प्रथमोऽध्यायः — चतुर्थः पादः
१८९३२९९–३३००ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणं उक्तं — ‘जन्मादि अस्य यतः’(ब्र.सू.१.१.२) इति। तत् लक्षणं प्रधानस्य अपि समानं इति आशङ्क्य तत् अशब्दत्वेन निराकृतं — ‘ईक्षतेः न अशब्दं’(ब्र.सू.१.१.५) इति। ३३०१गतिसामान्यं च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते, न प्रधानकारणवादं प्रतीतिः प्रपञ्चितं गतेन ग्रन्थेन। ३३०२इदं तु इदानीं अवशिष्टं आशङ्क्यते — ३३०३यत् उक्तं प्रधानस्य अशब्दत्वं, तत् असिद्धं, कासुचित् शाखासु प्रधानसमर्पणाभासानां शब्दानां श्रूयमाणत्वात्। ३३०४अतः प्रधानस्य कारणत्वं वेदसिद्धं एव महद्भिः परमर्षिभिः कपिलप्रभृतिभिः परिगृहीतं इति प्रसज्यते। ३३०५तत् यावत् तेषां शब्दानां अन्यपरत्वं न प्रतिपाद्यते, तावत् सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणं इति प्रतिपादितं अपि आकुलीभवेत्। ३३०६अतः तेषां अन्यपरत्वं दर्शयितुं परः सन्दर्भः प्रवर्तते॥
१९०३३०७आनुमानिकं अपि अनुमाननिरूपितं अपि प्रधानं, एकेषां शाखिनां शब्दवत् उपलभ्यते; ३३०८काठके हि पठ्यते — ‘महतः परं अव्यक्तं अव्यक्तात् पुरुषः परः’(कः.उ.१.३.११) इति; ३३०९–३३१०तत्र यः एव यत् नामानो यत् क्रमाः च महदव्यक्तपुरुषाः ३३११स्मृतिप्रसिद्धाः, ते एव इह प्रत्यभिज्ञायन्ते। तत्र अव्यक्तं इति स्मृतिप्रसिद्धेः, ३३१२शब्दादिहीनत्वात् च न व्यक्तं अव्यक्तं इति व्युत्पत्तिसम्भवात्, स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं अभिधीयते। ३३१३अतः तस्य शब्दवत्त्वात् अशब्दत्वं अनुपपन्नम्। ३३१४तत् एव च जगतः कारणं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यः इति चेत्, ३३१५न एतत् एवं — ३३१६–३३१७न हि एतत् काठकवाक्यं स्मृतिप्रसिद्धयोः महदव्यक्तयोः अस्तित्वपरम्। न हि अत्र यादृशं स्मृतिप्रसिद्धं ३३१८स्वतन्त्रं कारणं त्रिगुणं प्रधानं, तादृशं प्रत्यभिज्ञायते। ३३१९शब्दमात्रं हि अत्र अव्यक्तं इति प्रत्यभिज्ञायते। ३३२०सः च शब्दः — न व्यक्तं अव्यक्तं इति — यौगिकत्वात् अन्यस्मिन् अपि सूक्ष्मे सुदुर्लक्ष्ये च प्रयुज्यते। ३३२१न च अयं कस्मिंश्चित् रूढः। या तु प्रधानवादिनां रूढिः, सा तेषां एव पारिभाषिकी सती न वेदार्थनिरूपणे कारणभावं प्रतिपद्यते। न च ३३२२–३३२३क्रममात्रसामान्यात् समानार्थप्रतिपत्तिः भवति, ३३२४असति तद्रूपप्रत्यभिज्ञाने। ३३२५न हि अश्वस्थाने गां पश्यन् अश्वोऽयं इति अमूढोऽध्यवस्यति। ३३२६प्रकरणनिरूपणायां च अत्र न परपरिकल्पितं प्रधानं प्रतीयते, शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः। शरीरं हि अत्र रथरूपकविन्यस्तं अव्यक्तशब्देन परिगृह्यते। ३३२७कुतः ? ३३२८प्रकरणात् परिशेषात् च। ३३२९–३३३०तथा हि अनन्तरातीतो ग्रन्थः आत्मशरीरादीनां रथिरथादिरूपककॢप्तिं दर्शयति — ३३३१‘आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथं एव तु। ३३३२बुद्धिं तु सारथिं विद्धि ३३३३मनः प्रग्रहं एव च॥’(कः.उ.१.३.३) ३३३४‘इन्द्रियाणि ३३३५हयान् आहुः विषयान् तेषु गोचरान्। ३३३६–३३३७आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्ता इति आहुः मनीषिणः’(कः.उ.१.३.४) इति। ३३३८तैः च इन्द्रियादिभिः असंयतैः संसारं अधिगच्छति, संयतैः तु अध्वनः पारं तत् विष्णोः परमं पदं आप्नोति इति दर्शयित्वा, ३३३९किं तत् अध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं इति अस्यां आकाङ्क्षायां, ३३४०तेभ्यः एव प्रकृतेभ्यः इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानं अध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं दर्शयति — ‘इन्द्रियेभ्यः परा हि अर्थाः अर्थेभ्यः च परं मनः। मनसः तु परा बुद्धिः बुद्धेः आत्मा महान् परः॥’(कः.उ.१.३.१०) ‘महतः परं अव्यक्तं अव्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुषात् न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः’(कः.उ.१.३.११) इति; ३३४१–३३४२तत्र यः एव इन्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायां अश्वादिभावेन प्रकृताः, ते एव इह परिगृह्यन्ते, प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियापरिहाराय। तत्र इन्द्रियमनोबुद्धयः तावत् पूर्वत्र इह च समानशब्दाः एव। ३३४३अर्थाः तु ये शब्दादयो विषयाः इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टाः, ३३४४तेषां च इन्द्रियेभ्यः परत्वं, इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणां अतिग्रहत्वं इति श्रुतिप्रसिद्धेः। ३३४५विषयेभ्यः च मनसः परत्वं, मनोमूलत्वात् विषयेन्द्रियव्यवहारस्य। ३३४६मनसः तु परा बुद्धिः — बुद्धिं हि आरुह्य भोग्यजातं भोक्तारं उपसर्पति। ३३४७बुद्धेः आत्मा महान् परः — यः, सः ३३४८‘आत्मानं रथिनं विद्धि’ इति रथित्वेन उपक्षिप्तः। कुतः ? आत्मशब्दात्, ३३४९भोक्तुः च भोगोपकरणात् परत्वोपपत्तेः। ३३५०महत्त्वं च अस्य स्वामित्वात् उपपन्नम्। ३३५१–३३५२अथवा — ‘मनो ३३५३–३३५४महान् मतिः ब्रह्मा ३३५५–३३५६पूः बुद्धिः ३३५७–३३५८ख्यातिः ईश्वरः। ३३५९प्रज्ञा ३३६०–३३६१संवित् चितिः चैव ३३६२स्मृतिः च ३३६३–३३६४परिपठ्यते’ इति स्मृतेः, ‘यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदान् च प्रहिणोति तस्मै’(श्वे.उ.६.१८) इति च श्रुतेः, या प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य बुद्धिः, सा ३३६५सर्वासां बुद्धीनां परमा प्रतिष्ठा; सः इह महान् आत्मा इत्युच्यते। ३३६६सा च पूर्वत्र बुद्धिग्रहणेन एव गृहीता सती हि रुक् इह उपदिश्यते, ३३६७तस्याः अपि अस्मदीयाभ्यो बुद्धिभ्यः परत्वोपपत्तेः। ३३६८एतस्मिन् तु पक्षे परमात्मविषयेण एव परेण पुरुषग्रहणेन रथिनः आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यं, ३३६९परमार्थतः परमात्मविज्ञानात्मनोः भेदाभावात्। ३३७०तत् एवं शरीरं एव एकं परिशिष्यते तेषु। ३३७१इतराणि इन्द्रियादीनि प्रकृतानि एव परमपददिदर्शयिषया समनुक्रामन् परिशिष्यमाणेन इह अन्त्येन अव्यक्तशब्देन परिशिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दर्शयति इति गम्यते। ३३७२–३३७३शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य हि अविद्यावतो ३३७४भोक्तुः शरीरादीनां रथादिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रत्यगात्मब्रह्मावगतिः इह विवक्षिता। ३३७५तथा च ‘एषः सर्वेषु भूतेषु गूढो आत्मा न प्रकाशते। ३३७६–३३७७दृश्यते तु अग्र्यया बुद्ध्या ३३७८सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः’(कः.उ.१.३.१२) इति ३३७९वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्वं उक्त्वा ३३८०तदवगमार्थं योगं दर्शयति — ‘यच्छेत् वाक् मनसी प्राज्ञः तत् यच्छेत् ज्ञानं आत्मनि। ज्ञानं आत्मनि महति नियच्छेत् तत् यच्छेत् शान्तं आत्मनि’(कः.उ.१.३.१३) इति। ३३८१एतत् उक्तं भवति — वाचं मनसि संयच्छेत् ३३८२वागादिबाह्येन्द्रियव्यापारं उत्सृज्य मनोमात्रेण अवतिष्ठेत। ३३८३मनोऽपि विषयविकल्पाभिमुखं विकल्पदोषदर्शनेन ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धौ अध्यवसायस्वभावायां धारयेत् ३३८४तां अपि बुद्धिं महति आत्मनि भोक्तरि अग्र्यायां वा बुद्धौ सूक्ष्मतापादनेन नियच्छेत् ३३८५महान्तं तु आत्मानं शान्तः आत्मनि प्रकरणवति परस्मिन् पुरुषे ३३८६परस्यां काष्ठायां प्रतिष्ठापयेत् इति। तत् एवं पूर्वापरालोचनायां नास्ति अत्र परपरिकल्पितस्य प्रधानस्य अवकाशः॥१॥३३८७–३३८८
१९१३३९०उक्तं एतत् — प्रकरणपरिशेषाभ्यां शरीरं अव्यक्तशब्दं, न प्रधानं इति। इदं इदानीं आशङ्क्यते — ३३९१कथं अव्यक्तशब्दार्हत्वं शरीरस्य, ३३९२यावता स्थूलत्वात् स्पष्टतरं इदं शरीरं व्यक्तशब्दार्हं, ३३९३अस्पष्टवचनः तु अव्यक्तशब्दः इति। ३३९४अतः उत्तरं उच्यते — सूक्ष्मं तु इह ३३९५कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते, ३३९६सूक्ष्मस्य अव्यक्तशब्दार्हत्वात्। ३३९७यद्यपि स्थूलं इदं शरीरं न स्वयं अव्यक्तशब्दं अर्हति, तथापि तस्य तु आरम्भकं भूतसूक्ष्मं अव्यक्तशब्दं अर्हति। ३३९८प्रकृतिशब्दः च विकारे दृष्टः — ३३९९यथा ‘गोभिः श्रीणीत मत्सरं’(ऋ.सं.९.४६.४) इति। ३४००–३४०१श्रुतिः च — ‘तत् ह इदं तर्हि अव्याकृतं आसीत्’(बृ.उ.१.४.७) इति इदं एव व्याकृतनामरूपविभिन्नं जगत् प्रागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं ३४०२बीजशक्त्यवस्थं अव्यक्तशब्दयोग्यं दर्शयति॥२॥
१९२३४०४अत्र आह — यदि जगत् इदं अनभिव्यक्तनामरूपं बीजात्मकं प्रागवस्थं अव्यक्तशब्दार्हं अभ्युपगम्येत, ३४०५तत् आत्मना च शरीरस्य अपि अव्यक्तशब्दार्हत्वं प्रतिज्ञायेत, ३४०६सः एव तर्हि प्रधानकारणवादः ३४०७एवं सति आपद्येत; ३४०८अस्य एव जगतः प्रागवस्थायाः प्रधानत्वेन अभ्युपगमात् इति। ३४०९अत्र उच्यते — यदि वयं स्वतन्त्रां काञ्चित् प्रागवस्थां जगतः कारणत्वेन अभ्युपगच्छेम, प्रसञ्जयेम तदा प्रधानकारणवादम्। ३४१०परमेश्वराधीना तु इयं अस्माभिः प्रागवस्था जगतोऽभ्युपगम्यते, न स्वतन्त्रा। ३४११सा च अवश्याभ्युपगन्तव्या। ३४१२अर्थवती हि सा। ३४१३न हि तया विना परमेश्वरस्य स्रष्टृत्वं सिध्यति। शक्तिरहितस्य तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। ३४१४मुक्तानां च पुनः अनुत्पत्तिः। कुतः ? विद्यया तस्याः बीजशक्तेः दाहात्। ३४१५–३४१६अविद्यात्मिका हि बीजशक्तिः अव्यक्तशब्दनिर्देश्या ३४१७परमेश्वराश्रया ३४१८मायामयी ३४१९महासुषुप्तिः, ३४२०यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवाः। ३४२१तत् एतत् अव्यक्तं क्वचित् आकाशशब्दनिर्दिष्टं — ‘एतस्मिन् उ खलु अक्षरे गार्ग्याकाश ओतः च प्रोतः च’(बृ.उ.३.८.११) इति श्रुतेः; क्वचित् अक्षरशब्दोदितं — ‘अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इति श्रुतेः; क्वचित् माया इति सूचितं — ‘मायां तु प्रकृतिं विद्यात् मायिनं तु महेश्वरं’(श्वे.उ.४.१०) इति मन्त्रवर्णात्। ३४२२अव्यक्ता हि सा माया, तत्त्वान्यत्वनिरूपणस्य अशक्यत्वात्। ३४२३तत् इदं ‘महतः परं अव्यक्तं’ इति उक्तं — ३४२४अव्यक्तप्रभवत्वात् महतः, यदा हैरण्यगर्भी बुद्धिः महान्। ३४२५यदा तु जीवो महान् तदा अपि अव्यक्ताधीनत्वात् जीवभावस्य महतः परं अव्यक्तं इति उक्तम्। ३४२६अविद्या हि अव्यक्तं; ३४२७अविद्यावत्त्वेन एव जीवस्य सर्वः संव्यवहारः सन्ततो वर्तते। ३४२८तत् च अव्यक्तगतं महतः परत्वं अभेदोपचारात् तद्विकारे शरीरे परिकल्प्यते। ३४२९सति अपि शरीरवत् इन्द्रियादीनां तद्विकारत्वाविशेषे शरीरस्य एव अभेदोपचारात् अव्यक्तशब्देन ग्रहणं, इन्द्रियादीनां स्वशब्दैः एव गृहीतत्वात्, परिशिष्टत्वात् च शरीरस्य॥
१९३३४३०अन्ये तु वर्णयन्ति — ३४३१द्विविधं हि शरीरं स्थूलं सूक्ष्मं च; ३४३२स्थूलं, यत् इदं उपलभ्यते; सूक्ष्मं, यत् उत्तरत्र वक्ष्यते — ‘तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्यां’(ब्र.सू.३.१.१) इति। ३४३३तत् च उभयं अपि शरीरं अविशेषात् पूर्वत्र रथत्वेन सङ्कीर्तितं; ३४३४इह तु सूक्ष्मं अव्यक्तशब्देन परिगृह्यते, ३४३५सूक्ष्मस्य अव्यक्तशब्दार्हत्वात्; ३४३६तदधीनत्वात् च बन्धमोक्षव्यवहारस्य जीवात् तस्य परत्वम्। ३४३७यथा अर्थाधीनत्वात् इन्द्रियव्यापारस्य इन्द्रियेभ्यः परत्वं अर्थानां इति। ३४३८–३४३९तैः तु एतत् वक्तव्यं — अविशेषेण शरीरद्वयस्य पूर्वत्र रथत्वेन सङ्कीर्तितत्वात्, समानयोः प्रकृतत्वपरिशिष्टत्वयोः, कथं सूक्ष्मं एव शरीरं इह गृह्यते, न पुनः स्थूलं अपि इति। आम्नातस्य अर्थं प्रतिपत्तुं प्रभवामः, न आम्नातं पर्यनुयोक्तुं, ३४४०आम्नातं च अव्यक्तपदं सूक्ष्मं एव प्रतिपादयितुं शक्नोति, न इतरत्, व्यक्तत्वात् तस्य इति चेत्, ३४४१न। एकवाक्यताधीनत्वात् अर्थप्रतिपत्तेः। ३४४२न हि इमे पूर्वोत्तरे आम्नाते एकवाक्यतां अनापद्य कञ्चित् अर्थं प्रतिपादयतः; ३४४३प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गात्। ३४४४न च आकाङ्क्षां अन्तरेण एकवाक्यताप्रतिपत्तिः अस्ति। ३४४५तत्र अविशिष्टायां शरीरद्वयस्य ग्राह्यत्वाकाङ्क्षायां यथाकाङ्क्षं सम्बन्धे अनभ्युपगम्यमाने एकवाक्यता एव बाधिता भवति, कुतः आम्नातस्य अर्थस्य प्रतिपत्तिः ? ३४४६न च एवं मन्तव्यं — दुःशोधत्वात् सूक्ष्मस्य एव शरीरस्य इह ग्रहणं, ३४४७–३४४८स्थूलस्य तु दृष्टबीभत्सतया सुशोधत्वात् अग्रहणं इति। यतो नैव इह शोधनं कस्यचित् विवक्ष्यते। न हि अत्र शोधनविधायि किञ्चित् आख्यातं अस्ति। ३४४९अनन्तरनिर्दिष्टत्वात् तु किं तत् विष्णोः परमं पदं इति इदं इह विवक्ष्यते। ३४५०तथाहि इदं अस्मात् परं इदं अस्मात् परं इति उक्त्वा, ‘पुरुषात् न परं किञ्चित्’ इत्याह। ३४५१सर्वथा अपि तु आनुमानिकनिराकरणोपपत्तेः, ३४५२तथा नाम अस्तु; न नः किञ्चित् छिद्यते॥३॥३४५३
१९४३४५४–३४५५ज्ञेयत्वेन च साङ्ख्यैः प्रधानं स्मर्यते, गुणपुरुषान्तरज्ञानात् कैवल्यं इति वदद्भिः — ३४५६न हि गुणस्वरूपं अज्ञात्वा गुणेभ्यः पुरुषस्य अन्तरं शक्यं ज्ञातुं इति। ३४५७क्वचित् च विभूतिविशेषप्राप्तये प्रधानं ज्ञेयं इति स्मरन्ति। ३४५८न च इदं इह अव्यक्तं ज्ञेयत्वेन उच्यते। ३४५९पदमात्रं हि अव्यक्तशब्दः, न इह अव्यक्तं ज्ञातव्यं उपासितव्यं च इति वाक्यं अस्ति। ३४६०न च अनुपदिष्टं पदार्थज्ञानं पुरुषार्थं इति शक्यं प्रतिपत्तुम्। ३४६१तस्मात् अपि न अव्यक्तशब्देन प्रधानं अभिधीयते। ३४६२अस्माकं तु रथरूपककॢप्तशरीराद्यनुसरणेन विष्णोः एव परमं पदं दर्शयितुं अयं उपन्यासः इति अनवद्यम्॥४॥
१९५३४६४अत्र आह साङ्ख्यः — ज्ञेयत्वावचनात्, इति असिद्धम्। ३४६५कथं ? ३४६६श्रूयते हि उत्तरत्र अव्यक्तशब्दोदितस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्ववचनं — ‘अशब्दं अस्पर्शं अरूपं अव्ययं तथा अरसं नित्यं अगन्धवत् च यत्। अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’(कः.उ.१.३.१५) इति। ३४६७अत्र हि यादृशं शब्दादिहीनं प्रधानं महतः परं स्मृतौ निरूपितं, तादृशं एव निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम्। ३४६८तस्मात् प्रधानं एव इदम्। ३४६९तत् एव च अव्यक्तशब्दनिर्दिष्टं इति। ३४७०अत्र ब्रूमः — ३४७१न इह प्रधानं निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम्। ३४७२प्राज्ञो हि इह परमात्मा निचाय्यत्वेन निर्दिष्टं इति गम्यते। ३४७३कुतः ? ३४७४प्रकरणात्। प्राज्ञस्य हि प्रकरणं विततं वर्तते — ३४७५‘पुरुषात् न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः’ इत्यादिनिर्देशात्, ३४७६‘एषः सर्वेषु भूतेषु गूढो आत्मा न प्रकाशते’ इति च दुर्ज्ञानत्ववचनेन ३४७७तस्य एव ज्ञेयत्वाकाङ्क्षणात्, ३४७८‘यच्छोद्वाङ्मनसी प्राज्ञः’ इति च तज्ज्ञानाय एव वागादिसंयमस्य विहितत्वात्। ३४७९मृत्युमुखप्रमोक्षणफलत्वात् च। ३४८०न हि प्रधानमात्रं निचाय्य मृत्युमुखात् प्रमुच्यत इति साङ्ख्यैः इष्यते। ३४८१चेतनात्मविज्ञानात् हि मृत्युमुखात् प्रमुच्यत इति तेषां अभ्युपगमः। ३४८२सर्वेषु वेदान्तेषु प्राज्ञस्य एव आत्मनोऽशब्दादिधर्मत्वं अभिलप्यते। ३४८३तस्मात् न प्रधानस्य अत्र ज्ञेयत्वं अव्यक्तशब्दनिर्दिष्टत्वं वा॥५॥
१९६३४८५इतः च न प्रधानस्य अव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा; ३४८६–३४८७यस्मात् त्रयाणां एव पदार्थानां अग्निजीवपरमात्मनां अस्मिन् ग्रन्थे कठवल्लीषु वरप्रदानसामर्थ्यात् वक्तव्यतया उपन्यासो दृश्यते। तद्विषयः एव च प्रश्नः। न अतः अन्यस्य प्रश्नः उपन्यासो वा अस्ति। ३४८८–३४८९तत्र तावत् ‘सः त्वं अग्निं स्वर्ग्यं अध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यं’(कः.उ.१.१.१३) इति अग्निविषयः प्रश्नः। ‘या इयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ति इति एके न अयं अस्ति इति च एके। एतद्विद्यां अनुशिष्टः त्वया अहं वराणां एषः वरः तृतीयः’(कः.उ.१.१.२०) इति जीवविषयः प्रश्नः। ‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात् अन्यत्र अस्मात् कृताकृतात्। अन्यत्र भूतात् च भव्यात् च यत् तत् पश्यसि तत् वद’(कः.उ.१.२.१४) इति परमात्मविषयः। ३४९०प्रतिवचनं अपि — ‘लोकादिं अग्निं तं उवाच तस्मै या इष्टका यावतीः वा ३४९१यथा वा’(कः.उ.१.१.१५) इति अग्निविषयम्। ‘हन्त ते इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्। यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम।’(कः.उ.२.२.६) ३४९२‘योनिं अन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुं अन्ये अनुसंयन्ति ३४९३यथाकर्म ३४९४यथाश्रुतं’(कः.उ.२.२.७) इति ३४९५व्यवहितं जीवविषयम्। ‘न जायते म्रियते वा विपश्चित्’(कः.उ.१.२.१८) इत्यादिबहुप्रपञ्चं परमात्मविषयम्। ३४९६न एवं प्रधानविषयः प्रश्नोऽस्ति। अपृष्टत्वात् च अनुपन्यसनीयत्वं तस्य इति॥
१९७३४९७अत्र आह — ३४९८योऽयं आत्मविषयः प्रश्नः — ‘या इयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ति’ इति, किं सः एव अयं ‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात्’ इति पुनः अनुकृष्यते, किं वा ततोऽन्योऽयं अपूर्वः प्रश्नः उत्थाप्यत इति। ३४९९किं च अतः ? ३५००सः एव अयं प्रश्नः पुनः अनुकृष्यते इति यदि उच्येत, तदा द्वयोः आत्मविषययोः प्रश्नयोः एकतापत्तेः अग्निविषयः आत्मविषयः च द्वौ एव प्रश्नौ इति अतः न वक्तव्यं त्रयाणां प्रश्नोपन्यासौ इति। अथ अन्योऽयं अपूर्वः प्रश्नः उत्थाप्यत इति उच्येत, ततो यथा एव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायां अदोषः; एवं प्रश्नव्यतिरेकेण अपि प्रधानोपन्यासकल्पनायां अदोषः स्यात् इति॥३५०१
१९८३५०२अत्र उच्यते — ३५०३नैव वयं इह वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नं कञ्चित् कल्पयामः, ३५०४वाक्योपक्रमसामर्थ्यात्। ३५०५वरप्रदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेतःसंवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिः ३५०६आ समाप्तेः कठवल्लीनां लक्ष्यते। ३५०७मृत्युः किल नचिकेतसे पित्रा प्रहिताय त्रीन् वरान् प्रददौ। ३५०८नचिकेताः किल तेषां प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं वव्रे, द्वितीयेन अग्निविद्यां, तृतीयेन आत्मविद्यां — ३५०९‘या इयं प्रेते’ इति ‘वराणां एषः वरः तृतीयः’(कः.उ.१.१.२०) इति लिङ्गात्। ३५१०–३५११तत्र यदि ‘अन्यत्र धर्मात्’ इति अन्योऽयं अपूर्वः प्रश्नः उत्थाप्येत, ततो वरप्रदानव्यतिरेकेण अपि प्रश्नकल्पनात् वाक्यं बाध्येत। ननु प्रष्टव्यभेदात् अपूर्वोऽयं प्रश्नो भवितुं अर्हति। ३५१२पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः, या इयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ति नास्ति इति विचिकित्साभिधानात्। ३५१३जीवः च धर्मादिगोचरत्वात् न ‘अन्यत्र धर्मात्’ इति प्रश्नं अर्हति। ३५१४प्राज्ञः तु धर्माद्यतीतत्वात् ‘अन्यत्र धर्मात्’ इति ३५१५प्रश्नं अर्हति। प्रश्नच्छाया च न समानाः लक्ष्यते। ३५१६पूर्वस्य अस्तित्वनास्तित्वविषयत्वात्, उत्तरस्य धर्माद्यतीतवस्तुविषयत्वात्। ३५१७तस्मात् प्रत्यभिज्ञानाभावात् प्रश्नभेदः; ३५१८न पूर्वस्य एव उत्तरत्र अनुकर्षणं इति चेत्। न; जीवप्राज्ञयोः एकत्वाभ्युपगमात्। ३५१९भवेत् प्रष्टव्यभेदात् प्रश्नभेदो यदि अन्यो जीवः प्राज्ञात् स्यात्। न तु अन्यत्वं अस्ति, ‘तत् त्वं असि’ इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः। इह च ‘अन्यत्र धर्मात्’ इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं ‘न जायते म्रियते वा विपश्चित्’(कः.उ.१.२.१८) इति जन्ममरणप्रतिषेधेन ३५२०–३५२१प्रतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोः अभेदं दर्शयति। ३५२२सति हि प्रसङ्गे प्रतिषेधो भागी भवति। ३५२३प्रसङ्गः च जन्ममरणयोः शरीरसंस्पर्शात् शारीरस्य भवति, न परमेश्वरस्य। ३५२४तथा — ३५२५‘स्वप्नान्तं जागरितान्तं च उभौ येन अनुपश्यति। महान्तं विभुं आत्मानं मत्वा धीरो न शोचति’(कः.उ.२.१.४) इति स्वप्नजागरितदृशो जीवस्य एव महत्त्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन् न ३५२६प्राज्ञात् अन्यो जीवः इति दर्शयति। प्राज्ञविज्ञानात् हि शोकविच्छेदः इति वेदान्तसिद्धान्तः। ३५२७तथा अग्रे — ‘यत् एव इह तत् अमुत्र यत् अमुत्र तत् अनु इह। ३५२८मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(कः.उ.२.४.१०) इति जीवप्राज्ञभेददृष्टिं अपवदति। ३५२९तथा जीवविषयस्य अस्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्य अनन्तरं ‘अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व’ इति आरभ्य मृत्युना तैः तैः कामैः प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेताः ३५३०यदा न चचाल, ३५३१–३५३२तदा एनं मृत्युः अभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन च ‘विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामाः बहवोऽलोलुपन्त’(कः.उ.१.२.४) इति प्रशस्य प्रश्नं अपि तदीयं प्रशंसन् यत् उवाच — ‘तं दुर्दर्शं गूढं अनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति’(कः.उ.१.२.१२) इति, तेन अपि जीवप्राज्ञयोः अभेद एव इह विवक्षितं इति गम्यते। यत्प्रश्ननिमित्तां च प्रशंसां महतीं मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेताः, ३५३३यदि तं विहाय प्रशंसानन्तरं अन्यं एव प्रश्नं उपक्षिपेत्, अस्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसारिता स्यात्। ३५३४तस्मात् ‘या इयं प्रेते’ इति अस्य एव प्रश्नस्य एतत् अनुकर्षणं ‘अन्यत्र धर्मात्’ इति। ३५३५यत् तु प्रश्नच्छायावैलक्षण्यं उक्तं, तत् दूषणम्। तदीयस्य एव विशेषस्य पुनः पृच्छ्यमानत्वात्। ३५३६पूर्वत्र हि देहादिव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽस्तित्वं पृष्टं, उत्तरत्र तु तस्य एव असंसारित्वं पृच्छ्यते इति। ३५३७यावत् हि अविद्या न निवर्तते, तावत् धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निवर्तते। तन्निवृत्तौ तु प्राज्ञः एव ‘तत् त्वं असि’ इति श्रुत्या प्रत्याय्यते। न च अविद्यावत्त्वे ३५३८तत् अपगमे च वस्तुनः कश्चित् विशेषोऽस्ति। यथा कश्चित् संतमसे पतितां काञ्चित् रज्जुं अहिं मन्यमानो भीतो वेपमानः पलायते, तं च अपरः ब्रूयात् ‘मा भैषीः न अयं अहिः रज्जुः एव’ इति। सः च तत् उपश्रुत्य अहिकृतं भयं उत्सृजेत् वेपथुं पलायनं च। ३५३९–३५४०न तु अहिबुद्धिकाले तत् अपगमकाले च वस्तुनः कश्चित् विशेषः स्यात् — तथा एव एतत् अपि द्रष्टव्यम्। ३५४१ततः च ‘न जायते म्रियते वा’ इति एवं आदि अपि भवति अस्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्य प्रतिवचनम्। ३५४२सूत्रं तु अविद्याकल्पितजीवप्राज्ञभेदापेक्षया योजयितव्यं — ३५४३एकत्वे अपि हि आत्मविषयस्य प्रश्नस्य प्रायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकित्सनात् कर्तृत्वादिसंसारस्वभावानपोहनात् च पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविषयत्वं उत्प्रेक्ष्यते, उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसङ्कीर्तनात् प्राज्ञविषयत्वं इति। ३५४४ततः च युक्ता अग्निजीवपरमात्मकल्पना। ३५४५प्रधानकल्पनायां तु न वरप्रदानं न प्रश्नो न प्रतिवचनं इति वैषम्यम्॥६॥
१९९३५४७यथा महच्छब्दः साङ्ख्यैः सत्तामात्रे अपि प्रथमजे प्रयुक्तः, न तं एव वैदिके अपि प्रयोगे अभिधत्ते, ३५४८–३५४९‘बुद्धेः आत्मा महान् परः’(कः.उ.१.३.१०) ‘महान्तं विभुं आत्मानं’(कः.उ.१.२.२२) ‘वेद अहं एतं पुरुषं महान्तं’(श्वे.उ.३.८) इति एवमादौ आत्मशब्दप्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः। ३५५०तथा अव्यक्तशब्दोऽपि न वैदिके प्रयोगे प्रधानं अभिधातुं अर्हति। ३५५१अतः च नास्ति आनुमानिकस्य शब्दवत्त्वम्॥७॥
२००३५५४पुनः अपि प्रधानवादी अशब्दत्वं प्रधानस्य असिद्धं इत्याह। ३५५५कस्मात् ? ३५५६मन्त्रवर्णात् — ३५५७‘अजां एकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः। अजो हि एकः जुषमाणोऽनुशेते जहाति एनां भुक्तभोगां अजः अन्यः’(श्वे.उ.४.५) इति। ३५५८अत्र हि मन्त्रे ३५५९लोहितशुक्लकृष्णशब्दैः रजःसत्त्वतमांसि अभिधीयन्ते। लोहितं रजः, रञ्जनात्मकत्वात्। शुक्लं सत्त्वं, प्रकाशात्मकत्वात्। कृष्णं तमः, आवरणात्मकत्वात्। ३५६०तेषां साम्यावस्था अवयवधर्मैः व्यपदिश्यते — लोहितशुक्लकृष्णा इति। ३५६१न जायते इति च अजाः स्यात्, ‘मूलप्रकृतिः अविकृतिः’ इति अभ्युपगमात्। ३५६२ननु अजाशब्दः छागायां रूढः। ३५६३बाढम्। सा तु रूढिः इह न आश्रयितुं शक्या, विद्याप्रकरणात्। ३५६४सा च बह्वीः प्रजाः त्रैगुण्यान्विता जनयति। तां प्रकृतिं अज एकः पुरुषो जुषमाणः प्रीयमाणः सेवमानो वा अनुशेते — ३५६५–३५६६तां एव अविद्यया आत्मत्वेन उपगम्य सुखी दुःखी मूढोऽहं इति अविवेकितया संसरति। ३५६७अन्यः पुनः अजः पुरुषः उत्पन्नविवेकज्ञानो विरक्तो जहाति एनं ३५६८प्रकृतिं भुक्तभोगां कृतभोगापवर्गां परित्यजति — मुच्यते इत्यर्थः। ३५६९तस्मात् श्रुतिमूला एव प्रधानादिकल्पना कापिलानां इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३५७०
२०१३५७१न अनेन मन्त्रेण श्रुतिमत्त्वं साङ्ख्यवादस्य शक्यं आश्रयितुम्। ३५७२न हि अयं मन्त्रः स्वातन्त्र्येण कञ्चित् अपि वादं समर्थयितुं उत्सहते। ३५७३–३५७४सर्वत्र अपि यया कयाचित् कल्पनया अजात्वादिसम्पादनोपपत्तेः, साङ्ख्यवादः एव इह अभिप्रेतः इति विशेषावधारणकारणाभावात्। चमसवत् — यथा हि ‘अर्वाग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबुध्नः’(बृ.उ.२.२.३) इति अस्मिन् मन्त्रे स्वातन्त्र्येण अयं न अमा असौ चमसोऽभिप्रेतः इति न शक्यते नियन्तुं, सर्वत्र अपि यथाकथञ्चित् अर्वाग्बिलत्वादिकल्पनोपपत्तेः, ३५७५एवं इह अपि अविशेषः ‘अजां एकां’ इति अस्य मन्त्रस्य। न अस्मिन् मन्त्रे प्रधानं एव अजा अभिप्रेता इति शक्यते नियन्तुम्॥८॥
२०२३५७६तत्र तु ‘इदं तत् शिरः एषः हि अर्वाग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबुध्नः’ इति वाक्यशेषात् चमसविशेषप्रतिपत्तिः भवति। इह पुनः का इयं अजा प्रतिपत्तव्या इति अत्र ब्रूमः —३५७७
२०३३५७८परमेश्वरात् उत्पन्ना ज्योतिःप्रमुखा तेजोबन्नलक्षणा चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिभूता इयं अजा प्रतिपत्तव्या। ३५७९तुशब्दोऽवधारणार्थः — ३५८०भूतत्रयलक्षणा एव इयं अजा विज्ञेया, न गुणत्रयलक्षणा। ३५८१कस्मात् ? ३५८२तथा हि एके शाखिनः तेजोबन्नानां परमेश्वरात् उत्पत्तिं आम्नाय तेषां एव ३५८३रोहितादिरूपतां आमनन्ति — ‘यत् अग्ने रोहितं रूपं तेजसः तद्रूपं यत् शुक्लं तत् अपां यत् कृष्णं तत् अन्नस्य’ इति। तानि एव इह तेजोबन्नानि प्रत्यभिज्ञायन्ते, रोहितादिशब्दसामान्यात्, ३५८४रोहितादीनां च शब्दानां रूपविशेषेषु मुख्यत्वात् भाक्तत्वात् च गुणविषयत्वस्य। ३५८५असन्दिग्धेन च सन्दिग्धस्य निगमनं न्याय्यं मन्यन्ते। ३५८६तथा इह अपि ‘ब्रह्मवादिनो वदन्ति। ३५८७किं कारणं ब्रह्म’(श्वे.उ.१.१) इति उपक्रम्य ‘ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैः निगूढां’(श्वे.उ.१.३) इति पारमेश्वर्याः शक्तेः समस्तजगद्विधायिन्या ३५८८वाक्योपक्रमे अवगमात्। वाक्यशेषे अपि ‘मायां तु प्रकृतिं ३५८९विद्यात् मायिनं तु महेश्वरं’ इति ‘यो योनिं योनिं अधितिष्ठति एकः’(श्वे.उ.४.११) इति च तस्याः एव अवगमात् न स्वतन्त्रा काचित् प्रकृतिः प्रधानं न अमा अजामन्त्रेण आम्नायत इति शक्यते वक्तुम्। ३५९०–३५९१प्रकरणात् तु सा एव दैवी ३५९२शक्तिः अव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः प्रागवस्था अनेन अपि मन्त्रेण आम्नायत इत्युच्यते। ३५९३तस्याः च स्वविकारविषयेण त्रैरूप्येण त्रैरूप्यं उक्तम्॥९॥
२०४३५९५कथं पुनः तेजोबन्नानां त्रैरूप्येण त्रिरूपा अजाः प्रतिपत्तुं शक्यते, ३५९६यावता न तावत् तेजोबन्नेषु अजाकृतिः अस्ति, ३५९७–३५९८न च ३५९९तेजोबन्नानां जातिश्रवणात् अजातिनिमित्तोऽपि अजाशब्दः सम्भवति इति; अतः उत्तरं पठति —
२०५न अयं अजाकृतिनिमित्तोऽजाशब्दः। न अपि यौगिकः। ३६००किं तर्हि ? कल्पनोपदेशोऽयं — ३६०१अजारूपककॢप्तिः तेजोबन्नलक्षणायाः चराचरयोनेः उपदिश्यते। ३६०२यथा हि लोके ३६०३यदृच्छया काचित् अजा रोहितशुक्लकृष्णवर्णा स्यात् बहुबर्करा सरूपबर्करा च, तां च कश्चित् अजः जुषमाणोऽनुशयीत, कश्चित् च एनां भुक्तभोगां जह्यात् — एवं इयं अपि तेजोबन्नलक्षणा भूतप्रकृतिः त्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरलक्षणं विकारजातं जनयति, अविदुषा च क्षेत्रज्ञेन उपभुज्यते, विदुषा च परित्यज्यते इति। ३६०४न च इदं आशङ्कितव्यं — एकः क्षेत्रज्ञोऽनुशेते अन्यो जहाति इति अतः क्षेत्रज्ञभेदः पारमार्थिकः परेषां इष्टः प्राप्नोति इति। ३६०५न हि इयं क्षेत्रज्ञभेदप्रतिपिपादयिषा। किन्तु बन्धमोक्षव्यवस्थाप्रतिपिपादयिषा तु एषा। ३६०६प्रसिद्धं तु भेदं अनूद्य बन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपाद्यते। ३६०७भेदः तु उपाधिनिमित्तो मिथ्याज्ञानकल्पितः; न पारमार्थिकः। ३६०८‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा’(श्वे.उ.६.११) इत्यादिश्रुतिभ्यः। मध्वादिवत् — यथा आदित्यस्य अमधुनो मधुत्वं, वाचः च अधेनोः धेनुत्वं, द्युलोकादीनां च अनग्नीनां अग्नित्वं — इति एवंजातीयकं कल्प्यते, एवं इदं अनजायाः अजात्वं कल्प्यते इत्यर्थः। ३६०९तस्मात् अविरोधः तेजोबन्नेषु अजाशब्दप्रयोगस्य॥१०॥
२०६३६११एवं परिहृते अपि अजामन्त्रे पुनः अन्यस्मात् मन्त्रात् साङ्ख्यः प्रत्यवतिष्ठते — ३६१२‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः आकाशः च प्रतिष्ठितः। तं एव मन्ये आत्मानं विद्वान् ब्रह्म अमृतोऽमृतं’(बृ.उ.४.४.१७) इति। ३६१३अस्मिन् मन्त्रे पञ्च पञ्चजनाः इति पञ्चसंख्याविषया अपरा पञ्चसंख्या श्रूयते, पञ्चशब्दद्वयदर्शनात्। ३६१४–३६१५ते एते पञ्च पञ्चकाः पञ्चविंशतिः सम्पद्यन्ते। तया च पञ्चविंशतिसंख्यया यावन्तः संख्येयाः आकाङ्क्ष्यन्ते ३६१६तावन्ति एव च तत्त्वानि साङ्ख्यैः संख्यायन्ते — ३६१७‘मूलप्रकृतिः अविकृतिः महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त। षोडशकः च विकारो न प्रकृतिः न विकृतिः पुरुषः’ इति। तया श्रुतिप्रसिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेषां स्मृतिप्रसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानां उपसङ्ग्रहात् प्राप्तं पुनः श्रुतिमत्त्वं एव प्रधानादीनाम्॥३६१८
२०७३६१९ततो ब्रूमः — न संख्योपसङ्ग्रहात् अपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वं प्रत्याशा कर्तव्या। ३६२०–३६२१कस्मात् ? नानाभावात्। नाना हि एतानि पञ्चविंशतिः तत्त्वानि। ३६२२न एषां पञ्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मोऽस्ति, ३६२३येन पञ्चविंशतेः अन्तराले पराः पञ्च पञ्च संख्या निविशेरन्। ३६२४न हि एकनिबन्धनं अन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः संख्या निविशन्ते। ३६२५अथ उच्येत — पञ्चविंशतिसंख्या एव इयं अवयवद्वारेण लक्ष्यते, ३६२६यथा ‘पञ्च सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुः’ इति द्वादशवार्षिकीं अनावृष्टिं कथयन्ति, ३६२७तद्वत् इति; तत् अपि न उपपद्यते। अयं एव अस्मिन् पक्षे दोषः, यत् लक्षणाश्रयणीया स्यात्। ३६२८–३६२९परः च अत्र पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्तः पञ्चजनाः इति, भाषिकेन स्वरेण एकपदत्वनिश्चयात्। ३६३०प्रयोगान्तरे च ‘पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां’(तै.सं.१.६.२.२) इति ऐकपद्यैकस्वर्यैकविभक्तिकत्वावगमात्। ३६३१समस्तत्वात् च न वीप्सा ‘पञ्च पञ्च’ इति। तेन न पञ्चकद्वयग्रहणं पञ्च पञ्च इति। ३६३२न च पञ्चसंख्यायाः एकस्याः पञ्चसंख्यया परया विशेषणं ‘पञ्च पञ्चकाः’ इति, ३६३३उपसर्जनस्य विशेषणेन असंयोगात्। ३६३४ननु आपन्नपञ्चसंख्याका जनाः एव पुनः पञ्चसंख्यया विशेष्यमाणाः पञ्चविंशतिः प्रत्येष्यन्ते, ३६३५यथा पञ्च पञ्चपूली इति पञ्चविंशतिः पूलाः प्रतीयन्ते, तद्वत्। ३६३६न इति ब्रूमः। ३६३७युक्तं यत् पञ्चपूलीशब्दस्य समाहाराभिप्रायत्वात् कति इति सत्यां भेदाकाङ्क्षायां पञ्च पञ्चपूली इति विशेषणम्। ३६३८इह तु पञ्च जनाः इत्यादितः एव भेदोपादानात् कति इति असत्यां भेदाकाङ्क्षायां न पञ्च पञ्चजनाः इति विशेषणं भवेत्। ३६३९भवत् अपि इदं विशेषणं पञ्चसंख्यायाः एव भवेत्; ३६४०तत्र च उक्तो दोषः। ३६४१तस्मात् पञ्च पञ्चजनाः इति न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम्। ३६४२अतिरेकात् च न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम्। ३६४३अतिरेको हि भवति आत्माकाशाभ्यां पञ्चविंशतिसंख्यायाः। ३६४४आत्मा तावत् इह प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः, ३६४५‘यस्मिन्’ इति सप्तमीसूचितस्य ‘तं एव मन्ये आत्मानं’ इति आत्मत्वेन अनुकर्षणात्। ३६४६आत्मा च चेतनः पुरुषः; सः च पञ्चविंशतौ अन्तर्गतः एव इति न तस्य एव आधारत्वं आधेयत्वं च युज्यते। ३६४७अर्थान्तरपरिग्रहे च तत्त्वसंख्यातिरेकः सिद्धान्तविरुद्धः प्रसज्येत। ३६४८तथा ३६४९‘आकाशः च प्रतिष्ठितः’ इति आकाशस्य अपि पञ्चविंशतौ अन्तर्गतस्य न पृथक् उपादानं न्याय्यं; ३६५०अर्थान्तरपरिग्रहे च उक्तं दूषणम्। ३६५१कथं च संख्यामात्रश्रवणे सति अश्रुतानां पञ्चविंशतितत्त्वानां उपसङ्ग्रहः प्रतीयेत ? ३६५२जनशब्दस्य तत्त्वेषु अरूढत्वात्, ३६५३अर्थान्तरोपसङ्ग्रहे अपि संख्योपपत्तेः। ३६५४कथं तर्हि पञ्च पञ्चजनाः इति ? ३६५५उच्यते — ‘दिक्संख्ये संज्ञायां’(पा.सू.२.१.५०) इति विशेषस्मरणात् संज्ञायां एव पञ्चशब्दस्य जनशब्देन समासः। ३६५६–३६५७ततः च रूढत्वाभिप्रायेण एव केचित् पञ्चजनाः नाम विवक्ष्यन्ते, न साङ्ख्यतत्त्वाभिप्रायेण। ते कति इति अस्यां आकाङ्क्षायां पुनः ३६५८पञ्च इति प्रयुज्यते। पञ्चजनाः नाम ये केचित्, ते च पञ्च एव इत्यर्थः, सप्तर्षयः सप्त इति यथा॥११॥
२०८३६५९के पुनः ते पञ्चजनाः नाम इति, ३६६०तत् उच्यते —
२०९३६६१‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः’ इति अतः उत्तरस्मिन् मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणाय प्राणादयः पञ्च निर्दिष्टाः — ‘प्राणस्य प्राणं उत चक्षुषः चक्षुः उत श्रोत्रस्य श्रोत्रं अन्नस्य अन्नं मनसो ये मनो विदुः’ इति। ते अत्र वाक्यशेषगताः सन्निधानात् पञ्चजनाः विवक्ष्यन्ते। ३६६२कथं पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोगः ? ३६६३तत्त्वेषु वा कथं जनशब्दप्रयोगः ? ३६६४समाने तु प्रसिद्ध्यतिक्रमे वाक्यशेषवशात् प्राणादयः एव ग्रहीतव्याः भवन्ति। ३६६५–३६६६जनसम्बन्धात् च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति। जनवचनः च पुरुषशब्दः प्राणेषु प्रयुक्तः — ३६६७‘ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः’(छा.उ.३.१३.६) इति अत्र। ‘प्राणो पिता ३६६८प्राणो ह माता’(छा.उ.७.१५.१) इत्यादि च ब्राह्मणम्। ३६६९समासबलात् च समुदायस्य रूढत्वं अविरुद्धम्। ३६७०कथं पुनः असति प्रथमप्रयोगे रूढिः ३६७१शक्या आश्रयितुं ? शक्या उद्भिदादिवत् इत्याह — ३६७२प्रसिद्धार्थसन्निधाने हि अप्रसिद्धार्थः शब्दः प्रयुज्यमानः समभिव्याहारात् तद्विषयो नियम्यते; ३६७३यथा ‘उद्भिदा यजेत’ ३६७४‘यूपं छिनत्ति’ ‘वेदिं करोति’ इति। ३६७५तथा अयं अपि पञ्चजनशब्दः समासान्वाख्यानात् अवगतसंज्ञाभावः संज्ञ्याकाङ्क्षी वाक्यशेषसमभिव्याहृतेषु प्राणादिषु वर्तिष्यते। ३६७६कैश्चित् तु देवाः पितरो गन्धर्वाः असुराः रक्षांसि च पञ्च पञ्चजनाः व्याख्याताः। अन्यैः च चत्वारो वर्णाः निषादपञ्चमाः परिगृहीताः। ३६७७–३६७८क्वचित् च ‘यत् पाञ्चजन्यया विशा’(ऋ.सं.८.६३.७) इति प्रजापरः प्रयोगः पञ्चजनशब्दस्य दृश्यते। तत्परिग्रहे अपि इह न कश्चित् विरोधः। ३६७९आचार्यः तु न पञ्चविंशतेः तत्त्वानां इह प्रतीतिः अस्ति इति एवंपरतया ‘प्राणादयो वाक्यशेषात्’ इति जगाद॥१२॥
२१०३६८०भवेयुः तावत् प्राणादयः पञ्चजनाः माध्यन्दिनानां, ये अन्नं प्राणादिषु आमनन्ति। काण्वानां तु कथं प्राणादयः पञ्चजनाः भवेयुः, ये अन्नं प्राणादिषु न आमनन्ति इति — ३६८१अतः उत्तरं पठति —
२११३६८२असति अपि काण्वानां अन्ने ज्योतिषा तेषां पञ्चसंख्या पूर्येत। ३६८३ते अपि हि ‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः’ इति अतः पूर्वस्मिन् मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणाय एव ज्योतिः अधीयते ३६८४‘तत् देवाः ज्योतिषां ज्योतिः’ इति। ३६८५कथं पुनः उभयेषां अपि तुल्यवत् इदं ज्योतिः पठ्यमानं समानमन्त्रगतया पञ्चसंख्यया केषाञ्चित् गृह्यते केषाञ्चित् न इति — ३६८६अपेक्षाभेदात् इत्याह — ३६८७माध्यन्दिनानां हि समानमन्त्रपठितप्राणादिपञ्चजनलाभात् न अस्मिन् मन्त्रान्तरपठिते ज्योतिषि अपेक्षा भवति। तत् अलाभात् तु काण्वानां भवति अपेक्षा। ३६८८अपेक्षाभेदात् च समाने अपि मन्त्रे ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे। ३६८९यथा समाने अपि अतिरात्रे वचनभेदात् षोडशिनो ग्रहणाग्रहणे, ३६९०तद्वत्। ३६९१तत् एवं न तावत् श्रुतिप्रसिद्धिः काचित् प्रधानविषया अस्ति। ३६९२स्मृतिन्यायप्रसिद्धी तु परिहरिष्येते॥१३॥
२१२३६९४–३६९५प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणम्। प्रतिपादितं ब्रह्मविषयं गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानाम्। ३६९६प्रतिपादितं च प्रधानस्य अशब्दत्वम्। ३६९७तत्र इदं अपरं आशङ्क्यते — न जन्मादिकारणत्वं ३६९८ब्रह्मणो ब्रह्मविषयं वा गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानां प्रतिपादयितुं शक्यम्। ३६९९कस्मात् ? ३७००विगानदर्शनात्। ३७०१प्रतिवेदान्तं हि अन्या अन्या सृष्टिः उपलभ्यते, क्रमादिवैचित्र्यात्। तथा हि — क्वचित् ‘आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति आकाशादिका सृष्टिः आम्नायते। क्वचित् तेजआदिका ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति। क्वचित् प्राणादिका ‘सः प्राणं असृजत प्राणात् श्रद्धां’(प्र.उ.६.४) इति। ३७०२–३७०३क्वचित् अक्रमेण एव लोकानां उत्पत्तिः आम्नायते — ‘सः इमान् लोकान् असृजत। ३७०४अम्भो मरीचीः मरं आपः’(ऐ.उ.१.१.२) इति। ३७०५तथा क्वचित् असत्पूर्विका सृष्टिः पठ्यते — ‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्। ३७०६ततो वै सत् अजायत’(तै.उ.२.७.१) इति, ३७०७‘असत् एव इदं अग्रे आसीत् तत् सत् आसीत् तत् समभवत्’(छा.उ.३.१९.१) इति च। ३७०८क्वचित् असद्वादनिराकरणेन सत्पूर्विका प्रक्रिया प्रतिज्ञायते — ‘तत् ह एके आहुः असत् एव इदं अग्रे आसीत्’(छा.उ.६.२.१) इति उपक्रम्य, ३७०९‘कुतः तु खलु सोम्य एवꣳ स्यात् इति ह उवाच ३७१०–३७११कथं असतः सत् जायेत इति। सति एव सोम्य इदं अग्रे आसीत्’(छा.उ.६.२.२) इति। ३७१२क्वचित् स्वयंकर्तृका एव व्याक्रिया जगतो निगद्यते — ‘तत् ह इदं तर्हि अव्याकृतं आसीत् तत् नामरूपाभ्यां एव व्याक्रियत’(बृ.उ.१.४.७) इति। ३७१३एवं अनेकधा विप्रतिपत्तेः वस्तुनि च विकल्पस्य अनुपपत्तेः न वेदान्तवाक्यानां जगत्कारणावधारणपरता न्याय्या। ३७१४स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कारणान्तरपरिग्रहो न्याय्यः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३७१५
२१३३७१६सति अपि प्रतिवेदान्तं सृज्यमानेषु आकाशादिषु क्रमादिद्वारके विगाने, न स्रष्टरि किञ्चित् विगानं अस्ति। ३७१७कुतः ? ३७१८यथाव्यपदिष्टोक्तेः — यथाभूतो हि एकस्मिन् वेदान्ते सर्वज्ञः ३७१९सर्वेश्वरः सर्वात्मा एकः अद्वितीयः कारणत्वेन व्यपदिष्टः, ३७२०तथाभूतः एव वेदान्तान्तरेषु अपि व्यपदिश्यते। ३७२१तत् यथा — ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति। अत्र तावत् ज्ञानशब्देन परेण च तद्विषयेण कामयितृत्ववचनेन ३७२२चेतनं ब्रह्म न्यरूपयत्। ३७२३अपरप्रयोज्यत्वेन ईश्वरं कारणं अब्रवीत्। ३७२४तद्विषयेण एव परेण आत्मशब्देन ३७२५शरीरादिकोशपरम्परया च अन्तरनुप्रवेशनेन सर्वेषां अन्तः प्रत्यगात्मानं निरधारयत्। ३७२६‘बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.१) इति च आत्मविषयेण बहुभवनानुशंसनेन सृज्यमानानां विकाराणां स्रष्टुः अभेदं अभाषत। ३७२७तथा ‘इदं सर्वं असृजत। यत् इदं किं च’(तै.उ.२.६.१) इति समस्तजगत्सृष्टिनिर्देशेन प्राक् सृष्टेः अद्वितीयं स्रष्टारं आचष्टे। ३७२८तत् अत्र यत् लक्षणं ब्रह्म कारणत्वेन विज्ञातं, तत् लक्षणं एव अन्यत्र अपि विज्ञायते — ३७२९‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘तत् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति। ३७३०तथा ‘आत्मा वा इदं एक ३७३१एव अग्र आसीत् न अन्यत् किञ्चन मिषत्। सः ऐक्षत लोकात् नु सृजै’(ऐ.उ.१.१.१) इति च — एवंजातीयकस्य कारणस्वरूपनिरूपणपरस्य वाक्यजातस्य प्रतिवेदान्तं अविगीतार्थत्वात्। ३७३२कार्यविषयं तु विगानं दृश्यते — क्वचित् आकाशादिका सृष्टिः क्वचित् तेजआदिका इति एवंजातीयकम्। ३७३३न च कार्यविषयेण विगानेन कारणं अपि ब्रह्म सर्ववेदान्तेषु अविगीतं अधिगम्यमानं अविवक्षितं भवितुं अर्हति इति शक्यते वक्तुं, अतिप्रसङ्गात्। ३७३४समाधास्यति च आचार्यः कार्यविषयं अपि विगानं ‘न वियत् अश्रुतेः’(ब्र.सू.२.३.१) इति आरभ्य। ३७३५भवेत् अपि कार्यस्य विगीतत्वं अप्रतिपाद्यत्वात्। ३७३६–३७३७न हि अयं सृष्ट्यादिप्रपञ्चः प्रतिपिपादयिषितः। न हि तत्प्रतिबद्धः कश्चित् पुरुषार्थो दृश्यते श्रूयते वा। न च कल्पयितुं शक्यते, उपक्रमोपसंहाराभ्यां तत्र तत्र ब्रह्मविषयैः वाक्यैः साकं एकवाक्यतायाः गम्यमानत्वात्। ३७३८दर्शयति च सृष्ट्यादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थतां — ‘अन्नेन सोम्य शुङ्गेन अपः मूलं अन्विच्छ अद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलं अन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलं अन्विच्छ’(छा.उ.६.८.४) इति। ३७३९मृदादिदृष्टान्तैः च कार्यस्य कारणेन अभेदं वदितुं सृष्ट्यादिप्रपञ्चः श्राव्यते इति गम्यते। ३७४०–३७४१तथा च सम्प्रदायविदो वदन्ति — ‘मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः सृष्टिः या चोदिता अन्यथा। उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन’(मा.का.३.१५) इति। ३७४२ब्रह्मप्रतिपत्तिप्रतिबद्धं तु फलं श्रूयते — ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘तरति शोकं आत्मवित्’(छा.उ.७.१.३) ‘तं एव विदित्वा अति मृत्युं एति’(श्वे.उ.३.८) इति। ३७४३प्रत्यक्षावगमं च इदं फलं, ३७४४‘तत् त्वं असि’ इति असंसार्यात्मत्वप्रतिपत्तौ सत्यां संसार्यात्मत्वव्यावृत्तेः॥१४॥
२१४३७४५यत् पुनः कारणविषयं विगानं दर्शितं ‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्’(तै.उ.२.७.१) इत्यादि, तत् परिहर्तव्यं; ३७४६अत्र उच्यते —
२१५३७४७‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्’(तै.उ.२.७.१) इति न अत्र असत् निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते। यतः ‘असन् एव सः भवति। असत् ब्रह्म इति वेद चेत्। अस्ति ब्रह्म इति चेत् वेद। सन्तं एनं ततो विदुः’(तै.उ.२.६.१) इति असद्वादापवादेन अस्तित्वलक्षणं ब्रह्मान्नमयादिकोशपरम्परया प्रत्यगात्मानं निर्धार्य, ३७४८–३७५०‘सोऽकामयत’ इति तं एव प्रकृतं समाकृष्य, सप्रपञ्चां सृष्टिं तस्मात् श्रावयित्वा, ‘तत् सत्यं इति आचक्षते’ इति च उपसंहृत्य, ३७५१–३७५२‘तत् अपि एषः श्लोको भवति’ इति तस्मिन् एव प्रकृते अर्थे श्लोकं इमं उदाहरति — ‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्’ इति। ३७५३यदि तु असत् निरात्मकं अस्मिन् श्लोके अभिप्रेयेत, ततोऽन्यसमाकर्षणे अन्यस्य उदाहरणात् असम्बद्धं वाक्यं आपद्येत। ३७५४तस्मात् नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः प्रायेण सच्छब्दः प्रसिद्धः इति तद्व्याकरणाभावापेक्षया प्राक् उत्पत्तेः सत् एव ब्रह्म असत् इव आसीत् इति उपचर्यते। ३७५५–३७५६एषा एव ‘असत् एव इदं अग्रे आसीत्’(छा.उ.३.१९.१) इति अत्र अपि योजना, ‘तत् सत् आसीत्’ इति समाकर्षणात्; ३७५७अत्यन्ताभावाभ्युपगमे हि ‘तत् सत् आसीत्’ इति किं समाकृष्येत ? ३७५८‘तत् ह एके आहुः असत् एव इदं अग्रे आसीत्’(छा.उ.६.२.१) इति अत्र अपि न श्रुत्यन्तराभिप्रायेण अयं एकीयमतोपन्यासः, ३७५९क्रियायां इव वस्तुनि विकल्पस्य असम्भवात्। ३७६०तस्मात् श्रुतिपरिगृहीतसत्पक्षदार्ढ्याय एव अयं मन्दमतिपरिकल्पितस्य असत्पक्षस्य उपन्यस्य निरासः इति द्रष्टव्यम्। ३७६१‘तत् ह इदं तर्हि अव्याकृतं आसीत्’(बृ.उ.१.४.७) इति अत्र अपि न निरध्यक्षस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते, ३७६२‘सः एषः इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यः’ इति अध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुप्रवेशित्वेन समाकर्षात्। ३७६३निरध्यक्षे व्याकरणाभ्युपगमे हि अनन्तरेण प्रकृतावलम्बिना सः इति अनेन सर्वनाम्ना कः कार्यानुप्रवेशित्वेन समाकृष्येत ? ३७६४चेतनस्य च अयं आत्मनः शरीरे अनुप्रवेशः श्रूयते, ३७६५अनुप्रविष्टस्य चेतनत्वश्रवणात् — ‘पश्यꣳश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मनः’ इति। ३७६६अपि च ३७६७यादृशं इदं अद्यत्वे नामरूपाभ्यां व्याक्रियमाणं जगत्साध्यक्षं व्याक्रियते, एवमादिसर्गे अपि इति गम्यते, ३७६८दृष्टविपरीतकल्पनानुपपत्तेः। ३७६९श्रुत्यन्तरं अपि ‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति साध्यक्षां एव जगतो व्याक्रियां दर्शयति। ३७७०‘व्याक्रियत’ इति अपि कर्मकर्तरि लकारः सति एव परमेश्वरे व्याकर्तरि सौकर्यं अपेक्ष्य द्रष्टव्यः — ३७७१यथा लूयते केदारः स्वयं एव इति सति एव पूर्णके लवितरि। ३७७२–३७७३यत् वा कर्मणि एव एषः लकारोऽर्थाक्षिप्तं कर्तारं अपेक्ष्य द्रष्टव्यः — ३७७४यथा गम्यते ग्रामे इति॥१५॥
२१६३७७६कौषीतकिब्राह्मणे बालाक्यजातशत्रुसंवादे श्रूयते — ३७७७‘यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता ३७७८यस्य वा एतत् कर्म ३७७९सः वै वेदितव्यः’(कौ.ब्रा.४.१८) इति। ३७८०तत्र ३७८१किं जीवो वेदितव्यत्वेन उपदिश्यते, उत मुख्यः प्राणः, उत परमात्मा इति विशयः। किं तावत् प्राप्तं ? प्राणः इति। ३७८२कुतः ? ३७८३‘यस्य वा एतत् कर्म’ इति श्रवणात्। ३७८४परिस्पन्दलक्षणस्य च कर्मणः प्राणाश्रयत्वात्। ३७८५वाक्यशेषे च ‘अथ अस्मिन् प्राणे एव एकधा भवति’ इति प्राणशब्ददर्शनात्। प्राणशब्दस्य च मुख्ये ३७८६प्राणे प्रसिद्धत्वात्। ३७८७ये च एते पुरस्तात् बालाकिना ‘आदित्ये पुरुषः चन्द्रमसि पुरुषः’ इति एवं आदयः पुरुषाः निर्दिष्टाः, तेषां अपि भवति प्राणः कर्ता, प्राणावस्थाविशेषत्वात् आदित्यादिदेवतात्मनां — ३७८८‘कतमः एको देव इति प्राण इति ३७८९सः ब्रह्म त्यत् इति आचक्षते’(बृ.उ.३.९.९) इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः। ३७९०जीवो वा अयं इह वेदितव्यतया उपदिश्यते। ३७९१तस्य अपि धर्माधर्मलक्षणं कर्म शक्यते श्रावयितुं — ‘यस्य वा एतत् कर्म’ इति। ३७९२सोऽपि भोक्तृत्वात् भोगोपकरणभूतानां एतेषां पुरुषाणां कर्ता उपपद्यते। ३७९३–३७९४वाक्यशेषे च जीवलिङ्गं अवगम्यते — यत् कारणं वेदितव्यतया उपन्यस्तस्य पुरुषाणां कर्तुः वेदनाय उपेतं बालाकिं प्रति बुबोधयिषुः अजातशत्रुः सुप्तं पुरुषं आमन्त्र्य आमन्त्रणशब्दाश्रवणात् प्राणादीनां अभोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टिघातोत्थापनात् प्राणादिव्यतिरिक्तं जीवं भोक्तारं प्रतिबोधयति। ३७९५तथा ३७९६परस्तात् अपि जीवलिङ्गं अवगम्यते — ३७९७‘तत् यथा श्रेष्ठी स्वैः भुङ्क्ते यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्ति एवं एव एषः प्रज्ञात्मा एतैः आत्मभिः भुङ्क्ते ३७९८एवं एव एते आत्मानः एतं आत्मानं भुञ्जन्ति’(कौ.ब्रा.४.२०) इति। ३७९९प्राणभृत्त्वात् च जीवस्य उपपन्नं प्राणशब्दत्वम्। ३८००तस्मात् जीवमुख्यप्राणयोः अन्यतरः इह ग्रहणीयः, न परमेश्वरः, तल्लिङ्गानवगमात् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३८०१–३८०२
२१७परमेश्वरः एव अयं एतेषां पुरुषाणां कर्ता स्यात्। ३८०३कस्मात् ? ३८०४उपक्रमसामर्थ्यात्। ३८०५इह हि बालाकिः अजातशत्रुणा सह ‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’ इति संवदितुं उपचक्रमे। ३८०६सः च कतिचित् आदित्याद्यधिकरणान् पुरुषान् अमुख्यब्रह्मदृष्टिभाजः उक्त्वा तूष्णीं बभूव। ३८०७तं अजातशत्रुः ‘मृषा वै खलु मा संवदिष्ठाः ब्रह्म ते ब्रवाणि’ इति अमुख्यब्रह्मवादितया अपोद्य, तत्कर्तारं अन्यं वेदितव्यतया उपचिक्षेप। ३८०८यदि सोऽपि अमुख्यब्रह्मदृष्टिभाक् स्यात्, उपक्रमो बाध्येत। ३८०९तस्मात् परमेश्वर एव अयं भवितुं अर्हति। ३८१०कर्तृत्वं च एतेषां पुरुषाणां न परमेश्वरात् अन्यस्य ३८११स्वातन्त्र्येण अवकल्पते। ३८१२‘यस्य वा एतत् कर्म’ इति अपि न अयं परिस्पन्दलक्षणस्य धर्माधर्मलक्षणस्य वा कर्मणो निर्देशः, ३८१३तयोः अन्यतरस्य अपि अप्रकृतत्वात्, ३८१४असंशब्दितत्वात् च। ३८१५न अपि पुरुषाणां अयं निर्देशः, ‘एतेषां पुरुषाणां कर्ता’ इति एव तेषां निर्दिष्टत्वात्, ३८१६लिङ्गवचनविगानात् च। ३८१७न अपि पुरुषविषयस्य करोत्यर्थस्य क्रियाफलस्य वा अयं निर्देशः, कर्तृशब्देन एव तयोः उपात्तत्वात्। ३८१८पारिशेष्यात् प्रत्यक्षसन्निहितं जगत् सर्वनाम्ना एतच्छब्देन निर्दिश्यते। ३८१९–३८२०क्रियते इति च तत् एव जगत्कर्म। ननु जगत् अपि अप्रकृतं असंशब्दितं च। ३८२१सत्यं एतत्। तथा अपि असति विशेषोपादाने साधारणेन अर्थेन सन्निधानेन सन्निहितवस्तुमात्रस्य अयं निर्देशः इति गम्यते, न विशिष्टस्य कस्यचित्, विशेषसन्निधानाभावात्। ३८२२–३८२३पूर्वत्र च जगदेकदेशभूतानां पुरुषाणां विशेषोपादानात् अविशेषितं जगत् एव इह उपादीयते इति गम्यते। ३८२४एतत् उक्तं भवति — यः एतेषां पुरुषाणां जगदेकदेशभूतानां कर्ता — किं अनेन विशेषेण ? — यस्य कृत्स्नं एव जगत् अविशेषितं कर्म इति ३८२५–३८२६वाशब्दः एकदेशावच्छिन्नकर्तृत्वव्यावृत्त्यर्थः। ये बालाकिना ब्रह्मत्वाभिमताः पुरुषाः कीर्तिताः, तेषां अब्रह्मत्वख्यापनाय विशेषोपादानम्। ३८२७एवं ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन सामान्यविशेषाभ्यां जगतः कर्ता वेदितव्यतया उपदिश्यते। ३८२८परमेश्वरः च सर्वजगतः कर्ता सर्ववेदान्तेषु अवधारितः॥१६॥
२१८अथ यत् उक्तं ३८३१–३८३२वाक्यशेषगतात् जीवलिङ्गात् मुख्यप्राणलिङ्गात् च तयोः एव अन्यतरस्य इह ग्रहणं न्याय्यं न परमेश्वरस्य इति, तत् परिहर्तव्यम्। ३८३३अत्र उच्यते — परिहृतं च एतत् ‘न उपासात्रैविध्यात् आश्रितत्वात् इह तद्योगात्’(ब्र.सू.१.१.३१) इति अत्र। ३८३४त्रिविधं हि अत्र उपासनं एवं सति प्रसज्येत — जीवोपासन मुख्यप्राणोपासन ब्रह्मोपासन च इति। ३८३५न च एतत् न्याय्यम्। उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि ब्रह्मविषयत्वं अस्य वाक्यस्य अवगम्यते। ३८३६तत्र उपक्रमस्य तावत् ब्रह्मविषयत्वं ३८३७दर्शितम्। ३८३८उपसंहारस्य अपि निरतिशयफलश्रवणात् ब्रह्मविषयत्वं दृश्यते — ‘सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यं आधिपत्यं पर्येति यः एवं वेद’ इति। ३८३९ननु एवं सति प्रतर्दनवाक्यनिर्णयेन एव इदं अपि वाक्यं निर्णीयेत। न निर्णीयते, ‘यस्य वा एतत् कर्म’ इति अस्य ब्रह्मविषयत्वेन तत्र अनिर्धारितत्वात्। ३८४०तस्मात् अत्र ३८४१जीवमुख्यप्राणशङ्का पुनः उत्पद्यमाना निवर्त्यते। प्राणशब्दोऽपि ब्रह्मविषयो दृष्टः ‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’(छा.उ.६.८.२) इति अत्र। जीवलिङ्गं अपि उपक्रमोपसंहारयोः ब्रह्मविषयत्वात् अभेदाभिप्रायेण योजयितव्यम्॥१७॥
२१९३८४४अपि च ३८४५–३८४६नैव अत्र विवदितव्यं — जीवप्रधानं वेदं वाक्यं स्यात् ब्रह्मप्रधानं वा इति। यतोऽन्यार्थं जीवपरामर्शं ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थं अस्मिन् वाक्ये जैमिनिः आचार्यो मन्यते। ३८४७कस्मात् ? ३८४८प्रश्नव्याख्यानाभ्याम्। प्रश्नः तावत् सुप्तपुरुषप्रतिबोधनेन प्राणादिव्यतिरिक्ते जीवे प्रतिबोधिते पुनः जीवव्यतिरिक्तविषयो दृश्यते — ३८४९–३८५०‘क्व एषः एतत् बालाके पुरुषोऽशयिष्ट क्व वा ३८५१एतत् अभूत् कुतः एतत् आगात्’(कौ.ब्रा.४.१९) इति। ३८५२प्रतिवचनं अपि — ‘यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथ अस्मिन् प्राणे एव एकधा भवति’(कौ.ब्रा.४.२०) इत्यादि, ३८५३‘एतस्मात् आत्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः’ इति च। ३८५४सुषुप्तिकाले च परेण ब्रह्मणा जीवः एकतां गच्छति; परस्मात् च ब्रह्मणः प्राणादिकं जगत् जायते इति वेदान्तमर्यादा। ३८५५तस्मात् यत्र अस्य जीवस्य निःसम्बोधतास्वच्छतारूपः स्वापः — ३८५६–३८५७उपाधिजनितविशेषविज्ञानरहितं स्वरूपं, यतः तद्भ्रंशरूपं आगमनं, सोऽत्र परमात्मा वेदितव्यतया श्रावितः इति गम्यते। ३८५८अपि च एवं एके शाखिनो वाजसनेयिनोऽस्मिन् एव बालाक्यजातशत्रुसंवादे स्पष्टं विज्ञानमयशब्देन जीवं आम्नाय तत् व्यतिरिक्तं परमात्मानं आमनन्ति ‘यः एषः विज्ञानमयः पुरुषः क्व एषः तदा अभूत् कुतः एतत् आगात्’(बृ.उ.२.१.१६) इति प्रश्ने। प्रतिवचने अपि ‘यः एषोऽन्तः हृदये ३८५९आकाशः तस्मिन् शेते’(बृ.उ.२.१.१७) इति। आकाशशब्दः च परमात्मनि प्रयुक्तः ‘दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’(छा.उ.८.१.२) इति अत्र। ३८६०‘सर्व एते आत्मानो व्युच्चरन्ति’ इति च उपाधिमतां आत्मनां अन्यतो व्युच्चरणं आमनन्तः परमात्मानं एव कारणत्वेन आमनन्ति इति गम्यते। प्राणनिराकरणस्य अपि सुषुप्तपुरुषोत्थापनेन प्राणादिव्यतिरिक्तोपदेशोऽभ्युच्चयः॥१८॥
२२०३८६२बृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणे अधीयते — ३८६३‘न वा अरे पत्युः कामाय’ इति उपक्रम्य ‘न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मनः तु कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयी आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदꣳ सर्वं विदितं’(बृ.उ.४.५.६) इति। तत्र एतत् विचिकित्स्यते — किं विज्ञानात्मा एव अयं द्रष्टव्यश्रोतव्यत्वादिरूपेण उपदिश्यते, आहोस्वित् परमात्मा इति। कुतः पुनः एषा विचिकित्सा ? प्रियसंसूचितेन आत्मना भोक्त्रोपक्रमात् विज्ञानात्मोपदेशः इति प्रतिभाति। तथा ३८६४–३८६७आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशात् परमात्मोपदेशः इति। ३८६८किं तावत् प्राप्तं ? विज्ञानात्मोपदेशः इति। ३८६९कस्मात् ? ३८७०उपक्रमसामर्थ्यात्। ३८७१पतिजायापुत्रवित्तादिकं हि भोग्यभूतं सर्वं जगत् आत्मार्थतया प्रियं भवति इति प्रियसंसूचितं भोक्तारं आत्मानं उपक्रम्य अनन्तरं इदं आत्मनो दर्शनादि उपदिश्यमानं कस्य अन्यस्य आत्मनः स्यात्। ३८७२मध्ये अपि ‘इदं महद्भूतं अनन्तं अपारं विज्ञानघन एव एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तानि एव अनुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञा अस्ति’(बृ.उ.२.४.१२) इति ३८७३प्रकृतस्य एव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन ब्रुवन् विज्ञानात्मनः एव इदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति। ३८७४तथा ‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.२.४.१४) इति कर्तृवचनेन शब्देन उपसंहरन् विज्ञानात्मानं एव इह उपदिष्टं दर्शयति। ३८७५तस्मात् आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानवचनं भोक्त्रर्थत्वात् भोग्यजातस्य औपचारिकं द्रष्टव्यं इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३८७६
२२१परमात्मोपदेशः एव अयम्। ३८७७कस्मात् ? ३८७८वाक्यान्वयात्। वाक्यं हि इदं पौर्वापर्येण अवेक्ष्यमाणं परमात्मानं प्रत्यन्वितावयवं लक्ष्यते। ३८७९कथं इति? ३८८०तत् उपपाद्यते — ‘अमृतत्वस्य तु न आशा अस्ति वित्तेन’ इति याज्ञवल्क्यात् उपश्रुत्य ‘येन अहं न अमृता स्यां किं अहं तेन कुर्यां ३८८१यत् एव भगवान् वेद तत् एव मे ब्रूहि’ इति अमृतत्वं आशासानायै मैत्रेय्यै याज्ञवल्क्य आत्मविज्ञानं इदं उपदिशति। ३८८२–३८८३न च अन्यत्र परमात्मविज्ञानात् अमृतत्वं अस्ति इति श्रुतिस्मृतिवादाः वदन्ति। ३८८४तथा च आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं उच्यमानं न अन्यत्र ३८८५परमकारणविज्ञानात् मुख्यं अवकल्पते। ३८८६न च एतत् औपचारिकं आश्रयितुं शक्यं, यत् कारणं आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय अनन्तरेण ग्रन्थेन तत् एव उपपादयति — ‘ब्रह्म तं परात् आत् योऽन्यत्र आत्मनो ब्रह्म वेद’ इत्यादिना। ३८८७यो हि ब्रह्मक्षत्रादिकं जगत् आत्मनोऽन्यत्र स्वातन्त्र्येण लब्धसद्भावं पश्यति, तं मिथ्यादर्शिनं तत् एव मिथ्यादृष्टं ब्रह्मक्षत्रादिकं जगत् पराकरोति इति भेददृष्टिं अपोद्य, ‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’ इति सर्वस्य वस्तुजातस्य आत्माव्यतिरेकं अवतारयति। ३८८८‘दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैः च’(बृ.उ.४.५.८) तं एव अव्यतिरेकं द्रढयति। ३८८९‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितं एतत् यत् ऋग्वेदः’(बृ.उ.४.५.११) इत्यादिना च प्रकृतस्य आत्मनो नामरूपकर्मप्रपञ्चकारणतां व्याचक्षाणः परमात्मानं एनं गमयति। ३८९०तथा एव एकायनप्रक्रियायां अपि सविषयस्य सेन्द्रियस्य सान्तःकरणस्य प्रपञ्चस्य एकायनं अनन्तरं अबाह्यं कृत्स्नं प्रज्ञानघनं व्याचक्षाणः परमात्मानं एनं गमयति। ३८९१तस्मात् परमात्मनः एव अयं दर्शनाद्युपदेशः इति गम्यते॥१९॥
२२२३८९२यत् पुनः उक्तं प्रियसंसूचितोपक्रमात् विज्ञानात्मनः एव अयं दर्शनाद्युपदेशः इति, ३८९३अत्र ब्रूमः —
२२३अस्ति अत्र ३८९४–३८९५प्रतिज्ञा — ‘आत्मनि विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति’ ३८९६‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’ इति च। ३८९७तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयति एतत् लिङ्गं, यत् प्रियसंसूचितस्य आत्मनो द्रष्टव्यत्वादिसङ्कीर्तनम्। ३८९८यदि हि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽन्यः स्यात्, ततः परमात्मविज्ञाने अपि विज्ञानात्मा न विज्ञातः इति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यत् प्रतिज्ञातं, तत् हीयेत। ३८९९तस्मात् प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थं विज्ञानात्मपरमात्मनोः अभेदांशेन उपक्रमणं इति आश्मरथ्यः आचार्यो मन्यते॥२०॥
२२४३९०१विज्ञानात्मनः एव देहेन्द्रियमनोबुद्धिसङ्घातोपाधिसम्पर्कात् कलुषीभूतस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानात् सम्प्रसन्नस्य देहादिसङ्घातात् उत्क्रमिष्यतः परमात्मना ऐक्योपपत्तेः इदं अभेदेन उपक्रमणं इति औडुलोमिः आचार्यो मन्यते। ३९०२श्रुतिः च एवं भवति — ‘एषः सम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते’(छा.उ.८.१२.३) इति। ३९०३क्वचित् च जीवाश्रयं अपि नामरूपं नदीनिदर्शनेन ज्ञापयति — ३९०४‘यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय। तथा विद्वान् नामरूपात् विमुक्तः परात् परं पुरुषं उपैति दिव्यं’(मु.उ.३.२.८) इति। यथा लोके नद्यः स्वाश्रयं एव नामरूपं विहाय समुद्रं उपयन्ति, एवं जीवोऽपि स्वाश्रयं एव नामरूपं विहाय परं पुरुषं उपैति इति हि तत्र अर्थः प्रतीयते — ३९०५दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः तुल्यतायै॥२१॥
२२५३९०७अस्य एव परमात्मनोऽनेन अपि विज्ञानात्मभावेन अवस्थानात् उपपन्नं इदं अभेदेन उपक्रमणं इति काशकृत्स्नः आचार्यो मन्यते। ३९०८तथा च ब्राह्मणं — ‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति एवंजातीयकं परस्य एव आत्मनो जीवभावेन अवस्थानं दर्शयति। ३९०९मन्त्रवर्णः च — ‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा अभिवदन् यत् आस्ते’(तै.आ.३.१२.७) इति एवंजातीयकः। ३९१०न च तेजःप्रभृतीनां सृष्टौ जीवस्य पृथक्सृष्टिः श्रुता, येन परस्मात् आत्मनोऽन्यः तद्विकारो जीवः स्यात्। ३९११काशकृत्स्नस्य आचार्यस्य अविकृतः परमेश्वरो जीवः, न अन्यः इति मतम्। ३९१२आश्मरथ्यस्य तु यद्यपि जीवस्य परस्मात् अनन्यत्वं अभिप्रेतं, तथापि ‘प्रतिज्ञासिद्धेः’ इति सापेक्षत्वाभिधानात् कार्यकारणभावः कियान् अपि अभिप्रेतः इति गम्यते। ३९१३औडुलोमिपक्षे पुनः स्पष्टं एव अवस्थान्तरापेक्षौ भेदाभेदौ गम्येते। ३९१४तत्र काशकृत्स्नीयं मतं श्रुत्यनुसारि इति गम्यते, ३९१५प्रतिपिपादयिषितार्थानुसारात् ३९१६‘तत् त्वं असि’ इत्यादिश्रुतिभ्यः। ३९१७एवं च सति तज्ज्ञानात् अमृतत्वं अवकल्पते। ३९१८विकारात्मकत्वे हि जीवस्य अभ्युपगम्यमाने विकारस्य प्रकृतिसम्बन्धे प्रलयप्रसङ्गात् न तज्ज्ञानात् अमृतत्वं अवकल्पेत। ३९१९–३९२०अतः च स्वाश्रयस्य नामरूपस्य असम्भवात् उपाध्याश्रयं नामरूपं जीवे उपचर्यते। अतः एव उत्पत्तिः अपि जीवस्य क्वचित् अग्निविस्फुलिङ्गोदाहरणेन श्राव्यमाणा उपाध्याश्रया एव वेदितव्या॥
२२६३९२१यत् अपि उक्तं प्रकृतस्य एव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन दर्शयन् विज्ञानात्मनः एव इदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति इति, ३९२२तत्र अपि इयं एव त्रिसूत्री योजयितव्या। ३९२३‘प्रतिज्ञासिद्धेः लिङ्गं आश्मरथ्यः’ — ३९२४–३९२५इदं अत्र प्रतिज्ञातं — ‘आत्मनि विदिते सर्वं इदं विदितं भवति’ ‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इति च; ३९२६–३९२७उपपादितं च सर्वस्य नामरूपकर्मप्रपञ्चस्य एकप्रसवत्वात् एकप्रलयत्वात् च ३९२८दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैः च कार्यकारणयोः अव्यतिरेकप्रतिपादनात्; ३९२९तस्याः एव प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयति एतत् लिङ्गं, यत् महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथितं इति आश्मरथ्यः आचार्यो मन्यते — ३९३०अभेदे हि सति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातं अवकल्पत इति। ३९३१‘उत्क्रमिष्यतः एवंभावात् इति औडुलोमिः’ — उत्क्रमिष्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर्थ्यात् सम्प्रसन्नस्य परेण आत्मना ऐक्यसम्भवात् इदं अभेदाभिधानं इति औडुलोमिः आचार्यो मन्यते। ३९३२–३९३३‘अवस्थितेः इति काशकृत्स्नः’ — अस्य एव परमात्मनोऽनेन अपि विज्ञानात्मभावेन अवस्थानात् उपपन्नं इदं अभेदाभिधानं इति काशकृत्स्नः आचार्यो मन्यते। ननु उच्छेदाभिधानं एतत् — ‘एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तानि एव अनुविनश्यति ३९३४न प्रेत्य संज्ञा अस्ति’(बृ.उ.२.४.१२) इति। कथं एतत् अभेदाभिधानं ? न एषः दोषः। विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायं एतत् विनाशाभिधानं, न आत्मोच्छेदाभिप्रायम्। ३९३५‘अत्र एव मा भगवान् अमूमुहत् न प्रेत्य संज्ञा अस्ति’ इति पर्यनुयुज्य, स्वयं एव श्रुत्या अर्थान्तरस्य दर्शितत्वात् — ‘न वा अरे अहं मोहं ब्रवीमि अविनाशी वा अरे अयं आत्मा अनुच्छित्तिधर्मा ३९३६मात्राऽसंसर्गः तु अस्य भवति’ इति। ३९३७एतत् उक्तं भवति — कूटस्थनित्यः एव अयं विज्ञानघनः आत्मा; न अस्य उच्छेदप्रसङ्गोऽस्ति। मात्राभिः तु अस्य भूतेन्द्रियलक्षणाभिः अविद्याकृताभिः असंसर्गो विद्यया भवति। संसर्गाभावे च तत्कृतस्य विशेषविज्ञानस्य अभावात् ‘न प्रेत्य संज्ञा अस्ति’ इति उक्तं इति। ३९३८यत् अपि उक्तं — ‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’ इति कर्तृवचनेन शब्देन उपसंहारात् विज्ञानात्मनः एव इदं द्रष्टव्यत्वं इति, ३९३९तत् अपि काशकृत्स्नीयेन एव दर्शनेन परिहरणीयम्। ३९४०अपि च ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति तत् इतर इतरं पश्यति’(बृ.उ.२.४.१५) इति आरभ्य अविद्याविषये तस्य एव दर्शनादिलक्षणं विशेषविज्ञानं प्रपञ्च्य, ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’ इत्यादिना विद्याविषये तस्य एव दर्शनादिलक्षणस्य विशेषविज्ञानस्य अभावं अभिदधाति। ३९४१पुनः च विषयाभावे अपि आत्मानं विजानीयात् इति आशङ्क्य, ‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’ इत्याह। ३९४२ततः च विशेषविज्ञानाभावोपपादनपरत्वात् वाक्यस्य विज्ञानधातुः एव केवलः सन् भूतपूर्वगत्या कर्तृवचनेन तृचा निर्दिष्टं इति गम्यते। ३९४३दर्शितं तु पुरस्तात् काशकृत्स्नीयस्य पक्षस्य श्रुतिमत्त्वम्। ३९४४–३९४५अतः च विज्ञानात्मपरमात्मनोः अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपरचितदेहाद्युपाधिनिमित्तो ३९४६भेदः, न पारमार्थिकः इति एषः अर्थः सर्वैः वेदान्तवादिभिः अभ्युपगन्तव्यः — ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ ‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’ ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) ‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ’(बृ.उ.३.८.११) इति एवंरूपाभ्यः श्रुतिभ्यः। स्मृतिभ्यः च — ‘वासुदेवः सर्वं इति’(भ.गी.७.१९) ‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत’(भ.गी.१३.२) ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरं’(भ.गी.१३.२७) इति एवंरूपाभ्यः। भेददर्शनापवादात् च — ‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति न सः वेद यथा पशुः’(बृ.उ.१.४.१०) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) इति एवंजातीयकात्। ३९४७‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतोऽभयो ब्रह्म’(बृ.उ.४.४.२५) इति च आत्मनि सर्वविक्रियाप्रतिषेधात्। ३९४८अन्यथा च मुमुक्षूणां निरपवादविज्ञानानुपपत्तेः, ३९४९सुनिश्चितार्थत्वानुपपत्तेः च। ३९५०निरपवादं हि विज्ञानं सर्वाकाङ्क्षानिवर्तकं आत्मविषयं इष्यते — ३९५१‘वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः’(मु.उ.३.२.६) इति च श्रुतेः। ३९५२‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इति च। स्थितप्रज्ञलक्षणस्मृतेः च। ३९५३–३९५४स्थिते च क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्वविषये सम्यग्दर्शने क्षेत्रज्ञः परमात्मा इति नाममात्रभेदात् क्षेत्रज्ञोऽयं परमात्मनो भिन्नः परमात्मा अयं क्षेत्रज्ञात् भिन्नः इति एवंजातीयक आत्मभेदविषयो निर्बन्धो निरर्थकः — ३९५५एको हि अयं आत्मा नाममात्रभेदेन बहुधा अभिधीयते इति। ३९५६न हि ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां’(तै.उ.२.१.१) इति ३९५७काञ्चित् एव एकां गुहां अधिकृत्य एतत् उक्तम्। ३९५८न च ब्रह्मणोऽन्यो गुहायां निहितोऽस्ति, ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) इति स्रष्टुः एव प्रवेशश्रवणात्। ३९५९ये तु निर्बन्धं कुर्वन्ति, ते वेदान्तार्थं बाधमानाः श्रेयोद्वारं सम्यग्दर्शनं एव बाधन्ते। ३९६०कृतकं अनित्यं च मोक्षं कल्पयन्ति। ३९६१न्यायेन च न सङ्गच्छन्ते इति॥२२॥
२२७३९६३यथा अभ्युदयहेतुत्वात् धर्मो जिज्ञास्यः, एवं निःश्रेयसहेतुत्वात् ब्रह्म जिज्ञास्यं इति उक्तम्। ३९६४ब्रह्म च ‘जन्मादि अस्य यतः’(ब्र.सू.१.१.२) इति लक्षितम्। ३९६५तत् च लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत् प्रकृतित्वे कुलालसुवर्णकारादिवन् निमित्तत्वे च समानं इति अतः भवति विमर्शः — ३९६६किमात्मकं पुनः ब्रह्मणः कारणत्वं स्यात् इति। ३९६७तत्र निमित्तकारणं एव ३९६८तावत् केवलं स्यात् इति प्रतिभाति। ३९६९कस्मात् ? ३९७०–३९७२ईक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणात् — ईक्षापूर्वकं हि ब्रह्मणः कर्तृत्वं अवगम्यते — ‘सः ईक्षां चक्रे’(प्र.उ.६.३) ‘सः प्राणं असृजत’(प्र.उ.६.४) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमित्तकारणेषु एव कुलालादिषु दृष्टम्। ३९७३अनेककारकपूर्विका च क्रियाफलसिद्धिः लोके दृष्टा। ३९७४सः च न्यायः आदिकर्तरि अपि युक्तः सङ्क्रमयितुम्। ३९७५ईश्वरत्वप्रसिद्धेः च — ३९७६ईश्वराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्वं एव केवलं प्रतीयते। ३९७७तद्वत् परमेश्वरस्य अपि निमित्तकारणत्वं एव युक्तं प्रतिपत्तुम्। ३९७८कार्यं च इदं ३९७९–३९८०जगत् सावयवं अचेतनं अशुद्धं च दृश्यते। ३९८१कारणेन अपि तस्य तादृशेन एव भवितव्यं, कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात्। ३९८२ब्रह्म च न एवंलक्षणं अवगम्यते — ‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनं’(श्वे.उ.६.१९) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ३९८३–३९८४पारिशेष्यात् ब्रह्मणोऽन्यत् उपादानकारणं अशुद्ध्यादिगुणकं ३९८५स्मृतिप्रसिद्धं अभ्युपगन्तव्यं, ३९८६ब्रह्मकारणत्वश्रुतेः निमित्तत्वमात्रे पर्यवसानात् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३९८७
२२८प्रकृतिः च उपादानकारणं च ब्रह्म अभ्युपगन्तव्यं, निमित्तकारणं च। न केवलं निमित्तकारणं एव। ३९८८कस्मात् ? ३९८९प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्। ३९९०एवं हि ३९९१प्रतिज्ञादृष्टान्तौ श्रौतौ नोपुरुध्येते। प्रतिज्ञा तावत् — ‘उत तं आदेशं अप्राक्ष्यो येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं’(छा.उ.६.१.३) इति। ३९९२तत्र च एकेन विज्ञातेन सर्वं अन्यत् अविज्ञातं अपि विज्ञातं भवति इति प्रतीयते। ३९९३तत् च उपादानकारणविज्ञाने सर्वविज्ञानं सम्भवति, उपादानकारणाव्यतिरेकात् कार्यस्य। ३९९४निमित्तकारणाव्यतिरेकः तु कार्यस्य नास्ति, लोके तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेकदर्शनात्। ३९९५दृष्टान्तोऽपि ‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातःꣳ ३९९६स्यात् वाचारम्भणं विकारो ३९९७नामधेयं ३९९८मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) इति उपादानकारणगोचर एव आम्नायते। ३९९९–४०००तथा ‘एकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातःꣳ स्यात्’(छा.उ.६.१.५) ‘एकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातःꣳ स्यात्’(छा.उ.६.१.६) इति च। तथा अन्यत्र अपि ‘कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति’(मु.उ.१.१.३) इति प्रतिज्ञा; ‘यथा पृथिव्यां ओषधयः सम्भवन्ति’(मु.उ.१.१.७) इति दृष्टान्तः। तथा ४००१‘आत्मनि खलु अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदꣳ सर्वं विदितं’(बृ.उ.४.५.६) इति प्रतिज्ञा; ‘सः यथा दुन्दुभेः हन्यमानस्य न ४००२बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय दुन्दुभेः तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः’(बृ.उ.४.५.८) इति दृष्टान्तः। ४००३एवं यथासम्भवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ प्रकृतित्वसाधनौ प्रत्येतव्यौ। ४००४यतः इति इयं पञ्चमी — ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’(तै.उ.३.१.१) इति अत्र ४००५‘जनिकर्तुः प्रकृतिः’(पा.सू.१.४.३०) इति विशेषस्मरणात् प्रकृतिलक्षण एव अपादाने द्रष्टव्या। ४००६निमित्तत्वं तु अधिष्ठात्रन्तराभावात् अधिगन्तव्यम्। ४००७यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकं उपादानकारणं कुलालसुवर्णकारादीन् अधिष्ठातॄन् अपेक्ष्य प्रवर्तते, न एवं ब्रह्मणे उपादानकारणस्य सतोऽन्योऽधिष्ठाता अपेक्ष्योऽस्ति, ४००८प्राक् उत्पत्तेः ‘एकं एव अद्वितीयं’ इति अवधारणात्। ४००९अधिष्ठात्रन्तराभावोऽपि प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् एव उदितो वेदितव्यः — ४०१०अधिष्ठातरि हि उपादानात् अन्यस्मिन् अभ्युपगम्यमाने पुनः अपि एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य असम्भवात् प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोधः एव स्यात्। ४०११तस्मात् अधिष्ठात्रन्तराभावात् आत्मनः कर्तृत्वं उपादानान्तराभावात् च प्रकृतित्वम्॥२३॥
२२९४०१२कुतः च आत्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे ? —
२३०४०१३–४०१४अभिध्योपदेशः च आत्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे गमयति —‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.१) इति, ‘तत् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय’(छा.उ.६.२.३) इति च। ४०१५तत्र अभिध्यानपूर्विकायाः स्वातन्त्र्यप्रवृत्तेः कर्ता इति गम्यते। बहु स्यां इति प्रत्यगात्मविषयत्वात् बहुभवनाभिध्यानस्य प्रकृतिः इति अपि गम्यते॥२४॥
२३१४०१७प्रकृतित्वस्य अयं अभ्युच्चयः। ४०१८–४०१९इतः च प्रकृतिः ब्रह्म, यत् कारणं ४०२०साक्षात् ब्रह्म एव कारणं उपादाय उभौ प्रभवप्रलयौ आम्नायेते — ‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशात् एव समुत्पद्यन्ते आकाशं ४०२१प्रत्यस्तं यन्ति’(छा.उ.१.९.१) इति। यत् हि यस्मात् प्रभवति, यस्मिन् च प्रलीयते तत् तस्य उपादानं प्रसिद्धं, यथा व्रीहियवादीनां पृथिवी। ‘साक्षात्’ इति च — उपादानान्तरानुपादानं दर्शयति ‘आकाशात् एव’ इति। प्रत्यस्तमयः च न उपादानात् अन्यत्र कार्यस्य दृष्टः॥२५॥
२३२४०२४इतः च प्रकृतिः ब्रह्म, यत् कारणं ब्रह्मप्रक्रियायां ‘तत् आत्मानं स्वयं अकुरुत’(तै.उ.२.७.१) इति आत्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वं च दर्शयति; ४०२५आत्मानं इति कर्मत्वं, स्वयं अकुरुत इति कर्तृत्वम्। ४०२६कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य सतः कर्तृत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वं शक्यं सम्पादयितुं ? ४०२७परिणामात् इति ब्रूमः — पूर्वसिद्धोऽपि हि सन् आत्मा विशेषेण ४०२८विकारात्मना परिणमयामासात्मानं इति। विकारात्मना च परिणामो मृदाद्यासु प्रकृतिषु उपलब्धः। ४०२९स्वयं इति च विशेषणात् निमित्तान्तरानपेक्षत्वं अपि प्रतीयते। ‘परिणामात्’ इति वा पृथक् सूत्रम्। ४०३०तस्य एषः अर्थः — ४०३१इतः च प्रकृतिः ब्रह्म, यत् कारणं ब्रह्मणे एव विकारात्मना परिणामः सामानाधिकरण्येन आम्नायते ‘सत् च त्यत् च अभवत्। निरुक्तं च अनिरुक्तं च’(तै.उ.२.६.१) इत्यादिना इति॥२६॥
२३३इतः च प्रकृतिः ब्रह्म, यत् कारणं ब्रह्म योनिः इति अपि पठ्यते वेदान्तेषु — ४०३३–४०३४‘कर्तारं ईशं ४०३५पुरुषं ४०३६–४०३७ब्रह्मयोनिं’(मु.उ.३.१.३) इति ‘यत् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’(मु.उ.१.१.६) इति च। ४०३८योनिशब्दः च प्रकृतिवचनः समधिगतो लोके — ‘पृथिवी ४०३९योनिः ओषधिवनस्पतीनां’ इति। स्त्रीयोनेः अपि अस्ति एव अवयवद्वारेण गर्भं प्रत्युपादानकारणत्वम्। ४०४०क्वचित् स्थानवचनोऽपि योनिशब्दो दृष्टः ‘योनिः तु इन्द्र निषदे अकारि’(ऋ.सं.१.१०४.१) इति। ४०४१–४०४३वाक्यशेषात् तु अत्र प्रकृतिवचनता परिगृह्यते — ‘यथा ऊर्णनाभिः सृजते गृह्णते च’(मु.उ.१.१.७) इति एवंजातीयकात्। ४०४४तत् एवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणः प्रसिद्धम्। यत् पुनः इदं उक्तं, ईक्षापूर्वकं कर्तृत्वं निमित्तकारणेषु एव कुलालादिषु लोके दृष्टं, न उपादानेषु इत्यादि; तत् प्रति उच्यते — न लोकवत् इह भवितव्यम्। ४०४५न हि अयं अनुमानगम्योऽर्थः। ४०४६शब्दगम्यत्वात् तु अस्य अर्थस्य यथाशब्दं इह भवितव्यम्। ४०४७शब्दः च ईक्षितुः ईश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिपादयति इति अवोचाम। ४०४८पुनः च एतत् सर्वं विस्तरेण प्रतिवक्ष्यामः॥२७॥
२३४४०५०‘ईक्षतेः न अशब्दं’(ब्र.सू.१.१.५) इति आरभ्य प्रधानकारणवादः सूत्रैः एव पुनः पुनः आशङ्क्य निराकृतः — ४०५१तस्य हि पक्षस्य उपोद्बलकानि कानिचित् लिङ्गाभासानि वेदान्तेषु आपातेन मन्दमतीन् प्रति भान्ति इति। ४०५२सः च कार्यकारणानन्यत्वाभ्युपगमात् प्रत्यासन्नो वेदान्तवादस्य ४०५३देवलप्रभृतिभिः च कैश्चित् धर्मसूत्रकारैः स्वग्रन्थेषु आश्रितः। ४०५४तेन तत्प्रतिषेधे यत्नोऽतीव कृतः, न अण्वादिकारणवादप्रतिषेधे। ४०५५ते अपि तु ब्रह्मकारणवादपक्षस्य प्रतिपक्षत्वात् प्रतिषेद्धव्याः। ४०५६तेषां अपि उपोद्बलकं वैदिकं किञ्चित् लिङ्गं आपातेन मन्दमतीन् प्रति भायात् इति। ४०५७अतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेन अतिदिशति — एतेन प्रधानकारणवादप्रतिषेधन्यायकलापेन सर्वे अण्वादिकारणवादाः अपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता वेदितव्याः। ४०५८तेषां अपि प्रधानवत् अशब्दत्वात् शब्दविरोधित्वात् च इति। व्याख्याता ४०५९व्याख्याता इति पदाभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति॥२८॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥