तृतीयोऽध्यायः — प्रथमः पादः
४६४७४८९–७४९०द्वितीयेऽध्याये स्मृतिन्यायविरोधो वेदान्तविहिते ब्रह्मदर्शने परिहृतः, परपक्षाणां च अनपेक्षत्वं प्रपञ्चितं, श्रुतिविप्रतिषेधः च परिहृतः। ७४९१तत्र च जीवव्यतिरिक्तानि तत्त्वानि जीवोपकरणानि ब्रह्मणो जायन्ते इति उक्तम्। ७४९२अथ इदानीं उपकरणोपहितस्य जीवस्य संसारगतिप्रकारः ७४९३तदवस्थान्तराणि ब्रह्मसतत्त्वं ७४९४विद्याभेदाभेदौ गुणोपसंहारानुपसंहारौ ७४९५सम्यग्दर्शनात् पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्दर्शनोपायविधिप्रभेदः मुक्तिफलानियमः च — ७४९६इति एतदर्थजातं तृतीये निरूपयिष्यते; ७४९७प्रसङ्गागतं च किं अपि अन्यत्। ७४९८तत्र प्रथमे तावत् पादे पञ्चाग्निविद्यां आश्रित्य संसारगतिप्रभेदः प्रदर्श्यते ७४९९वैराग्यहेतोः — ७५००‘तस्मात् जुगुप्सेत’ इति च अन्ते श्रवणात्। ७५०१जीवो ७५०२–७५०३मुख्यप्राणसचिवः स इन्द्रियः समनस्कोऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञापरिग्रहः पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रतिपद्यत इति एतत् अवगतं — ७५०४‘अथ एनं एते प्राणाः अभिसमायन्ति’(बृ.उ.४.४.१) इति एवं आदेः ‘अन्यन्नवतरꣳ कल्याणतरं रूपं कुरुते’(बृ.उ.४.४.४) इति एवं अन्तात् संसारप्रकरणस्थात् शब्दात्, ७५०५धर्माधर्मफलोपभोगसम्भवात् च। ७५०६सः किं देहबीजैः भूतसूक्ष्मैः असम्परिष्वक्तो गच्छति, आहोस्वित् सम्परिष्वक्तः — इति चिन्त्यते॥
४६५७५०७किं तावत् प्राप्तं ? असम्परिष्वक्त इति। ७५०८कुतः ? ७५०९करणोपादानवत् भूतोपादानस्य अश्रुतत्वात् — ७५१०‘सः एताः तेजोमात्राः समभ्याददानः’(बृ.उ.४.४.१) इति हि अत्र तेजोमात्राशब्देन करणानां उपादानं सङ्कीर्तयति, ७५११वाक्यशेषे चक्षुरादिसङ्कीर्तनात्। ७५१२न एवं भूतमात्रोपादानसङ्कीर्तनं अस्ति। ७५१३सुलभाः च सर्वत्र भूतमात्राः, यत्र एव देहे आरब्धव्यः तत्र एव सन्ति। ततः च तासां नयनं निष्प्रयोजनम्। ७५१४तस्मात् असम्परिष्वक्तो याति — इति एवं प्राप्ते, पठति आचार्यः —७५१५
४६६तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्त इति। तदन्तरप्रतिपत्तौ देहान्तरप्रतिपत्तौ, देहबीजैः भूतसूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तः, रंहति गच्छति — इति अवगन्तव्यम्। ७५१६कुतः ? प्रश्ननिरूपणाभ्यां; तथा हि प्रश्नः — ‘वेत्थ यथा पञ्चम्यां आहुतौ आपः पुरुषवचसो भवन्ति’(छा.उ.५.३.३) इति। निरूपणं च प्रतिवचनं, ७५१७द्युपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु पञ्चसु अग्निषु श्रद्धासोमवृष्ट्यन्नरेतोरूपाः पञ्च आहुतीः दर्शयित्वा, — ७५१८‘इति तु पञ्चम्यां आहुतौ आपः पुरुषवचसो भवन्ति’(छा.उ.५.९.१) इति। ७५१९तस्मात् अद्भिः परिवेष्टितो जीवो रंहति व्रजति इति गम्यते। ७५२०ननु अन्या श्रुतिः जलूकावत् पूर्वदेहं न मुञ्चति यावत् न देहान्तरं आक्रमति इति दर्शयति — ‘तत् यथा तृणजलायुका’(बृ.उ.४.४.३) इति। ७५२१तत्र अपि अप्परिवेष्टितस्य एव जीवस्य कर्मोपस्थापितप्रतिपत्तव्यदेहविषयभावनादीर्घीभावमात्रं जलूकया उपमीयते इति अविरोधः। ७५२२एवं श्रुत्युक्ते देहान्तरप्रतिपत्तिप्रकारे सति, याः पुरुषमतिप्रभवाः कल्पनाः — ७५२३व्यापिनां करणानां आत्मनः च देहान्तरप्रतिपत्तौ ७५२४कर्मवशात् वृत्तिलाभः तत्र भवति, — ७५२५केवलस्य एव आत्मनो वृत्तिलाभः तत्र भवति, ७५२६इन्द्रियाणि तु देहवत् अभिनवानि एव तत्र तत्र भोगस्थाने उत्पद्यन्ते, — ७५२७मनः एव वा केवलं भोगस्थानं अभिप्रतिष्ठते, — ७५२८जीवः एव वा उत्प्लुत्य देहात् देहान्तरं प्रतिपद्यते, शुकः इव वृक्षात् वृक्षान्तरं — ७५२९इति एवमाद्याः, ताः सर्वा एव अनादर्तव्याः, ७५३०श्रुतिविरोधात्॥१॥
४६७७५३१ननु उदाहृताभ्यां प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां केवलाभिः अद्भिः सम्परिष्वक्तो रंहति इति प्राप्नोति, अप्शब्दश्रवणसामर्थ्यात्। तत्र कथं सामान्येन प्रतिज्ञायते — सर्वैः एव भूतसूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो रंहति इति ? ७५३२अतः उत्तरं पठति —
४६८७५३३तुशब्देन चोदितां आशङ्कां उच्छिनत्ति। त्र्यात्मिका हि आपः, त्रिवृत्करणश्रुतेः। ७५३४तासु आरम्भिकासु अभ्युपगतासु इतरत् अपि भूतद्वयं अवश्यं अभ्युपगन्तव्यं भवति। ७५३५त्र्यात्मकः च देहः, त्रयाणां अपि तेजोबन्नानां तस्मिन् कार्योपलब्धेः। ७५३६पुनः च त्र्यात्मकः, त्रिधातुत्वात् — त्रिभिः वातपित्तश्लेष्मभिः। ७५३७न सः भूतान्तराणि प्रत्याख्याय केवलाभिः अद्भिः आरब्धुं शक्यते। ७५३८तस्मात् भूयस्त्वापेक्षोऽयं — ‘आपः पुरुषवचसः’ इति — प्रश्नप्रतिवचनयोः अप्शब्दः, न कैवल्यापेक्षः। ७५३९–७५४०सर्वदेहेषु हि रसलोहितादिद्रवद्रव्यभूयस्त्वं दृश्यते। ननु पार्थिवो धातुः भूयिष्ठो देहेषु उपलक्ष्यते। ७५४१न एषः दोषः — इतरापेक्षया अपां बाहुल्यं भविष्यति। ७५४२दृश्यते च शुक्रशोणितलक्षणे अपि देहबीजे द्रवबाहुल्यम्। ७५४३–७५४४कर्म च निमित्तकारणं देहान्तरारम्भे। कर्माणि च अग्निहोत्रादीनि सोमाज्यपयःप्रभृतिद्रवद्रव्यव्यपाश्रयाणि। कर्मसमवायिन्यः च आपः श्रद्धाशब्दोदिताः सह कर्मभिः द्युलोकाख्ये अग्नौ हूयन्ते इति वक्ष्यति। ७५४५तस्मात् अपि अपां बाहुल्यप्रसिद्धिः। बाहुल्यात् च अप्शब्देन सर्वेषां एव देहबीजानां भूतसूक्ष्माणां उपादानं इति निरवद्यम्॥२॥७५४६
४६९७५४७–७५४८प्राणानां च देहान्तरप्रतिपत्तौ गतिः श्राव्यते — ‘तं उत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणाः अनूत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.२) इत्यादिश्रुतिभिः। ७५४९सा च प्राणानां गतिः न आश्रयं अन्तरेण सम्भवति इति अतः प्राणगतिप्रयुक्ता तदाश्रयभूतानां अपां अपि भूतान्तरोपसृष्टानां गतिः अवगम्यते। ७५५०न हि निराश्रयाः प्राणाः क्वचित् गच्छन्ति तिष्ठन्ति वा, जीवतो दर्शनात्॥३॥
४७०७५५२स्यात् एतत् — नैव प्राणाः देहान्तरप्रतिपत्तौ सह जीवेन गच्छन्ति, अग्न्यादिगतिश्रुतेः। ७५५३तथा हि श्रुतिः मरणकाले वागादयः प्राणाः अग्न्यादीन् देवान् गच्छन्ति इति दर्शयति — ‘यत्र अस्य पुरुषस्य मृतस्य अग्निं वाक् अपि एति वातं प्राणः’(बृ.उ.३.२.१३) इत्यादिना इति चेत्, ७५५४न, भाक्तत्वात्। वागादीनां अग्न्यादिगतिश्रुतिः गौणी, लोमसु केशेषु च अदर्शनात् — ७५५५‘ओषधीः लोमानि वनस्पतीन् केशाः’(बृ.उ.३.२.१३) इति हि तत्र आम्नायते, ७५५६न हि लोमानि केशाः च उत्प्लुत्य ओषधीः वनस्पतीन् च गच्छन्ति इति सम्भवति। ७५५७न च जीवस्य प्राणोपाधिप्रत्याख्याने गमनं अवकल्पते। ७५५८न अपि प्राणैः विना देहान्तरे उपभोगः उपपद्यते। विस्पष्टं च प्राणानां सह जीवेन गमनं अन्यत्र श्रावितम्। अतो वागाद्यधिष्ठात्रीणां अग्न्यादिदेवतानां वागाद्युपकारिणीनां मरणकाले उपकारनिवृत्तिमात्रं अपेक्ष्य वागादयोऽग्न्यादीन् गच्छन्ति इति उपचर्यते॥४॥७५५९–७५६०
४७१स्यात् एतत् — कथं पुनः ‘पञ्चम्यां आहुतौ आपः पुरुषवचसो भवन्ति’(छा.उ.५.३.३) इति एतत् निर्धारयितुं पार्यते, यावता नैव ७५६१–७५६२प्रथमे अग्नौ अपां श्रवणं अस्ति ? ७५६३इह हि द्युलोकप्रभृतयः पञ्च अग्नयः पञ्चानां आहुतीनां आधारत्वेन अधीताः। ७५६४तेषां च प्रमुखे ‘असौ वाव लोको गौतमाग्निः’(छा.उ.५.४.१) इति उपन्यस्य ‘तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति’(छा.उ.५.४.२) इति श्रद्धा ७५६५होम्यद्रव्यत्वेन आवेदिता। न तत्र आपो होम्यद्रव्यतया श्रुताः। यदि नाम पर्जन्यादिषु उत्तरेषु चतुर्षु अग्निषु अपां होम्यद्रव्यता परिकल्प्येत, परिकल्प्यतां नाम, तेषु होतव्यतया उपात्तानां सोमादीनां अब्बहुलत्वोपपत्तेः। ७५६६प्रथमे तु अग्नौ श्रुतां श्रद्धां परित्यज्य अश्रुता आपः परिकल्प्यन्ते इति साहसं एतत्। ७५६७श्रद्धा च नाम प्रत्ययविशेषः, प्रसिद्धिसामर्थ्यात्। ७५६८–७५६९तस्मात् अयुक्तः पञ्चम्यां आहुतौ अपां पुरुषभावः इति चेत् — न एषः दोषः; हि यतः तत्र अपि प्रथमे अग्नौ ताः एव अपः श्रद्धाशब्देन अभिप्रेयन्ते। ७५७०कुतः ? उपपत्तेः। एवं हि आदिमध्यावसानसंगानात् अनाकुलं एतत् एकवाक्यं उपपद्यते। ७५७१इतरथा पुनः, ७५७२पञ्चम्यां आहुतौ अपां पुरुषवचस्त्वप्रकारे पृष्ठे, प्रतिवचनावसरे प्रथमाहुतिस्थाने यदि अनपः होम्यद्रव्यं श्रद्धां न अं अवतारयेत् — ७५७३ततः अन्यथा प्रश्नोऽन्यथा प्रतिवचनं इति एकवाक्यता न स्यात्। ७५७४‘इति तु पञ्चम्यां आहुतौ आपः पुरुषवचसो भवन्ति’ इति च उपसंहरन् एतत् एव दर्शयति। ७५७५श्रद्धाकार्यं च सोमवृष्ट्यादि स्थूलीभवदब्बहुलं लक्ष्यते। ७५७६सा च श्रद्धायाः अप्त्वे युक्तिः। ७५७७कारणानुरूपं हि कार्यं भवति। ७५७८–७५७९न च ७५८०श्रद्धाख्यः प्रत्ययः, मनसो जीवस्य वा धर्मः सन् धर्मिणो निष्कृष्य होमाय उपादातुं शक्यते — पश्वादिभ्यः इव हृदयादीनि इति, आप एव श्रद्धाशब्दाः भवेयुः। श्रद्धाशब्दः च अप्सु उपपद्यते, वैदिकप्रयोगदर्शनात् — ‘श्रद्धा वा आपः’ इति। ७५८१तनुत्वं श्रद्धासारूप्यं गच्छन्ति आपो देहबीजभूता इति अतः श्रद्धाशब्दाः स्युः — ७५८२यथा सिंहपराक्रमो नरः सिंहशब्दो भवति। ७५८३–७५८४श्रद्धापूर्वककर्मसमवायात् च अप्सु श्रद्धाशब्दः उपपद्यते, मञ्चशब्दः इव पुरुषेषु। श्रद्धाहेतुत्वात् च श्रद्धाशब्दोपपत्तिः, ७५८५‘आपो ह अस्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय कर्मणे’ इति श्रुतेः॥५॥
४७२७५८७अथ अपि स्यात् — प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां नाम आपः श्रद्धादिक्रमेण पञ्चम्यां आहुतौ पुरुषाकारं प्रतिपद्येरन्; ७५८८न तु तत्सम्परिष्वक्ता जीवाः रंहेयुः, अश्रुतत्वात् — ७५८९न हि अत्र अपां इव जीवानां श्रावयिता कश्चित् शब्दोऽस्ति। ७५९०–७५९१तस्मात् ‘रंहति सम्परिष्वक्तः’ इति अयुक्तं — इति चेत्, न एषः दोषः। कुतः ? इष्टादिकारिणां प्रतीतेः — ‘अथ यः इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तं इति उपासते ते धूमं अभिसम्भवन्ति’(छा.उ.५.१०.३) इति उपक्रम्य इष्टादिकारिणां धूमादिना पितृयाणेन पथा चन्द्रप्राप्तिं कथयति ‘आकाशात् चन्द्रमसं एषः सोमो राजा’(छा.उ.५.१०.४) इति। ७५९२ते एव इह अपि प्रतीयन्ते, ७५९३‘तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्याः आहुतेः सोमो राजा सम्भवति’(छा.उ.५.४.२) इति श्रुतिसामान्यात्। ७५९४तेषां च ७५९५अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिकर्मसाधनभूता दधिपयःप्रभृतयो द्रवद्रव्यभूयस्त्वात् प्रत्यक्षं एव आपः सन्ति। ताः आहवनीये हुताः ७५९६सूक्ष्मा ७५९७आहुत्योऽपूर्वरूपाः सत्यः तान् इष्टादिकारिणः आश्रयन्ति — ७५९८तेषां च शरीरं नैधनेन विधानेन अन्त्ये अग्नौ ऋत्विजो जुह्वति — ७५९९‘असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा’ इति। ७६००–७६०२ततः ताः श्रद्धापूर्वककर्मसमवायिन्यः आहुतिमय्यः आपोऽपूर्वरूपाः सत्यः तान् इष्टादिकारिणो जीवान् परिवेष्ट्य अमुं लोकं फलदानाय नयन्ति इति यत्, तत् अत्र जुहोतिना अभिधीयते — ‘श्रद्धां जुह्वति इति’(बृ.उ.६.२.९)। ७६०३तथा च अग्निहोत्रे षट्प्रश्नीनिर्वचनरूपेण वाक्यशेषेण ‘ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतः’ इति एवमादिना अग्निहोत्राहुत्योः फलारम्भाय लोकान्तरप्राप्तिः दर्शिता। ७६०४तस्मात् आहुतिमयीभिः अद्भिः सम्परिष्वक्ता जीवाः रंहन्ति स्वकर्मफलोपभोगाय इति श्लिष्यते॥६॥
४७३७६०५कथं पुनः इदं इष्टादिकारिणां स्वकर्मफलोपभोगाय रंहणं प्रतिज्ञायते, ७६०६यावता तेषां धूमप्रतीकेन वर्त्मना चन्द्रमसं अधिरूढानां अन्नभावं दर्शयति — ‘एषः सोमो राजा तत् देवानां अन्नं तं देवाः भक्षयन्ति’(छा.उ.५.१०.४) इति ? ७६०७–७६०८‘ते चन्द्रं प्राप्य अन्नं भवन्ति ताःꣳस्तत्र देवाः यथा सोमꣳ राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनाꣳस्तत्र भक्षयन्ति’(बृ.उ.६.२.१६) इति च समानविषयं श्रुत्यन्तरम्। ७६०९न च व्याघ्रादिभिः इव देवैः भक्ष्यमाणानां उपभोगः सम्भवति इति। ७६१०अतः उत्तरं पठति —
४७४७६११वाशब्दः चोदितदोषव्यावर्तनार्थः। ७६१२भाक्तं एषां अन्नत्वं, न मुख्यम्। ७६१३मुख्ये हि अन्नत्वे ‘स्वर्गकामो यजेत’ इति एवंजातीयकाधिकारश्रुतिः उपरुध्येत। ७६१४चन्द्रमण्डले चेत् इष्टादिकारिणां उपभोगो न स्यात्, किमर्थं अधिकारिणः इष्टादि आयासबहुलं कर्म कुर्युः। ७६१५अन्नशब्दः च उपभोगहेतुत्वसामान्यात् अनन्ने अपि उपचर्यमाणो दृश्यते, यथा — विशोऽन्नं राज्ञां पशवोऽन्नं विशां इति। ७६१६तस्मात् इष्टस्त्रीपुत्रमित्रभृत्यादिभिः इव गुणभावोपगतैः इष्टादिकारिभिः यत् सुखविहरणं देवानां, तत् एव एषां भक्षणं अभिप्रेतं, न मोदकादिवत् चर्वणं निगरणं वा। ७६१७‘न ह वै देवाः अश्नन्ति न पिबन्ति एतत् एव अमृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति’(छा.उ.३.६.१) इति च देवानां चर्वणादिव्यापारं वारयति। ७६१८तेषां च इष्टादिकारिणां देवान् प्रति गुणभावोपगतानां अपि उपभोग उपपद्यते, राजोपजीविनां इव परिजनानाम्। ७६१९अनात्मवित्त्वात् च इष्टादिकारिणां देवोपभोग्यभावः उपपद्यते। ७६२०–७६२१तथा हि श्रुतिः अनात्मविदां देवोपभोग्यतां दर्शयति — ‘अथ योऽन्यां देवतां उपास्ते अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति ७६२२न सः वेद ७६२३यथा पशुरेवꣳ सः देवानां’(बृ.उ.१.४.१०) इति। ७६२४सः च अस्मिन् अपि लोके इष्टादिभिः कर्मभिः प्रीणयन् पशुवत् देवानां उपकरोति, अमुष्मिन् अपि लोके तदुपजीवी तदादिष्टं फलं उपभुञ्जानः पशुवत् एव देवानां उपकरोति इति गम्यते॥
४७५७६२५अनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति इति अस्य अपरा व्याख्या — अनात्मविदो हि एते केवलकर्मिणः इष्टादिकारिणः, न ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठायिनः। ७६२६–७६२८पञ्चाग्निविद्यां इह आत्मविद्या इति उपचरन्ति, प्रकरणात्। पञ्चाग्निविद्याविहीनत्वात् च इदं इष्टादिकारिणां गुणवादेन अन्नत्वं उद्भाव्यते पञ्चाग्निविज्ञानप्रशंसायै। पञ्चाग्निविद्या हि इह विधित्सिता, ७६२९वाक्यतात्पर्यावगमात्। ७६३०तथा हि श्रुत्यन्तरं चन्द्रमण्डले भोगसद्भावं दर्शयति — ‘सः सोमलोके विभूतिं अनुभूय पुनः आवर्तते’(प्र.उ.५.४) इति। तथा ७६३१–७६३२अन्यत् अपि श्रुत्यन्तरं ‘अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानां आनन्दाः … सः एकः कर्मदेवानां आनन्दो ये कर्मणा देवत्वं अभिसम्पद्यन्ते’(बृ.उ.४.३.३३) इति ७६३३इष्टादिकारिणां देवैः सह संवसतां भोगप्राप्तिं दर्शयति। ७६३४एवं भाक्तत्वात् अन्नभाववचनस्य, इष्टादिकारिणोऽत्र जीवाः रंहन्ति इति प्रतीयते। ७६३५तस्मात् ‘रंहति सम्परिष्वक्तः’ इति युक्तं एव उक्तम्॥७॥
४७६७६४१इष्टादिकारिणां धूमादिना वर्त्मना चन्द्रमण्डलं अधिरूढानां भुक्तभोगानां ततः प्रत्यवरोहः आम्नायते — ‘तस्मिन् यावत्सम्पातं उषित्वा अथ एतं एव अध्वानं पुनः निवर्तन्ते यथेतं’(छा.उ.५.१०.५) इति आरभ्य, — यावत् — रमणीयचरणाः ब्राह्मणादियोनिं आपद्यन्ते कपूयचरणाः श्वादियोनिं इति। ७६४२तत्र इदं विचार्यते — किं निरनुशयाः ७६४३भुक्तकृत्स्नकर्माणोऽवरोहन्ति, आहोस्वित् सानुशयाः इति। ७६४४किं तावत् प्राप्तं ? निरनुशयाः इति। ७६४५कुतः ? ७६४६–७६४७‘यावत्सम्पातं’ इति विशेषणात् — सम्पातशब्देन अत्र कर्माशय उच्यते, सम्पतन्ति अनेन अस्मात् लोकात् अमुं लोकं फलोपभोगाय इति। ‘यावत्सम्पातं उषित्वा’ इति च कृत्स्नस्य तस्य कृतस्य तत्र एव भुक्ततां दर्शयति। ७६४८‘तेषां यदा तत् पर्यवैति’(बृ.उ.६.२.१६) इति च श्रुत्यन्तरेण एषः एव अर्थः प्रदर्श्यते। ७६४९स्यात् एतत् — यावत् अमुष्मिन् लोके उपभोक्तव्यं कर्म तावत् उपभुङ्क्ते इति कल्पयिष्यामि इति। ७६५०न एवं कल्पयितुं शक्यते, ‘यत् किञ्च’ इति अन्यत्र परामर्शात् — ७६५१‘प्राप्य अन्तं कर्मणः तस्य यत् किञ्च इह करोति अयम्। तस्मात् लोकात् पुनः एति अस्मै लोकाय कर्मणे’(बृ.उ.४.४.६) ७६५२इति हि अपरा श्रुतिः ‘यत् किञ्च’ इति अविशेषपरामर्शेन कृत्स्नस्य इह कृतस्य कर्मणः तत्र क्षयिततां दर्शयति। ७६५३अपि च ७६५४–७६५५प्रायणं अनारब्धफलस्य कर्मणोऽभिव्यञ्जकं; प्राक् प्रायणात् आरब्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धस्य अभिव्यक्त्यनुपपत्तेः। ७६५६तत् च अविशेषात् यावत्किञ्चित् अनारब्धफलं तस्य सर्वस्य अभिव्यञ्जकम्। ७६५७–७६५८न हि साधारणे निमित्ते नैमित्तिकं असाधारणं भवितुं अर्हति। न हि अविशिष्टे प्रदीपसन्निधौ, घटोऽभिव्यज्यते न पटः इति उपपद्यते। ७६५९तस्मात् निरनुशयाः अवरोहन्ति इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —७६६०
४७७७६६१कृतात्यये अनुशयवान् इति। येन कर्मबृन्देन चन्द्रमसं आरूढाः फलोपभोगाय, तस्मिन् उपभोगेन क्षयिते, तेषां यत् अम्मयं शरीरं चन्द्रमसि उपभोगाय आरब्धं, तत् उपभोगक्षयदर्शनशोकाग्निसम्पर्कात् प्रविलीयते — सवितृकिरणसम्पर्कात् इव हिमकरकाः, हुतभुगर्चिःसम्पर्कात् इव च घृतकाठिन्यम्। ततः कृतात्यये कृतस्य इष्टादेः कर्मणः फलोपभोगेन उपक्षये सति, सानुशया एव इमं अवरोहन्ति। ७६६२केन हेतुना ? दृष्टस्मृतिभ्यां इत्याह। तथा हि प्रत्यक्षा श्रुतिः सानुशयानां अवरोहं दर्शयति — ‘तत् यत् इह रमणीयचरणाः अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां ७६६३–७६६४योनिं आपद्येरन् ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा अथ यः इह ७६६५कपूयचरणा अभ्याशो ह यत् ते कपूयां योनिं आपद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा’(छा.उ.५.१०.७) इति। चरणशब्देन अत्र अनुशयः सूच्यते इति वर्णयिष्यति। ७६६६दृष्टः च अयं जन्मना एव प्रतिप्राण्युच्चावचरूप उपभोगः प्रविभज्यमान आकस्मिकत्वासम्भवात् अनुशयसद्भावं सूचयति, ७६६७अभ्युदयप्रत्यवाययोः सुकृतदुष्कृतहेतुत्वस्य सामान्यतः शास्त्रेण अवगमितत्वात्। ७६६८स्मृतिः अपि — ‘वर्णाः आश्रमाः च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलं अनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुःश्रुतवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते’(गौ.ध.सू.२.२.२९) इति सानुशयानां एव अवरोहं दर्शयति॥
४७८७६६९कः पुनरनुशयो नाम इति ? ७६७०केचित् तावत् आहुः — ७६७१स्वर्गार्थस्य कर्मणो भुक्तफलस्य अवशेषः कश्चित् अनुशयो नाम, ७६७२भाण्डानुसारिस्नेहवत् — यथा हि स्नेहभाण्डं ७६७३रिच्यमानं न सर्वात्मना रिच्यते, भाण्डानुसारि एव कश्चित् स्नेहशेषोऽवतिष्ठते, तथा अनुशयोऽपि इति। ननु कार्यविरोधित्वात् अदृष्टस्य न भुक्तफलस्य अवशेषावस्थानं न्याय्यं; ७६७४–७६७५न अयं दोषः। न हि सर्वात्मना भुक्तफलत्वं कर्मणः प्रतिजानीमहे। ननु निरवशेषकर्मफलोपभोगाय चन्द्रमण्डलं आरूढाः; ७६७६बाढं — तथापि स्वल्पकर्मावशेषमात्रेण तत्र अवस्थातुं न लभ्यते। यथा किल कश्चित् सेवकः सकलैः सेवोपकरणैः राजकुलं उपसृप्तः चिरप्रवासात् परिक्षीणबहूपकरणः छत्रपादुकादिमात्रावशेषो न राजकुले अवस्थातुं शक्नोति, एवं अनुशयमात्रपरिग्रहो न चन्द्रमण्डले अवस्थातुं शक्नोति इति॥
४७९७६७७न च एतत् युक्तं इव। ७६७८न हि स्वर्गार्थस्य कर्मणो भुक्तफलस्य अवशेषानुवृत्तिः उपपद्यते, कार्यविरोधित्वात् — इति उक्तम्। ७६७९ननु एतत् अपि उक्तं — न स्वर्गफलस्य कर्मणो निखिलस्य भुक्तफलत्वं भविष्यति इति; ७६८०तत् एतत् अपेशलं — स्वर्गार्थं किल कर्म स्वर्गस्थस्य एव स्वर्गफलं निखिलं न जनयति, स्वर्गच्युतस्य अपि कञ्चित् फललेशं जनयति इति। न शब्दप्रमाणकानां ईदृशी कल्पना अवकल्पते। ७६८१स्नेहभाण्डे तु स्नेहलेशानुवृत्तिः दृष्टत्वात् उपपद्यते। तथा सेवकस्य उपकरणलेशानुवृत्तिः च दृश्यते। ७६८२न तु इह तथा स्वर्गफलस्य कर्मणो लेशानुवृत्तिः दृश्यते। ७६८३न अपि कल्पयितुं शक्यते, स्वर्गफलत्वशास्त्रविरोधात्। ७६८४अवश्यं च एतत् एवं विज्ञेयं — न स्वर्गफलस्य इष्टादेः कर्मणो भाण्डानुसारिस्नेहवत् एकदेशोऽनुवर्तमानोऽनुशयः इति। ७६८५यदि हि येन सुकृतेन कर्मणा इष्टादिना स्वर्गं अन्वभूवन्, तस्य एव कश्चित् एकदेशोऽनुशयः कल्प्येत, ततो रमणीय एव एकः अनुशयः स्यात्, न विपरीतः। तत्र इयं अनुशयविभागश्रुतिः उपरुध्येत — ‘तत् यत् इह रमणीयचरणाः … अथ यः इह कपूयचरणाः’(छा.उ.५.१०.७) इति। ७६८६तस्मादामुष्मिकफले कर्मजाते उपभुक्ते अवशिष्टं ऐहिकफलं कर्मान्तरजातं अनुशयः, तद्वन्तोऽवरोहन्ति इति॥
४८०७६८७यत् उक्तं — ‘यत् किञ्च’ इति अविशेषपरामर्शात् सर्वस्य इह कृतस्य कर्मणः फलोपभोगेन अन्तं प्राप्य निरनुशयाः अवरोहन्ति इति, ७६८८न एतत् एवम्। अनुशयसद्भावस्य अवगमितत्वात्, यत् किञ्चित् इह कृतं आमुष्मिकफलं कर्म आरब्धभोगं, तत् सर्वं फलोपभोगेन क्षपयित्वा — इति गम्यते। ७६८९यत् अपि उक्तं — प्रायणं अविशेषात् अनारब्धफलं कृत्स्नं एव कर्म अभिव्यनक्ति। ७६९०तत्र केनचित् कर्मणा अमुष्मिन् लोके फलं आरभ्यते, केनचित् अस्मिन् इति अयं विभागो न सम्भवति इति — ७६९१तत् अपि अनुशयसद्भावप्रतिपादनेन एव प्रत्युक्तम्। ७६९२अपि च केन हेतुना प्रायणं अनारब्धफलस्य कर्मणोऽभिव्यञ्जकं प्रतिज्ञायत इति वक्तव्यम्। ७६९३आरब्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धस्य इतरस्य वृत्त्युद्भवानुपपत्तेः, तदुपशमात् प्रायणकाले वृत्त्युद्भवो भवति इति यदि उच्येत — ततो वक्तव्यं — यथा एव तर्हि प्राक् प्रायणात् आरब्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धस्य इतरस्य वृत्त्युद्भवानुपपत्तिः, एवं प्रायणकाले अपि विरुद्धफलस्य अनेकस्य कर्मणो युगपत् फलारम्भासम्भवात् बलवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्य वृत्त्युद्भवानुपपत्तिः इति। ७६९४न हि अनारब्धफलत्वसामान्येन जात्यन्तरोपभोग्यफलं अपि अनेकं कर्म एकस्मिन् प्रायणे युगपत् अभिव्यक्तं सत् एकां जातिं आरभत इति शक्यं वक्तुं, प्रतिनियतफलत्वविरोधात्। ७६९५न अपि कस्यचित् कर्मणः प्रायणे अभिव्यक्तिः कस्यचित् उच्छेदः इति शक्यते वक्तुं, ऐकान्तिकफलत्वविरोधात्। ७६९६न हि प्रायश्चित्तादिभिः हेतुभिः विना कर्मणां उच्छेदः सम्भाव्यते। ७६९७स्मृतिः अपि विरुद्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धस्य कर्मान्तरस्य चिरं अवस्थानं दर्शयति — ‘कदाचित् सुकृतं कर्म कूटस्थं इह तिष्ठति। मज्जमानस्य संसारे यावत् दुःखात् विमुच्यते’(म.भा.१२.२९०.१८) इति एवंजातीयका। ७६९८यदि च कृत्स्नं अनारब्धफलं कर्म एकस्मिन् प्रायणे अभिव्यक्तं सत् एकां जातिं आरभेत, ततः स्वर्गनरकतिर्यग्योनिषु अधिकारानवगमात् धर्माधर्मानुत्पत्तौ निमित्ताभावात् न उत्तरा जातिः उपपद्येत, ७६९९ब्रह्महत्यादीनां च एकैकस्य कर्मणोऽनेकजन्मनिमित्तत्वं स्मर्यमाणं उपरुध्येत। ७७००–७७०१न च धर्माधर्मयोः स्वरूपफलसाधनादिसमधिगमे शास्त्रात् अतिरिक्तं कारणं शक्यं सम्भावयितुम्। न च दृष्टफलस्य कर्मणः कारीर्यादेः प्रायणं अभिव्यञ्जकं सम्भवति इति, अव्यापिका अपि इयं प्रायणस्य अभिव्यञ्जकत्वकल्पना। ७७०२प्रदीपोपन्यासोऽपि कर्मबलाबलप्रदर्शनेन एव प्रतिनीतः। ७७०३स्थूलसूक्ष्मरूपाभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिवच्चेदं द्रष्टव्यं — यथा हि प्रदीपः समाने अपि सन्निधाने स्थूलं रूपं अभिव्यनक्ति, न सूक्ष्मं — एवं प्रायणं समाने अपि अनारब्धफलस्य कर्मजातस्य प्राप्तावसरत्वे बलवतः कर्मणो वृत्तिं उद्भावयति, न दुर्बलस्य इति। ७७०४–७७०५तस्मात् श्रुतिस्मृतिन्यायविरोधात् अश्लिष्टोऽयं अशेषकर्माभिव्यक्त्यभ्युपगमः। शेषकर्मसद्भावेऽनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति अयं अपि अस्थाने सम्भ्रमः, सम्यग्दर्शनात् अशेषकर्मक्षयश्रुतेः। ७७०६तस्मात् स्थितं एतत् एव — अनुशयवन्तोऽवरोहन्ति इति। ७७०७ते च अवरोहन्तो यथेतं अनेवं च अवरोहन्ति। यथेतं इति यथागतं इत्यर्थः। अनेवं इति तद्विपर्ययेण इत्यर्थः। ७७०८धूमाकाशयोः पितृयाणे अध्वनि उपात्तयोः अवरोहे सङ्कीर्तनात् ७७०९यथेतंशब्दात् च यथागतं इति प्रतीयते। ७७१०रात्र्याद्यसङ्कीर्तनात् अभ्राद्युपसंख्यानात् च विपर्ययोऽपि प्रतीयते॥८॥
४८१७७१२अथ अपि स्यात् — या श्रुतिः अनुशयसद्भावप्रतिपादनाय उदाहृता — ‘तत् यत् इह रमणीयचरणाः’(छा.उ.५.१०.७) इति, सा खलु चरणात् योन्यापत्तिं दर्शयति, न अनुशयात्। ७७१३–७७१४अन्यत् चरणं, अन्योऽनुशयः — चरणं चारित्रं आचारः शीलं इति अनर्थान्तरं, अनुशयः तु भुक्तफलात् कर्मणोऽतिरिक्तं कर्म अभिप्रेतम्। ७७१५श्रुतिः च कर्मचरणे भेदेन व्यपदिशति — ‘यथाकारी यथाचारी तथा भवति’(बृ.उ.४.४.५) इति, ‘यानि अनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि। नो इतराणि। यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वया उपास्यानि’(तै.उ.१.११.२) इति च। ७७१६तस्मात् चरणात् योन्यापत्तिश्रुतेः न अनुशयसिद्धिः इति चेत्, न एषः दोषः — यतोऽनुशयोपलक्षणार्था एव एषा चरणश्रुतिः इति कार्ष्णाजिनिः आचार्यो मन्यते॥९॥७७१७
४८२७७१९–७७२०स्यात् एतत् — कस्मात् पुनः चरणशब्देन श्रौतं शीलं विहाय लाक्षणिकः अनुशयः प्रत्याय्यते ? ननु शीलस्य एव श्रौतस्य विहितप्रतिषिद्धस्य साध्वसाधुरूपस्य शुभाशुभयोन्यापत्तिः फलं भविष्यति; ७७२१अवश्यं च शीलस्य अपि किञ्चित् फलं अभ्युपगन्तव्यं, ७७२२–७७२३अन्यथा हि आनर्थक्यं एव शीलस्य प्रसज्येत — इति चेत्, न एषः दोषः। ७७२४कुतः ? तत् अपेक्षत्वात्। इष्टादि हि कर्मजातं चरणापेक्षम्। ७७२५न हि सदाचारहीनः कश्चित् अधिकृतः स्यात् — ७७२६‘आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः’ इत्यादिस्मृतिभ्यः। ७७२७पुरुषार्थत्वे अपि आचारस्य न आनर्थक्यम्। ७७२८इष्टादौ हि कर्मजाते फलं आरभमाणे तदपेक्षः एव आचारः तत्र एव कञ्चित् अतिशयं आरप्स्यते। ७७२९कर्म च सर्वार्थकारि — इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिः। ७७३०तस्मात् कर्म एव शीलोपलक्षितं अनुशयभूतं योन्यापत्तौ कारणं इति कार्ष्णाजिनेः मतम्। ७७३१–७७३२न हि कर्मणि सम्भवति शीलात् योन्यापत्तिः युक्ता। न हि पद्भ्यां पलायितुं पारयमाणो जानुभ्यां रंहितुं अर्हति — इति॥१०॥
४८३७७३४बादरिः तु आचार्यः सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्देन प्रत्याय्येते इति मन्यते। ७७३५चरणं अनुष्ठानं कर्म इति अनर्थान्तरम्। ७७३६तथा हि अविशेषेण कर्ममात्रे चरतिः प्रयुज्यमानो दृश्यते — यो हि इष्टादिलक्षणं पुण्यं कर्म करोति, तं लौकिका आचक्षते — धर्मं चरति एषः महात्मा इति। ७७३७आचारोऽपि च धर्मविशेषः एव। ७७३८भेदव्यपदेशः तु कर्मचरणयोः ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन अपि उपपद्यते। ७७३९तस्मात् रमणीयचरणाः प्रशस्तकर्माणः, कपूयचरणा निन्दितकर्माणः इति निर्णयः॥११॥
४८४७७४१इष्टादिकारिणः चन्द्रमसं गच्छन्ति इति उक्तम्। ७७४२ये तु इतरे अनिष्टादिकारिणः, ते अपि किं चन्द्रमसं गच्छन्ति, उत न गच्छन्ति इति चिन्त्यते। ७७४३तत्र तावत् आहुः — इष्टादिकारिणः एव चन्द्रमसं गच्छन्ति इति एतत् न। ७७४४कस्मात् ? ७७४५–७७४६यतोऽनिष्टादिकारिणां अपि चन्द्रमण्डलं गन्तव्यत्वेन श्रुतम्। तथा हि अविशेषेण कौषीतकिनः समामनन्ति — ‘ये वै के च अस्मात् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसं एव ते सर्वे गच्छन्ति’(कौ.उ.१.२) इति। ७७४७देहारम्भोऽपि च पुनः जायमानानां न अन्तरेण चन्द्रप्राप्तिं अवकल्पते, ‘पञ्चम्यां आहुतौ’ इति आहुतिसंख्यानियमात्। ७७४८तस्मात् सर्व एव चन्द्रमसं आसीदेयुः। ७७४९इष्टादिकारिणां इतरेषां च समानगतित्वं न युक्तं इति चेत्, न, इतरेषां चन्द्रमण्डले भोगाभावात्॥१२॥७७५०
४८५७७५२तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। ७७५३न एतत् अस्ति — सर्वे चन्द्रमसं गच्छन्ति इति। कस्मात् ? ७७५४भोगाय एव हि चन्द्रारोहणं, न निष्प्रयोजनम्। ७७५५न अपि प्रत्यवरोहाय एव, — ७७५६यथा कश्चित् वृक्षं आरोहति पुष्पफलोपादानाय एव, न निष्प्रयोजनं, न अपि पतनाय एव। ७७५७भोगः च अनिष्टादिकारिणां चन्द्रमसि नास्ति इति उक्तम्। ७७५८तस्मात् इष्टादिकारिणः एव चन्द्रमसं आरोहन्ति, न इतरे। ७७५९ते तु संयमनं यमालयं अवगाह्य स्वदुष्कृतानुरूपा यामीः यातना अनुभूय पुनः एव इमं लोकं प्रत्यवरोहन्ति। एवंभूतौ तेषां आरोहावरोहौ भवतः। ७७६०कुतः ? तद्गतिदर्शनात्। ७७६१तथा हि यमवचनसरूपा श्रुतिः प्रयतां अनिष्टादिकारिणां यमवश्यतां दर्शयति — ‘न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम्। अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनः वशं आपद्यते मे’(कः.उ.१.२.६) इति। ७७६२‘वैवस्वतं सङ्गमनं जनानां’ इति एवंजातीयकं च ७७६३बहु एव यमवश्यताप्राप्तिलिङ्गं भवति॥१३॥
४८६७७६५अपि च मनुव्यासप्रभृतयः शिष्टाः संयमने पुरे यमायत्तं कपूयकर्मविपाकं स्मरन्ति नाचिकेतोपाख्यानादिषु॥१४॥
४८७७७६६–७७६७अपि च सप्त नरकाः रौरवप्रमुखाः दुष्कृतफलोपभोगभूमित्वेन स्मर्यन्ते पौराणिकैः। तान् अनिष्टादिकारिणः प्राप्नुवन्ति। कुतः ते चन्द्रं प्राप्नुयुः इत्यभिप्रायः॥१५॥
४८८७७६८ननु विरुद्धं इदं — यमायत्ता यातनाः पापकर्माणोऽनुभवन्ति इति, ७७६९यावता तेषु रौरवादिषु अन्ये चित्रगुप्तादयो नाना अधिष्ठातारः स्मर्यन्ते इति; ७७७०न इत्याह —
४८९७७७१तेषु अपि सप्तसु नरकेषु तस्य एव यमस्य अधिष्ठातृत्वव्यापाराभ्युपगमात् अविरोधः। यमप्रयुक्ताः एव हि ते चित्रगुप्तादयोऽधिष्ठातारः स्मर्यन्ते॥१६॥७७७२
४९०७७७३–७७७४पञ्चाग्निविद्यायां ‘वेत्थ यथा असौ लोको न सम्पूर्यते’(छा.उ.५.३.३) इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनावसरे श्रूयते — ‘अथ एतयोः पथोः न कतरेणचन तानि इमानि क्षुद्राणि असकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्त्वेत्येतत्तृतीयꣳ स्थानं ७७७५तेन असौ लोको न सम्पूर्यते’(छा.उ.५.१०.८) इति। ७७७६तत्र एतयोः पथोः इति विद्याकर्मणोः इति एतत्। ७७७७कस्मात् ? ७७७८प्रकृतत्वात्। ७७७९विद्याकर्मणी हि देवयानपितृयाणयोः पथोः प्रतिपत्तौ प्रकृते — ७७८०‘तत् यत् इत्थं विदुः’(छा.उ.५.१०.१) इति विद्या, तया प्रतिपत्तव्यो देवयानः पन्थाः प्रकीर्तितः। ७७८१–७७८२‘इष्टापूर्ते दत्तं’(छा.उ.५.१०.३) इति कर्म, तेन प्रतिपत्तव्यः पितृयाणः पन्थाः प्रकीर्तितः — तत्प्रक्रियायां ‘अथ एतयोः पथोः न कतरेणचन’ इति श्रुतम्। ७७८३एतत् उक्तं भवति — ये न विद्यासाधनेन देवयाने पथि अधिकृताः, न अपि कर्मणा पितृयाणे, तेषां एषः क्षुद्रजन्तुलक्षणोऽसकृदावर्ती तृतीयः पन्थाः भवति इति। ७७८४तस्मात् अपि न अनिष्टादिकारिभिः चन्द्रमाः प्राप्यते। ७७८५स्यात् एतत् — ते अपि चन्द्रबिम्बं आरुह्य ततोऽवरुह्य क्षुद्रजन्तुत्वं प्रतिपत्स्यन्ते इति। ७७८६तत् अपि नास्ति, आरोहानर्थक्यात्। ७७८७अपि च सर्वेषु प्रयत्सु चन्द्रलोकं प्राप्नुवत्सु असौ लोकः प्रयद्भिः सम्पूर्येत — इति अतः प्रश्नविरुद्धं प्रतिवचनं प्रसज्येत; ७७८८तथा हि प्रतिवचनं दातव्यं, यथा असौ लोको न सम्पूर्यते। ७७८९अवरोहाभ्युपगमात् असम्पूरणोपपत्तिः इति चेत्, ७७९०न, अश्रुतत्वात्। ७७९१सत्यं अवरोहात् अपि असम्पूरणं उपपद्यते। ७७९२श्रुतिः तु तृतीयस्थानसङ्कीर्तनेन असम्पूरणं दर्शयति — ‘एतत् तृतीयं स्थानꣳ ७७९३तेन असौ लोको न सम्पूर्यते’(छा.उ.५.१०.८) इति। तेन अनारोहात् एव असम्पूरणं इति युक्तम्। ७७९४अवरोहस्य इष्टादिकारिषु अपि अविशिष्टत्वे सति तृतीयस्थानोक्त्यानर्थक्यप्रसङ्गात्। ७७९५तुशब्दः तु शाखान्तरीयवाक्यप्रभवां अशेषगमनाशङ्कां उच्छिनत्ति। ७७९६एवं सति अधिकृतापेक्षः ७७९७शाखान्तरीये वाक्ये सर्वशब्दोऽवतिष्ठते — ये वै केचित् अधिकृताः अस्मात् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसं एव ते सर्वे गच्छन्ति इति॥१७॥
४९१यत् पुनः उक्तं — देहलाभोपपत्तये सर्वे चन्द्रमसं गन्तुं अर्हन्ति, ‘पञ्चम्यां आहुतौ’ इति आहुतिसंख्यानियमात् इति, तत् प्रति उच्यते —७७९८–७७९९
४९२७८००न तृतीये स्थाने देहलाभाय पञ्चसंख्यानियमः आहुतीनां आदर्तव्यः। ७८०१कुतः ? तथा उपलब्धेः। तथा हि अन्तरेण एव आहुतिसंख्यानियमं वर्णितेन प्रकारेण तृतीयस्थानप्राप्तिः उपलभ्यते — ७८०२‘जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयꣳ स्थानं’(छा.उ.५.१०.८) इति। ७८०३–७८०४अपि च ‘पञ्चम्यां आहुतौ आपः पुरुषवचसो भवन्ति’(छा.उ.५.३.३) इति मनुष्यशरीरहेतुत्वेन आहुतिसंख्या सङ्कीर्त्यते, न कीटपतङ्गादिशरीरहेतुत्वेन, पुरुषशब्दस्य मनुष्यजातिवचनत्वात्। अपि च पञ्चम्यां आहुतौ अपां पुरुषवचस्त्वं उपदिश्यते, न अपञ्चम्यां आहुतौ पुरुषवचस्त्वं प्रतिषिध्यते, ७८०५वाक्यस्य द्व्यर्थतादोषात्। ७८०६तत्र येषां आरोहावरोहौ सम्भवतः, तेषां पञ्चम्यां आहुतौ देहे उद्भविष्यति। अन्येषां तु विना एव आहुतिसंख्यया भूतान्तरोपसृष्टाभिः अद्भिः देहः आरप्स्यते॥१८॥
४९३७८०८अपि च स्मर्यते लोके, द्रोणधृष्टद्युम्नप्रभृतीनां सीताद्रौपदीप्रभृतीनां च अयोनिजत्वम्। ७८०९तत्र द्रोणादीनां योषिद्विषया एका आहुतिः नास्ति। धृष्टद्युम्नादीनां तु योषित्पुरुषविषये द्वे अपि आहुती न स्तः। ७८१०यथा च तत्र आहुतिसंख्यानियमानादरो भवति, एवं अन्यत्र अपि भविष्यति। ७८११बलाकापि अन्तरेण एव रेतःसेकं गर्भं धत्त इति लोकरूढिः॥१९॥
४९४७८१३अपि च चतुर्विधे भूतग्रामे जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जलक्षणे स्वेदजोद्भिज्जयोः अन्तरेण एव ग्राम्यधर्मं उत्पत्तिदर्शनात् आहुतिसंख्यानादरो भवति। एवं अन्यत्र अपि भविष्यति॥२०॥
४९५७८१४ननु तेषां खलु एषां भूतानां त्रीणि एव बीजानि भवन्ति ‘आण्डजं जीवजं उद्भिज्जं’(छा.उ.६.३.१) इति अत्र त्रिविधः एव भूतग्रामः श्रूयते। कथं चतुर्विधत्वं भूतग्रामस्य प्रतिज्ञातं इति, ७८१५अत्र उच्यते —
४९६७८१६‘आण्डजं जीवजं उद्भिज्जं’(छा.उ.६.३.१) इति अत्र तृतीयेन उद्भिज्जशब्देन एव स्वेदजोपसङ्ग्रहः कृतः प्रत्येतव्यः, ७८१७उभयोः अपि स्वेदजोद्भिज्जयोः भूम्युदकोद्भेदप्रभवत्वस्य तुल्यत्वात्। ७८१८स्थावरोद्भेदात् तु विलक्षणो जङ्गमोद्भेदः इति अन्यत्र स्वेदजोद्भिज्जयोः भेदवाद ७८१९इति अविरोधः॥२१॥
४९७७८२१इष्टादिकारिणः चन्द्रमसं आरुह्य तस्मिन् यावत्सम्पातं उषित्वा ततः सानुशया अवरोहन्ति इति उक्तं; अथ अवरोहप्रकारः परीक्ष्यते। ७८२२तत्र इयं अवरोहश्रुतिः भवति — ‘अथ एतं एव अध्वानं पुनः निवर्तन्ते ७८२३–७८२४यथेतं आकाशं आकाशात् वायुं ७८२५वायुः भूत्वा ७८२६–७८२७धूमो भवति धूमो’(छा.उ.५.१०.५) ‘भूत्वा अभ्रं भवति अभ्रं भूत्वा ७८२८मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति’(छा.उ.५.१०.६) इति। ७८२९–७८३०तत्र संशयः — किं आकाशादिस्वरूपं एव अवरोहन्तः प्रतिपद्यन्ते, किं वा आकाशादिसाम्यं इति। तत्र प्राप्तं तावत् — आकाशादिस्वरूपं एव प्रतिपद्यन्ते इति। ७८३१कुतः ? ७८३२एवं हि श्रुतिः भवति। ७८३३इतरथा लक्षणा स्यात्। ७८३४श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिः न्याय्या, न लक्षणा। ७८३५तथा च ‘वायुः भूत्वा धूमो भवति’ इति एवमादीनि अक्षराणि तत्तत्स्वरूपोपपत्तौ आञ्जस्येन अवकल्पन्ते। ७८३६तस्मात् आकाशादिस्वरूपप्रतिपत्तिः इति। ७८३७एवं प्राप्ते, ब्रूमः — ७८३८आकाशादिसाम्यं प्रतिपद्यन्ते इति। ७८३९चन्द्रमण्डले यत् अम्मयं शरीरं उपभोगार्थं आरब्धं, तत् उपभोगक्षये सति प्रविलीयमानं सूक्ष्मं आकाशसमं भवति। ततो वायोः वशं एति। ततो धूमादिभिः सम्पृच्यते इति। ७८४०तत् एतत् उच्यते — ‘यथेतं आकाशं आकाशात् वायुं’(छा.उ.५.१०.५) इति एवमादिना। ७८४१कुतः एतत् ? ७८४२उपपत्तेः। एवं हि एतत् उपपद्यते। ७८४३न हि अन्यस्य अन्यभावो मुख्यः उपपद्यते। ७८४४आकाशस्वरूपप्रतिपत्तौ च वाय्वादिक्रमेण अवरोहो न उपपद्यते। ७८४५विभुत्वात् च आकाशेन नित्यसम्बद्धत्वात् न तत्सादृश्यापत्तेः अन्यः तत्सम्बन्धो घटते। ७८४६श्रुत्यसम्भवे च लक्षणाश्रयणं न्याय्यं एव। अतः आकाशादितुल्यतापत्तिः एव अत्र आकाशादिभावः इति उपचर्यते॥२२॥७८४७
४९८तत्र आकाशादिप्रतिपत्तौ प्राक् व्रीह्यादिप्रतिपत्तेः भवति विशयः — किं दीर्घं दीर्घं कालं पूर्वपूर्वसादृश्येन अवस्थाय उत्तरोत्तरसादृश्यं गच्छन्ति, उत अल्पं अल्पं इति। तत्र अनियमः, नियमकारिणः शास्त्रस्य अभावात् इति एवं प्राप्ते, इदं आह — ७८४८–७८५२न अतिचिरेण इति। अल्पं अल्पं कालं आकाशादिभावेन अवस्थाय वर्षधाराभिः सह इमां भुवं आपतन्ति। ७८५३कुतः एतत् ? ७८५४विशेषदर्शनात्; तथा हि व्रीह्यादिभावापत्तेः अनन्तरं विशिनष्टि — ‘अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं’(छा.उ.५.१०.६) इति। ७८५५तकारः एकः छान्दस्यां प्रक्रियायां लुप्तो मन्तव्यः। दुर्निष्प्रपततरं ७८५६–७८५७दुर्निष्क्रमतरं — दुःखतरं अस्मात् व्रीह्यादिभावात् निःसरणं भवति इत्यर्थः। तत् अत्र दुःखं निष्प्रपतनं प्रदर्शयन् पूर्वेषु ७८५८सुखं निष्प्रपतनं दर्शयति। सुखदुःखताविशेषः च अयं निष्प्रपतनस्य कालाल्पत्वदीर्घत्वनिमित्तः, ७८५९तस्मिन् अवधौ शरीरानिष्पत्तेः उपभोगासम्भवात्। ७८६०तस्मात् व्रीह्यादिभावापत्तेः प्राक् अल्पेन एव कालेन अवरोहः स्यात् इति॥२३॥
४९९७८६३तस्मिन् एव अवरोहे प्रवर्षणानन्तरं पठ्यते — ‘ते इह व्रीहियवाः ओषधिवनस्पतयः तिलमाषाः इति जायन्ते’(छा.उ.५.१०.६) इति। ७८६४तत्र संशयः — किं अस्मिन् अवधौ स्थावरजात्यापन्नाः स्थावरसुखदुःखभाजोऽनुशयिनो भवन्ति, आहोस्वित् क्षेत्रज्ञान्तराधिष्ठितेषु स्थावरशरीरेषु संश्लेषमात्रं गच्छन्ति इति। ७८६५किं तावत् प्राप्तं ? स्थावरजात्यापन्नाः तत्सुखदुःखभाजोऽनुशयिनो भवन्ति इति। ७८६६कुतः एतत् ? ७८६७जनेः मुख्यार्थत्वोपपत्तेः, ७८६८स्थावरभावस्य च श्रुतिस्मृत्योः उपभोगस्थानत्वप्रसिद्धेः, ७८६९पशुहिंसादियोगाच्च इष्टादेः कर्मजातस्य अनिष्टफलत्वोपपत्तेः। ७८७०तस्मात् मुख्यं एव इदं अनुशयिनां व्रीह्यादिजन्म, ७८७१श्वादिजन्मवत् — ७८७२यथा ‘श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा’ इति मुख्यं एव अनुशयिनां श्वादिजन्म तत्सुखदुःखान्वितं भवति, ७८७३एवं व्रीह्यादिजन्म अपि इति। एवं प्राप्ते ब्रूमः —
५००अन्यैः जीवैः अधिष्ठितेषु व्रीह्यादिषु संसर्गमात्रं अनुशयिनः प्रतिपद्यन्ते, न तत्सुखदुःख भाजो भवन्ति, पूर्ववत् — यथा वायुधूमादिभावोऽनुशयिनां तत्संश्लेषमात्रं, एवं व्रीह्यादिभावोऽपि जातिस्थावरैः संश्लेषमात्रम्। ७८७४कुतः एतत् ? ७८७५तद्वत् एव इह अपि अभिलापात्। ७८७६कोऽभिलापस्य तद्वद्भावः ? ७८७७कर्मव्यापारं अन्तरेण सङ्कीर्तनं — ७८७८यथा आकाशादिषु प्रवर्षणान्तेषु न कञ्चित् कर्मव्यापारं परामृशति, एवं व्रीह्यादिजन्मनि अपि। ७८७९–७८८०तस्मात् नास्ति अत्र सुखदुःखभाक्त्वं अनुशयिनाम्। यत्र तु सुखदुःखभाक्त्वं अभिप्रैति, परामृशति तत्र कर्मव्यापारं — ‘रमणीयचरणाः’ ‘कपूयचरणाः’ इति। ७८८१अपि च मुख्ये अनुशयिनां व्रीह्यादिजन्मनि, व्रीह्यादिषु लूयमानेषु कण्ड्यमानेषु पच्यमानेषु भक्ष्यमाणेषु च तदभिमानिनोऽनुशयिनः प्रवसेयुः। ७८८२यो हि जीवो यच्छरीरं अभिमन्यते, सः तस्मिन् पीड्यमाने प्रवसति — इति प्रसिद्धम्। ७८८३तत्र व्रीह्यादिभावात् रेतःसिग्भावोऽनुशयिनां न अभिलप्येत। ७८८४अतः संसर्गमात्रं अनुशयिनां अन्याधिष्ठितेषु व्रीह्यादिषु भवति। ७८८५एतेन जनेः मुख्यार्थत्वं प्रतिब्रूयात्, ७८८६उपभोगस्थानत्वं च स्थावरभावस्य। ७८८७न च वयं उपभोगस्थानत्वं स्थावरभावस्य अवजानीमहे। ७८८८–७८८९भवतु अन्येषां जन्तूनां अपुण्यसामर्थ्येन स्थावरभावं उपगतानां एतत् उपभोगस्थानम्। ७८९०चन्द्रमसः तु अवरोहन्तोऽनुशयिनो न स्थावरभावं उपभुञ्जते इति आचक्ष्महे॥२४॥
५०१७८९२यत् पुनः उक्तं — पशुहिंसादियोगात् अशुद्धं आध्वरिकं कर्म, तस्य अनिष्टं अपि फलं अवकल्पते ७८९३इति अतः मुख्यं एव अनुशयिनां व्रीह्यादिजन्म अस्तु। ७८९४–७८९५तत्र गौणी कल्पना अनर्थिका इति — तत् परिह्रियते — न, शास्त्रहेतुत्वात् धर्माधर्मविज्ञानस्य। अयं धर्मः ७८९६अयं अधर्मः इति शास्त्रं एव विज्ञाने कारणं, ७८९७अतीन्द्रियत्वात् तयोः। ७८९८अनियतदेशकालनिमित्तत्व च — ७८९९यस्मिन् देशे काले निमित्ते च यो धर्मोऽनुष्ठीयते, सः एव देशकालनिमित्तान्तरेषु अधर्मो भवति। ७९००तेन न शास्त्रात् ऋते धर्माधर्मविषयं विज्ञानं कस्यचित् अस्ति। ७९०१–७९०२शास्त्रात् च हिंसानुग्रहाद्यात्मको ज्योतिष्टोमो धर्मः इति अवधारितः, सः कथं अशुद्धः इति शक्यते वक्तुम्। ननु ‘न हिंस्यात् सर्वाः भूतानि’ इति शास्त्रं एव भूतविषयां हिंसां अधर्मः इति अवगमयति। ७९०३बाढं — उत्सर्गः तु सः। ७९०४अपवादः ‘अग्नीषोमीयं पशुं आलभेत’ इति। ७९०५उत्सर्गापवादयोः च व्यवस्थितविषयत्वम्। ७९०६तस्मात् विशुद्धं कर्म वैदिकं; शिष्टैः अनुष्ठीयमानत्वात् ७९०७अनिन्द्यमानत्वात् च। तेन ७९०८न तस्य प्रतिरूपं फलं जातिस्थावरत्वम्। ७९०९न च श्वादिजन्मवत् अपि व्रीह्यादिजन्म भवितुं अर्हति। तत् हि कपूयचरणान् अधिकृत्य उच्यते। न एवं इह वैशेषिकः कश्चित् अधिकारोऽस्ति। अतः चन्द्रमण्डलस्खलितानां अनुशयिनां व्रीह्यादिसंश्लेषमात्रं तद्भावः इति उपचर्यते॥२५॥७९१०
५०२इतः च व्रीह्यादिसंश्लेषमात्रं तत् भावः, यत् कारणं व्रीह्यादिभावस्य अनन्तरं अनुशयिनां ७९११–७९१२रेतःसिग्भावः आम्नायते — ‘यो यो हि अन्नं अत्ति ७९१३यो रेतः सिञ्चति तत् भूयः एव भवति’(छा.उ.५.१०.६) इति। ७९१४न च अत्र मुख्यो रेतःसिग्भावः सम्भवति। ७९१५चिरजातो हि प्राप्तयौवनो रेतःसिच् भवति। ७९१६कथं इव अनुपचरितं तद्भावं अद्यमानात् अन्नानुगतोऽनुशयी प्रतिपद्येत ? ७९१७तत्र तावत् अवश्यं रेतःसिग्योगः एव रेतःसिग्भावोऽभ्युपगन्तव्यः। ७९१८तद्वत् व्रीह्यादिभावोऽपि व्रीह्यादियोगः एव इति अविरोधः॥२६॥७९१९
५०३अथ रेतःसिग्भावस्य अनन्तरं योनौ निषिक्ते रेतसि, ७९२०–७९२१योनेः अधि शरीरं अनुशयिनां अनुशयफलोपभोगाय जायते इत्याह शास्त्रं — ‘तत् यत् इह रमणीयचरणाः’(छा.उ.५.१०.७) इत्यादि। ७९२२–७९२३तस्मात् अपि अवगम्यते — न अवरोहे व्रीह्यादिभावावसरे तत् शरीरं एव सुखदुःखान्वितं भवति इति। तस्मात् व्रीह्यादिसंश्लेषमात्रं अनुशयिनां तज्जन्म इति सिद्धम्॥२७॥७९२४
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥