चतुर्थोऽध्यायः — चतुर्थः पादः
८१६‘एवं एव एषः सम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ११४६०–११४६१ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते’ इति श्रूयते। ११४६२तत्र संशयः — ११४६३किं देवलोकाद्युपभोगस्थानेषु इव आगन्तुकेन केनचित् विशेषेण अभिनिष्पद्यते, आहोस्वित् आत्ममात्रेण इति। किं तावत् प्राप्तं ? स्थानान्तरेषु इव आगन्तुकेन केनचित् रूपेण अभिनिष्पत्तिः स्यात्, ११४६४मोक्षस्य अपि फलत्वप्रसिद्धेः, ११४६५अभिनिष्पद्यत इति च उत्पत्तिपर्यायत्वात्। ११४६६स्वरूपमात्रेण चेत् अभिनिष्पत्तिः, पूर्वासु अपि अवस्थासु स्वरूपानपायात् विभाव्येत। ११४६७तस्मात् विशेषेण केनचित् अभिनिष्पद्यते इति। एवं प्राप्ते, ब्रूमः —११४६८
८१७केवलेन एव आत्मना आविः भवति, न धर्मान्तरेण इति। ११४७०कुतः ? ‘स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते’ इति स्वशब्दात्। ११४७१–११४७२अन्यथा हि स्वशब्देन विशेषणं अनवकॢप्तं स्यात्। ननु, आत्मीयाभिप्रायः स्वशब्दो भविष्यति — ११४७३न, तस्य अवचनीयत्वात्। ११४७४येन एव हि केनचित् रूपेण अभिनिष्पद्यते, तस्य एव ११४७५आत्मीयत्वोपपत्तेः, स्वेन इति विशेषणं अनर्थकं स्यात्। आत्मवचनतायां तु अर्थवत् — ११४७६केवलेन एव आत्मरूपेण अभिनिष्पद्यते, न आगन्तुकेन अपररूपेण अपि इति॥१॥
८१८११४७७कः पुनः विशेषः पूर्वासु अवस्थासु, इह च स्वरूपानपायसाम्ये सति इति अतः आह —
८१९११४७८योऽत्र अभिनिष्पद्यत इति उक्तः, सः सर्वबन्धविनिर्मुक्तः शुद्धेन एव आत्मना अवतिष्ठते। ११४७९पूर्वत्र तु — ‘अन्धो भवति’ ‘अपि रोदिति इव’ ‘विनाशं एव अपीतो भवति’ — इति च अवस्थात्रयकलुषितेन आत्मना — इति अयं विशेषः। ११४८०कथं पुनः अवगम्यते — मुक्तोऽयं इदानीं भवति इति ? प्रतिज्ञानात् इत्याह — ११४८१–११४८२तथा हि — ‘एतं तु एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि’(छा.उ.८.९.३) इति अवस्थात्रयदोषविहीनं आत्मानं व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञाय, ‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः’(छा.उ.८.१२.१) इति च उपन्यस्य, ‘स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते सः उत्तमः पुरुषः’(छा.उ.८.१२.३) इति च उपसंहरति। तथा आख्यायिकोपक्रमे अपि ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इत्यादि मुक्तात्मविषयं एव प्रतिज्ञानम्। ११४८३फलत्वप्रसिद्धिः अपि मोक्षस्य बन्धनिवृत्तिमात्रापेक्षा, न अपूर्वोपजननापेक्षा। ११४८४यत् अपि अभिनिष्पद्यत इति उत्पत्तिपर्यायत्वं, तत् अपि पूर्वावस्थापेक्षं — यथा रोगनिवृत्तौ अरोगोऽभिनिष्पद्यत इति, तद्वत्। ११४८५तस्मात् अदोषः॥२॥
८२०११४८७कथं पुनः मुक्त इत्युच्यते, यावता ‘परं ज्योतिः उपसम्पद्य’(छा.उ.८.१२.३) इति कार्यगोचरं एव एनं श्रावयति, ११४८८ज्योतिःशब्दस्य भौतिके ज्योतिषि रूढत्वात् ? ११४८९न च अनतिवृत्तो विकारविषयात् कश्चित् मुक्तो भवितुं अर्हति, ११४९०–११४९१विकारस्य आर्तत्वप्रसिद्धेः इति — न एषः दोषः, यतः आत्मा एव अत्र ज्योतिःशब्द आवेद्यते, प्रकरणात्। ११४९२‘यः आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः’(छा.उ.८.७.१) इति हि प्रकृते परस्मिन् आत्मनि न अकस्मात् भौतिकं ज्योतिः शक्यं ग्रहीतुं, प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गात्। ११४९३ज्योतिःशब्दः तु आत्मनि अपि दृश्यते — ‘तत् देवाः ज्योतिषां ज्योतिः’(बृ.उ.४.४.१६) इति। ११४९४प्रपञ्चितं च एतत् ‘ज्योतिः दर्शनात्’(ब्र.सू.१.३.४०) इति अत्र॥३॥
८२१परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते यः, सः किं परस्मात् आत्मनः पृथक् एव भवति, उत ११४९५–११४९६अविभागेन एव अवतिष्ठत ११४९७–११४९८इति वीक्षायां, ‘सः तत्र पर्येति’(छा.उ.८.१२.३) इति अधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देशात् ‘ज्योतिः उपसम्पद्य’(छा.उ.८.१२.३) इति च कर्तृकर्मनिर्देशात् भेदेन एव अवस्थानं इति यस्य मतिः, तं व्युत्पादयति — अविभक्त एव परेण आत्मना मुक्तोऽवतिष्ठते। कुतः ? दृष्टत्वात्; ११४९९तथा हि — ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) ‘यत्र न अन्यत् पश्यति’(छा.उ.७.२४.१) ‘न तु तत् द्वितीयं अस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् पश्येत्’(बृ.उ.४.३.२३) इति एवं आदीनि वाक्यानि अविभागेन एव परमात्मानं दर्शयन्ति। ११५००–११५०१यथादर्शनं एव च फलं युक्तं, तत्क्रतुन्यायात्। ‘यथा उदकं शुद्धे शुद्धं आसिक्तं तादृक् एव भवति। एवं मुनेः विजानतः आत्मा भवति गौतम’(कः.उ.२.१.१५) इति च एवमादीनि मुक्तस्वरूपनिरूपणपराणि वाक्यानि अविभागं एव दर्शयन्ति। नदीसमुद्रादिनिदर्शनानि च। भेदनिर्देशः तु ११५०२अभेदे अपि उपचर्यते ‘सः भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति स्वे महिम्नि’(छा.उ.७.२४.१) इति, ‘आत्मरतिः आत्मक्रीडः’(छा.उ.७.२५.२) इति च एवमादिदर्शनात्॥४॥११५०३
८२२११५०५स्थितं एतत् ‘स्वेन रूपेण’(छा.उ.८.३.४) इति अत्र — आत्ममात्ररूपेण अभिनिष्पद्यते, न आगन्तुकेन अपररूपेण इति। ११५०६–११५०७अधुना तु तद्विशेषबुभुत्सायां अभिधीयते — स्वं अस्य रूपं ब्राह्मं अपहतपाप्मत्वादिसत्यसङ्कल्पत्वावसानं तथा सर्वज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च, तेन स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यत इति जैमिनिः आचार्यो मन्यते। कुतः ? उपन्यासादिभ्यः तथात्वावगमात्; ११५०८–११५०९तथा हि ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इत्यादिना ‘सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’(छा.उ.८.७.१) इति एवमन्तेन उपन्यासेन एवमात्मकतां आत्मनो बोधयति। तथा ‘सः तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडरममाणः’(छा.उ.८.१२.३) इति ऐश्वर्यरूपं आवेदयति, ‘तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति’(छा.उ.७.२५.२) इति च। ११५१०‘सर्वज्ञः सर्वेश्वरः’ इत्यादिव्यपदेशाः च एवं उपपन्ना भविष्यन्ति इति॥५॥
८२३११५१२यद्यपि अपहतपाप्मत्वादयो भेदेन एव धर्माः निर्दिश्यन्ते, तथापि शब्द;विकल्पजा एव एते। ११५१३पाप्मादिनिवृत्तिमात्रं हि तत्र गम्यते। ११५१४च ऐतन्यं एव तु अस्य आत्मनः स्वरूपं इति तन्मात्रेण स्वरूपेण अभिनिष्पत्तिः युक्ता ११५१५तथा च श्रुतिः ‘एवं वा अरे अयं आत्मा अनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव’(बृ.उ.४.५.१३) इति एवंजातीयका अनुगृहीता भविष्यति। ११५१६सत्यकामत्वादयः तु यद्यपि वस्तुस्वरूपेण एव धर्माः उच्यन्ते — सत्याः कामाः अस्य इति, तथापि उपाधिसम्बन्धाधीनत्वात् तेषां न चैतन्यवत् स्वरूपत्वसम्भवः, ११५१७अनेकाकारत्वप्रतिषेधात्। प्रतिषिद्धं हि ब्रह्मणोऽनेकाकारत्वं ‘न स्थानतोऽपि परस्य उभयलिङ्गं’(ब्र.सू.३.२.११) इति अत्र। ११५१८अतः एव च जक्षणादिसङ्कीर्तनं अपि दुःखाभावमात्राभिप्रायं स्तुत्यर्थं ‘आत्मरतिः’ इत्यादिवत्। ११५१९न हि मुख्यानि एव रतिक्रीडामिथुनानि आत्मनि शक्यन्ते वर्णयितुं, द्वितीयविषयत्वात् तेषाम्। ११५२०तस्मात् निरस्ताशेषप्रपञ्चेन प्रसन्नेन अव्यपदेश्येन बोधात्मना अभिनिष्पद्यत इति औडुलोमिः आचार्यो मन्यते॥६॥
८२४११५२२एवं अपि पारमार्थिकचैतन्यमात्रस्वरूपाभ्युपगमे अपि व्यवहारापेक्षया पूर्वस्य अपि उपन्यासादिभ्योऽवगतस्य ब्राह्मस्य ऐश्वर्यरूपस्य अप्रत्याख्यानात् अविरोधं बादरायणः आचार्यो मन्यते॥७॥
८२५हार्दविद्यायां श्रूयते — ‘सः यदि पितृलोककामो भवति ११५२३–११५२४सङ्कल्पात् एव अस्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छा.उ.८.२.१) इत्यादि। ११५२५–११५२६तत्र संशयः — किं सङ्कल्पः एव केवलः पित्रादिसमुत्थाने हेतुः, उत निमित्तान्तरसहित इति। तत्र सति अपि ‘सङ्कल्पात् एव’ इति श्रवणे लोकवत् निमित्तान्तरापेक्षा युक्ता। ११५२७यथा लोके अस्मदादीनां सङ्कल्पात् गमनादिभ्यः च हेतुभ्यः पित्रादिसम्पत्तिः भवति ११५२८एवं मुक्तस्य अपि स्यात्। ११५२९एवं दृष्टविपरीतं न कल्पितं भविष्यति। ११५३०‘सङ्कल्पात् एव’ इति तु राज्ञः इव सङ्कल्पितार्थसिद्धिकरीं साधनान्तरसामग्रीं सुलभां अपेक्ष्य उच्यते। ११५३१न च सङ्कल्पमात्रसमुत्थानाः पित्रादयः मनोरथविजृम्भितवत् चञ्चलत्व ११५३२पुष्कलं भोगं समर्पयितुं पर्याप्ताः स्युः इति। ११५३३एवं प्राप्ते, ब्रूमः — सङ्कल्पात् एव तु केवलात् पित्रादिसमुत्थानं इति। ११५३४कुतः ? ११५३५तत् श्रुतेः। ‘सङ्कल्पात् एव अस्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छा.उ.८.२.१) इत्यादिका हि श्रुतिः निमित्तान्तरापेक्षायां पीड्येत। निमित्तान्तरं अपि तु यदि सङ्कल्पानुविधायि एव स्यात्, भवतु; न तु प्रयत्नान्तरसम्पाद्यं ११५३६निमित्तान्तरं इति इष्यते, ११५३७प्राक् तत्सम्पत्तेः वन्ध्यसङ्कल्पत्वप्रसङ्गात्। ११५३८न च श्रुत्यवगम्ये अर्थे लोकवत् इति सामान्यतो दृष्टं क्रमते। ११५३९सङ्कल्पबलात् एव च एषां यावत्प्रयोजनं स्थैर्योपपत्तिः, ११५४०प्राकृतसङ्कल्पविलक्षणत्वात् मुक्तसङ्कल्पस्य॥८॥
८२६११५४१–११५४२अतः एव च अवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् अनन्याधिपतिः विद्वान् भवति — न अस्य अन्योऽधिपतिः भवति इत्यर्थः। ११५४३न हि प्राकृतोऽपि सङ्कल्पयन् अन्यस्वामिकत्वं आत्मनः ११५४४सत्यां गतौ सङ्कल्पयति। ११५४५श्रुतिः च एतत् दर्शयति — ‘अथ यः इह आत्मानं अनुविद्य व्रजन्त्येताꣳच सत्यान्कामाꣳस्तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति’(छा.उ.८.१.६) इति॥९॥
८२७११५४७‘सङ्कल्पात् एव अस्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छा.उ.८.२.१) इति अतः श्रुतेः मनः तावत् सङ्कल्पसाधनं सिद्धम्। ११५४८शरीरेन्द्रियाणि पुनः प्राप्तैश्वर्यस्य विदुषः सन्ति, न वा सन्ति — इति समीक्ष्यते। ११५४९तत्र बादरिः तावत् आचार्यः शरीरस्य इन्द्रियाणां च अभावं महीयमानस्य विदुषो मन्यते। ११५५०कस्मात् ? ११५५१एवं हि आह आम्नायः — ‘मनसा एतान् कामान् पश्यरमते’(छा.उ.८.१२.५) ‘यः एते ब्रह्मलोके’(छा.उ.८.१२.५) इति। ११५५२यदि मनसा शरीरेन्द्रियैः च विहरेत् मनसा इति विशेषणं न स्यात्। ११५५३तस्मात् अभावः शरीरेन्द्रियाणां मोक्षे॥१०॥
८२८११५५५जैमिनिः तु आचार्यः मनोवत् शरीरस्य अपि सेन्द्रियस्य भावं मुक्तं प्रति मन्यते; यतः ‘सः एकधा भवति त्रिधा भवति’(छा.उ.७.२६.२) इत्यादिना अनेकधाभावविकल्पं आमनन्ति। ११५५६न हि अनेकविधता विना शरीरभेदेन आञ्जसी स्यात्। ११५५७यद्यपि निर्गुणायां भूमविद्यायां अयं अनेकधाभावविकल्पः पठ्यते, तथापि विद्यमानं एव इदं सगुणावस्थायां ऐश्वर्यं भूमविद्यास्तुतये सङ्कीर्त्यते इति अतः सगुणविद्याफलभावेन उपतिष्ठत इत्युच्यते॥११॥
८२९११५५९–११५६०बादरायणः पुनः आचार्यः अतः एव ११५६१उभयलिङ्गश्रुतिदर्शनात् उभयविधत्वं साधु मन्यते — यदा सशरीरतां सङ्कल्पयति तदा सशरीरो भवति, ११५६२यदा तु अशरीरतां तदा अशरीरः इति; ११५६३–११५६४सत्यसङ्कल्पत्वात्, सङ्कल्पवैचित्र्यात् च। द्वादशाहवत् — यथा द्वादशाहः सत्रं अहीनः च भवति, ११५६५उभयलिङ्गश्रुतिदर्शनात् — एवं इदं अपि इति॥१२॥
८३०११५६८यदा तनोः सेन्द्रियस्य शरीरस्य अभावः तदा, यथा सन्ध्ये स्थाने शरीरेन्द्रियविषयेषु अविद्यमानेषु अपि उपलब्धिमात्रा एव पित्रादिकामा भवन्ति, एवं मोक्षे अपि स्युः। ११५६९एवं हि एतत् उपपद्यते॥१३॥
८३१११५७०–११५७१भावे पुनः तनोः, यथा जागरिते विद्यमाना एव पित्रादिकामा भवन्ति, एवं मुक्तस्य अपि उपपद्यते॥१४॥
८३२‘भावं जैमिनिः विकल्पामननात्’(ब्र.सू.४.४.११) इति अत्र सशरीरत्वं मुक्तस्य उक्तम्। तत्र त्रिधाभावादिषु अनेकशरीरसर्गे किं निरात्मकानि शरीराणि दारुयन्त्रवत् सृज्यन्ते, किं वा सात्मकानि अस्मदादिशरीरवत् — इति भवति वीक्षा। तत्र च आत्ममनसोः भेदानुपपत्तेः एकेन शरीरेण योगात् इतराणि शरीराणि निरात्मकानि — इति एवं प्राप्ते, प्रतिपद्यते — ११५७२प्रदीपवत् आवेशः इति। यथा प्रदीपः एकः ११५७३–११५७४अनेकप्रदीपभावं आपद्यते, विकारशक्तियोगात्, ११५७५–११५७७एवं एकः अपि सन् विद्वान् ऐश्वर्ययोगात् अनेकभावं आपद्य सर्वाणि शरीराणि आविशति। कुतः ? ११५७८तथा हि दर्शयति शास्त्रं एकस्य अनेकभावं — ‘सः एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा’(छा.उ.७.२६.२) इत्यादि। ११५७९न एतत् दारुयन्त्रोपमाभ्युपगमे अवकल्पते, ११५८०न अपि जीवान्तरावेशे। ११५८१न च निरात्मकानां शरीराणां प्रवृत्तिः सम्भवति। ११५८२–११५८३यत् तु आत्ममनसोः भेदानुपपत्तेः अनेकशरीरयोगासम्भवः इति — न एषः दोषः; एकमनोनुवर्तीनि समनस्कानि एव अपराणि शरीराणि सत्यसङ्कल्पत्वात् स्रक्ष्यति। सृष्टेषु च तेषु उपाधिभेदात् आत्मनोऽपि भेदेन अधिष्ठातृत्वं योक्ष्यते। ११५८४एषा एव च योगशास्त्रेषु योगिनां अनेकशरीरयोगप्रक्रिया॥१५॥
८३३११५८५कथं पुनः मुक्तस्य अनेकशरीरावेशादिलक्षणं ऐश्वर्यं अभ्युपगम्यते, यावता ‘तत् केन कं विजानीयात्’(बृ.उ.४.५.१५) ‘न तु तत् द्वितीयं अस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् विजानीयात्’(बृ.उ.४.३.३०) ‘सलिल एको द्रष्टा अद्वैतो भवति’(बृ.उ.४.३.३२) इति च एवंजातीयका श्रुतिः विशेषविज्ञानं वारयति — इति अतः उत्तरं पठति —
८३४११५८६–११५८७स्वाप्ययः सुषुप्तं, ‘स्वं अपीतो भवति तस्मादेनꣳ स्वपिति इति आचक्षते’(छा.उ.६.८.१) इति श्रुतेः। सम्पत्तिः कैवल्यं, ‘ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’(बृ.उ.४.४.६) इति श्रुतेः। तयोः अन्यतरां अवस्थां अपेक्ष्य एतत् विशेषसंज्ञाऽभाववचनं — ११५८८–११५८९क्वचित् सुषुप्तावस्थां अपेक्ष्य उच्यते, क्वचित् कैवल्यावस्थाम्। कथं अवगम्यते ? यतः तत्र एव एतदधिकारवशात् आविष्कृतं — ‘एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तानि एव अनु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञा अस्ति इति’(बृ.उ.२.४.१२), ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत्’(बृ.उ.२.४.१४) ‘यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति’(बृ.उ.४.३.१९), इत्यादिश्रुतिभ्यः। ११५९०सगुणविद्याविपाकावस्थानं तु एतत् स्वर्गादिवत् अवस्थान्तरं, यत्र एतत् ऐश्वर्यं उपवर्ण्यते। ११५९१तस्मात् अदोषः॥१६॥
८३५११५९३ये सगुणब्रह्मोपासनात् सह एव मनसा ईश्वरसायुज्यं व्रजन्ति, किं तेषां निरवग्रहं ऐश्वर्यं भवति, आहोस्वित् सावग्रहं इति संशयः। ११५९४किं तावत् प्राप्तं ? निरङ्कुशं एव एषां ऐश्वर्यं भवितुं अर्हति, ‘आप्नोति स्वाराज्यं’(तै.उ.१.६.२) ‘सर्वे अस्मै देवाः बलिं आवहन्ति’(तै.उ.१.५.३) ‘तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः इति। ११५९५एवं प्राप्ते, पठति — ११५९६जगद्व्यापारवर्जं इति। जगदुत्पत्त्यादिव्यापारं वर्जयित्वा अन्यत् अणिमाद्यात्मकं ऐश्वर्यं मुक्तानां भवितुं अर्हति, जगद्व्यापारः तु नित्यसिद्धस्य एव ईश्वरस्य। ११५९७कुतः ? तस्य तत्र प्रकृतत्वात्; असन्निहितत्वात् च इतरेषाम्। ११५९८परः एव हि ईश्वरो जगद्व्यापारे अधिकृतः, ११५९९तं एव प्रकृत्य उत्पत्त्याद्युपदेशात्, ११६००नित्यशब्दनिबन्धनत्वात् च। ११६०१तदन्वेषणविजिज्ञासनपूर्वकं तु इतरेषां अणिमाद्यैश्वर्यं श्रूयते। तेन असन्निहिताः ते जगद्व्यापारे। ११६०२समनस्कत्वात् एव च एतेषां अनैकमत्ये, कस्यचित् स्थित्यभिप्रायः कस्यचित् संहाराभिप्रायः इति एवं विरोधोऽपि कदाचित् स्यात्। अथ कस्यचित् सङ्कल्पं अनु अन्यस्य सङ्कल्पः इति अविरोधः समर्थ्येत, ततः परमेश्वराकूततन्त्रत्वं एव इतरेषां इति व्यवतिष्ठते॥१७॥११६०३
८३६अथ यत् उक्तं — ‘आप्नोति स्वाराज्यं’(तै.उ.१.६.२) ११६०४–११६०५इत्यादिप्रत्यक्षोपदेशात् निरवग्रहं ऐश्वर्यं विदुषां न्याय्यं इति, तत् परिहर्तव्यम्। ११६०६–११६०८अत्र उच्यते — न अयं दोषः, आधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः। आधिकारिको यः सवितृमण्डलादिषु विशेषायतनेषु अवस्थितः परः ईश्वरः, तत् आयत्ता एव इयं स्वाराज्यप्राप्तिः उच्यते; यत् कारणं अनन्तरं ‘आप्नोति मनसः पतिं’(तै.उ.१.६.२) इत्याह। ११६०९यो हि सर्वमनसां पतिः पूर्वसिद्धः ईश्वरः तं प्राप्नोति इति एतत् उक्तं भवति। ११६१०तदनुसारेण एव च अनन्तरं ‘वाक्पतिः चक्षुष्पतिः। श्रोत्रपतिः विज्ञानपतिः’ च भवति इत्याह। एवं अन्यत्र अपि यथासम्भवं नित्यसिद्धेश्वरायत्तं एव इतरेषां ऐश्वर्यं योजयितव्यम्॥१८॥११६११
८३७११६१२–११६१३विकारावर्ति अपि च नित्यमुक्तं पारमेश्वरं रूपं, ११६१४न केवलं विकारमात्रगोचरं सवितृमण्डलाद्यधिष्ठानम्। ११६१५तथा हि अस्य द्विरूपां स्थितिं आह आम्नायः — ‘तावान् अस्य महिमा ततो ज्यायाꣳच पूरुषः। पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६) इति एवं आदिः। ११६१६न च तत् निर्विकारं रूपं इतरालम्बनाः प्राप्नुवन्ति इति शक्यं वक्तुं अतत्क्रतुत्वात् तेषाम्। ११६१७अतः च यथा एव द्विरूपे परमेश्वरे निर्गुणं रूपं अनवाप्य सगुण एव अवतिष्ठन्ते, एवं सगुणे अपि निरवग्रहं ऐश्वर्यं अनवाप्य सावग्रह एव अवतिष्ठन्त इति द्रष्टव्यम्॥१९॥
८३८११६१८–११६१९दर्शयतः च विकारावर्तित्वं परस्य ज्योतिषः श्रुतिस्मृती — ‘न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं न इमाः विद्युतो भान्ति कुतोऽयं अग्निः’(मु.उ.२.२.११) इति, ‘न तत् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः’(भ.गी.१५.६) इति च। ११६२०तत् एवं विकारावर्तित्वं परस्य ज्योतिषः प्रसिद्धं इत्यभिप्रायः॥२०॥
८३९११६२२इतः च न निरङ्कुशं विकारालम्बनानां ऐश्वर्यं, ११६२३यस्मात् भोगमात्रं एव एषां अनादिसिद्धेन ईश्वरेण समानं इति श्रूयते — ११६२४‘तं आह आपः वै खलु मीयन्ते लोकोऽसौ’ इति ११६२५‘सः यथैतां देवताꣳ सर्वाणि भूतानि अवन्ति एवꣳ हैवंविदꣳ सर्वाणि भूतानि अवन्ति’ ११६२६‘तेन उ एतस्यै देवतायै सायुज्यꣳ सलोकतां जयति’(बृ.उ.१.५.२३) इत्यादिभेदव्यपदेशलिङ्गेभ्यः॥२१॥
८४०११६२८ननु एवं सति सातिशयत्वात् अन्तवत्त्वं ऐश्वर्यस्य स्यात्। ११६२९ततः च एषां आवृत्तिः प्रसज्येत — इति अतः उत्तरं भगवान् बादरायण आचार्यः पठति —११६३०
८४१११६३१नाडीरश्मिसमन्वितेन अर्चिरादिपर्वणा देवयानेन पथा ये ब्रह्मलोकं शास्त्रोक्तविशेषणं गच्छन्ति — ११६३२यस्मिन् अरः च ह वै ण्यः च अर्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यां इतः दिवि, ११६३३यस्मिन् ऐरं मदीयं सरः, यस्मिन् अश्वत्थः सोमसवनः, यस्मिन् अपराजिता पूर्ब्रह्मणः, यस्मिन् च प्रभुविमितं हिरण्मयं वेश्म, ११६३४यः च अनेकधा मन्त्रार्थवादादिप्रदेशेषु प्रपञ्च्यते — ते तं प्राप्य न चन्द्रलोकात् इव भुक्तभोगाः आवर्तन्ते। ११६३५कुतः ? ‘तयोः ऊर्ध्वं आयन् अमृतत्वं एति’(छा.उ.८.६.६) ‘तेषां न पुनरावृत्तिः’(बृ.उ.६.२.१५) ‘एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवं आवर्तं न आवर्तन्ते’(छा.उ.४.१५.५) ‘ब्रह्मलोकं अभिसम्पद्यते’(छा.उ.८.१५.१) ‘न च पुनः आवर्तते’ इत्यादिशब्देभ्यः। ११६३६अन्तवत्त्वे अपि तु ऐश्वर्यस्य यथा अनावृत्तिः तथा वर्णितं — ‘कार्यात्यये तदध्यक्षेण सह अतः परं’(ब्र.सू.४.३.१०) इति अत्र। ११६३७सम्यग्दर्शनविध्वस्ततमसां तु नित्यसिद्धनिर्वाणपरायणानां सिद्धा एव अनावृत्तिः। ११६३८तदाश्रयणेन एव हि सगुणशरणानां अपि अनावृत्तिसिद्धिः इति। ११६३९अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात् — इति सूत्राभ्यासः शास्त्रपरिसमाप्तिं द्योतयति॥२२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
चतुर्थोऽध्यायः॥
इति श्रीमच्छारीरकमीमांसासूत्रभाष्यं सम्पूर्णम्॥