चतुर्थोऽध्यायः — तृतीयः पादः

७८९आसृत्युपक्रमात् समानोत्क्रान्तिः इति उक्तम्। सृतिः तु श्रुत्यन्तरेषु अनेकधा श्रूयते — नाडीरश्मिसम्बन्धेन एका ‘अथ एतैः एव रश्मिभिः ऊर्ध्वं आक्रमते’(छा.उ.८.६.५) इति। १११७६–१११७७अर्चिरादिका एका ‘ते अर्चिषं अभिसम्भवन्ति अर्चिषोऽहः’(बृ.उ.६.२.१५) इति। ‘सः एतं देवयानं पन्थानं आपद्य अग्निलोकं आगच्छति’(कौ.उ.१.३) इति अन्या। ‘यदा वै पुरुषोऽस्मात् लोकात् प्रैति सः वायुं आगच्छति’(बृ.उ.५.१०.१) इति अपरा। ‘सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति’(मु.उ.१.२.११) इति च अपरा। १११७८–१११७९तत्र संशयः — किं परस्परं १११८०–१११८१भिन्ना एताः सृतयः, किं वा एका एव अनेकविशेषणा इति। तत्र प्राप्तं तावत् — भिन्ना एताः सृतयः इति, भिन्नप्रकरणत्वात्, भिन्नोपासनाशेषत्वात् च। १११८२अपि च ‘अथ एतैः एव रश्मिभिः’(छा.उ.८.६.५) इति अवधारणं अर्चिराद्यपेक्षायां उपरुध्येत, १११८३त्वरावचनं च पीड्येत — ‘सः यावत् क्षिप्येत् मनः तावत् आदित्यं गच्छति’(छा.उ.८.६.५) इति। १११८४तस्मात् अन्योन्यभिन्नाः १११८५एव एते पन्थानः इति। एवं प्राप्ते, अभिदध्महे —

७९०अर्चिरादिना इति। १११८७सर्वो ब्रह्म प्रेप्सुः अर्चिरादिना एव अध्वना रंहति इति प्रतिजानीमहे। १११८८–१११८९कुतः ? तत्प्रथितेः। प्रथितो हि एषः मार्गः सर्वेषां विदुषाम्। १११९०तथा हि पञ्चाग्निविद्याप्रकरणे — ‘ये च अमी अरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यं उपासते’(बृ.उ.६.२.१५) इति विद्यान्तरशीलिनां अपि अर्चिरादिका सृतिः श्राव्यते। १११९१स्यात् एतत् — यासु विद्यासु न काचित् गतिः उच्यते, तासु इयं अर्चिरादिका उपतिष्ठताम्। यासु तु अन्या श्राव्यते, तासु किं इति अर्चिराद्याश्रयणं इति, १११९२अत्र उच्यते — भवेत् एतत् एवं, यदि अत्यन्तभिन्नाः एव एताः सृतयः स्युः। एका एव तु एषा सृतिः अनेकविशेषणा ब्रह्मलोकप्रपदनी क्वचित् केनचित् विशेषणेन उपलक्षिता इति वदामः, १११९३सर्वत्र एकदेशप्रत्यभिज्ञानात् इतरेतरविशेषणविशेष्यभावोपपत्तेः। प्रकरणभेदे अपि हि १११९४विद्यैकत्वे भवति इतरेतरविशेषणोपसंहारवत् गतिविशेषणानां अपि उपसंहारः। विद्याभेदे अपि तु गत्येकदेशप्रत्यभिज्ञानात् गन्तव्याभेदात् च गत्यभेदः एव। १११९५तथा हि — ‘ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति’(बृ.उ.६.२.१५) ‘तस्मिन् वसन्ति शाश्वतीः समाः’(बृ.उ.५.१०.१) ‘सा या ब्रह्मणो जितिः या व्युष्टिः तां जितिं जयति तां व्युष्टिं व्यश्नुते’(कौ.उ.१.७) १११९६‘तत् यत् एव एतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येण अनुविन्दति’(छा.उ.८.४.३) इति च १११९७तत्र तत्र तत् एव एकं फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिलक्षणं प्रदर्श्यते। १११९८यत् तु ‘एतैः एव’ इति अवधारणं अर्चिराद्याश्रयणे न स्यात् इति, न एषः दोषः, रश्मिप्राप्तिपरत्वात् अस्य। १११९९न हि एकः एव शब्दो रश्मीन् च प्रापयितुं अर्हति, अर्चिरादीन् च व्यावर्तयितुम्। ११२००तस्मात् रश्मिसम्बन्धः एव अयं अवधार्यते इति द्रष्टव्यम्। ११२०१त्वरावचनं तु अर्चिराद्यपेक्षायां अपि गन्तव्यान्तरापेक्षया शैघ्र्यार्थत्वात् न उपरुध्यते — यथा निमेषमात्रेण अत्र आगम्यते इति। ११२०२अपि च ‘अथ एतयोः पथोः न कतरेणचन’(छा.उ.५.१०.८) इति मार्गद्वयभ्रष्टानां कष्टं तृतीयं स्थानं आचक्षाणा पितृयाणव्यतिरिक्तं एकं एव देवयानं अर्चिरादिपर्वाणं पन्थानं प्रथयति। ११२०३भूयांसि अर्चिरादिसृतौ मार्गपर्वाणि, अल्पीयांसि तु अन्यत्र। भूयसां च आनुगुण्येन अल्पीयसां नयनं न्याय्यं इति अतः अपि अर्चिरादिना तत्प्रथितेः इति उक्तम्॥१॥

७९१११२०५केन पुनः सन्निवेशविशेषेण गतिविशेषणानां इतरेतरविशेषणविशेष्यभावः — इति तत् एतत् ११२०६सुहृत् भूत्वा आचार्यो ग्रथयति। ११२०७‘सः एतं देवयानं पन्थानं आपद्य अग्निलोकं आगच्छति सः वायुलोकं सः वरुणलोकं सः आदित्यलोकं सः इन्द्रलोकं सः प्रजापतिलोकं सः ब्रह्मलोकं’(कौ.उ.१.३) इति कौषीतकिनां देवयानः पन्थाः पठ्यते। ११२०८तत्र अर्चिरग्निलोकशब्दौ तावत् एकार्थौ ज्वलनवचनत्वात् इति न अत्र सन्निवेशक्रमः कश्चित् अन्वेष्यः। ११२०९वायुः तु अर्चिरादौ वर्त्मनि अश्रुतः कतमस्मिन् स्थाने निवेशयितव्य इति, ११२१०उच्यते — ‘ते अर्चिषं एव अभिसम्भवन्ति अर्चिषोऽहः अह्नः आपूर्यमाणपक्षं आपूर्यमाणपक्षात् यान् षट् उदङ् एति मासाःꣳस्तान्।’(छा.उ.५.१०.१) ‘मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरात् आदित्यं’(छा.उ.५.१०.२) इति अत्र संवत्सरात् पराञ्चं आदित्यात् अर्वाञ्चं वायुं अभिसम्भवन्ति। ११२११कस्मात् ? ११२१२अविशेषविशेषाभ्याम्। ११२१३तथा हि ‘सः वायुलोकं’(कौ.उ.१.३) इति अत्र अविशेषोपदिष्टस्य वायोः श्रुत्यन्तरे विशेषोपदेशो दृश्यते — ‘यदा वै पुरुषोऽस्मात् लोकात् प्रैति सः वायुं आगच्छति तस्मै सः तत्र विजिहीते ११२१४यथा रथचक्रस्य खं तेन सः ऊर्ध्वं आक्रमते सः आदित्यं आगच्छति’(बृ.उ.५.१०.१) इति। ११२१५एतस्मात् आदित्यात् वायोः पूर्वत्वदर्शनात् विशेषात् अब्दादित्ययोः अन्तराले वायुः निवेशयितव्यः। ११२१६–११२१७कस्मात् पुनः अग्नेः ११२१८परत्वदर्शनात् विशेषात् अर्चिषोऽनन्तरं वायुः न निवेश्यते ? न एषः अस्ति विशेषः इति वदामः। ननु उदाहृता श्रुतिः — ‘सः एतं देवयानं पन्थानं आपद्य अग्निलोकं आगच्छति सः वायुलोकं सः वरुणलोकं’(कौ.उ.१.३) इति। ११२१९उच्यते — केवलोऽत्र पाठः पौर्वापर्येण अवस्थितः, न अत्र क्रमवचनः कश्चित् शब्दोऽस्ति। ११२२०पदार्थोपदर्शनमात्रं हि अत्र क्रियते — एतं एतं च आगच्छति इति। ११२२१इतरत्र पुनः, वायुप्रत्तेन रथचक्रमात्रेण छिद्रेण ऊर्ध्वं आक्रम्य आदित्यं आगच्छति इति — अवगम्यते क्रमः। ११२२२तस्मात् सूक्तं अविशेषविशेषाभ्यां इति। ११२२३वाजसनेयिनः तु ‘मासेभ्यो देवलोकं देवलोकात् आदित्यं’(बृ.उ.६.२.१५) इति समामनन्ति। तत्र आदित्यानन्तर्याय ११२२४देवलोकात् वायुं अभिसम्भवेयुः। ‘वायुं अब्दात्’ इति तु छन्दोगश्रुत्यपेक्षया उक्तम्। ११२२५छान्दोग्यवाजसनेयकयोः तु एकत्र देवलोको न विद्यते, परत्र संवत्सरः। ११२२६तत्र श्रुतिद्वयप्रत्ययात् उभौ अपि उभयत्र ग्रथयितव्यौ। ११२२७तत्र अपि माससम्बन्धात् संवत्सरः पूर्वः पश्चिमो देवलोकः इति विवेक्तव्यम्॥२॥

७९२११२२९‘आदित्यात् चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं’(छा.उ.४.१५.५) इति अस्याः विद्युत् उपरिष्टात् ‘सः वरुणलोकं’ इति अयं वरुणः सम्बध्यते। ११२३०अस्ति हि सम्बन्धो विद्युद्वरुणयोः। ११२३१यदा हि विशाला विद्युतः तीव्रस्तनितनिर्घोषाः जीमूतोदरेषु प्रनृत्यन्ति, अथ आपः प्रपतन्ति। ११२३२‘विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा’(छा.उ.७.११.१) इति च ब्राह्मणम्। ११२३३अपां च अधिपतिः वरुणः इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिः। ११२३४वरुणात् अधि इन्द्रप्रजापती स्थानान्तराभावात् ११२३५पाठसामर्थ्यात् च। ११२३६आगन्तुकत्वात् अपि वरुणादीनां अन्ते एव निवेशः, वैशेषिकस्थानाभावात्। ११२३७विद्युत् च अन्त्याः अर्चिरादौ वर्त्मनि॥३॥

७९३११२३९तेषु एव अर्चिरादिषु संशयः — किं एतानि मार्गचिह्नानि, उत भोगभूमयः, अथवा नेतारो गन्तॄणां इति। ११२४०–११२४१तत्र मार्गलक्षणभूताः अर्चिरादयः इति तावत् प्राप्तं, तत्स्वरूपत्वात् उपदेशस्य। ११२४२–११२४३यथा हि ११२४४लोके कश्चित् ग्रामं नगरं वा प्रतिष्ठासमानोऽनुशिष्यते — गच्छ इतः त्वं अमुं गिरिं ततो न्यग्रोधं ततो नदीं ततो ग्रामं नगरं वा प्राप्स्यसि इति — एवं इह अपि ‘अर्चिषोऽहः अह्नः आपूर्यमाणपक्षं’ इत्यादि आह। अथवा भोगभूमयः इति प्राप्तम्। तथाहि लोकशब्देन अग्न्यादीन् अनुबध्नाति — ‘अग्निलोकं आगच्छति’(कौ.उ.१.३) इत्यादि। लोकशब्दः च प्राणिनां भोगायतनेषु भाष्यते — ‘मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोकः’(बृ.उ.१.५.१६) इति च। ११२४५तथा च ब्राह्मणं — ‘अहोरात्रेषु ते लोकेषु सज्जन्ते’ इत्यादि। ११२४६तस्मात् न आतिवाहिकाः अर्चिरादयः। ११२४७अचेतनत्वात् अपि एतेषां आतिवाहिकत्वानुपपत्तिः। ११२४८चेतना हि लोके राजनियुक्ताः पुरुषाः दुर्गेषु मार्गेषु अतिवाह्यान् अतिवाहयन्ति इति। ११२४९एवं प्राप्ते, ब्रूमः — आतिवाहिका एव एते भवितुं अर्हन्ति। ११२५०कुतः ? तल्लिङ्गात्। तथा हि — ‘चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः सः एनान् ब्रह्म गमयति’(छा.उ.४.१५.५) इति सिद्धवत् गमयितृत्वं दर्शयति। ११२५१तत् वचनं तद्विषयं एव उपक्षीणं इति चेत्, न, प्राप्तमानवत्वनिवृत्तिपरत्वात् विशेषणस्य। यदि अर्चिरादिषु पुरुषाः गमयितारः प्राप्ताः ते च मानवाः, ततो युक्तं तन्निवृत्त्यर्थं पुरुषविशेषणं — अमानवः इति॥४॥११२५२–११२५३

७९४ननु तल्लिङ्गमात्रं अगमकं, न्यायाभावात्; न एषः दोषः —११२५४–११२५५

७९५११२५६ये तावत् अर्चिरादिमार्गगाः ते देहवियोगात् सम्पिण्डितकरणग्रामाः इति अस्वतन्त्राः, अर्चिरादीनां अपि अचेतनत्वात् अस्वातन्त्र्यं — इति अतः अर्चिराद्यभिमानिनः चेतनाः देवताविशेषाः अतियात्रायां नियुक्ताः इति गम्यते। ११२५७लोके अपि हि मत्तमूर्छितादयः सम्पिण्डितकरणाः परप्रयुक्तवर्त्मानो भवन्ति। ११२५८अनवस्थितत्वात् अपि अर्चिरादीनां न मार्गलक्षणत्वोपपत्तिः। ११२५९न हि रात्रौ प्रेतस्य अहःस्वरूपाभिसम्भवः उपपद्यते। ११२६०न च प्रतिपालनं अस्ति इति उक्तं पुरस्तात्। ११२६१ध्रुवत्वात् तु देवतात्मनां न अयं दोषो भवति। ११२६२अर्चिरादिशब्दता च एषां अर्चिराद्यभिमानात् उपपद्यते। ११२६३‘अर्चिषोऽहः’(छा.उ.४.१५.५) इत्यादिनिर्देशः तु आतिवाहिकत्वे अपि न विरुध्यते — अर्चिषा हेतुना अहः अभिसम्भवति, अह्ना हेतुना आपूर्यमाणपक्षं इति। ११२६४तथा च लोके प्रसिद्धेषु अपि आतिवाहिकेषु एवंजातीयकः उपदेशो दृश्यते — गच्छ त्वं इतो बलवर्माणं ततो जयसिंहं ततः कृष्णगुप्तं इति। ११२६५अपि च ११२६६उपक्रमे ‘ते अर्चिः अभिसम्भवन्ति’(बृ.उ.६.२.१५) इति सम्बन्धमात्रं उक्तं, न सम्बन्धविशेषः कश्चित्। उपसंहारे तु ‘सः एनान् ब्रह्म गमयति’(छा.उ.४.१५.५) इति सम्बन्धविशेषः अतिवाह्यातिवाहकत्वलक्षण उक्तः। तेन सः एव उपक्रमे अपि इति निर्धार्यते। ११२६७सम्पिण्डितकरणत्वात् एव च गन्तॄणां न तत्र भोगसम्भवः। लोकशब्दः तु अनुपभुञ्जानेषु अपि गन्तृषु गमयितुं शक्यते, अन्येषां तल्लोकवासिनां भोगभूमित्वात्। अतः अग्निस्वामिकं लोकं प्राप्तः अग्निना अतिवाह्यते, वायुस्वामिकं प्राप्तो वायुना — इति योजयितव्यम्॥५॥११२६८–११२६९

७९६११२७०कथं पुनः आतिवाहिकत्वपक्षे वरुणादिषु तत्सम्भवः ? ११२७१विद्युतो हि अधि वरुणादयः उपक्षिप्ताः, विद्युतः तु अनन्तरं आ ब्रह्मप्राप्तेः अमानवस्य एव पुरुषस्य गमयितृत्वं श्रुतं — इति अतः उत्तरं पठति —११२७२

७९७११२७३ततो विद्युदभिसम्भवनात् ऊर्ध्वं विद्युदनन्तरवर्तिना एव अमानवेन पुरुषेण वरुणलोकादिषु अतिवाह्यमानाः ब्रह्मलोकं गच्छन्ति इति अवगन्तव्यं, ‘तान् वैद्युतात् पुरुषोऽमानवः सः एत्य ब्रह्मलोकं गमयति’ इति तस्य एव गमयितृत्वश्रुतेः। ११२७४वरुणादयः तु तस्य एव अप्रतिबन्धकरणेन साहाय्यानुष्ठानेन वा केनचित् अनुग्राहकाः इति अवगन्तव्यम्। ११२७५तस्मात् साधु उक्तं — आतिवाहिका देवतात्मानोऽर्चिरादयः इति॥६॥

७९८‘सः एनान् ब्रह्म गमयति’(छा.उ.४.१५.५) इति अत्र विचिकित्स्यते — किं ११२७६–११२७७कार्यं अपरं ब्रह्म गमयति, आहोस्वित् परं एव अविकृतं मुख्यं ब्रह्म इति। ११२७८कुतः संशयः ? ब्रह्मशब्दप्रयोगात्, गतिश्रुतेः च। ११२७९तत्र कार्यं एव सगुणं अपरं ब्रह्म एनान् गमयति अमानवः पुरुषः इति बादरिः आचार्यो मन्यते। ११२८०कुतः ? अस्य गत्युपपत्तेः — अस्य हि कार्यब्रह्मणो गन्तव्यत्वं उपपद्यते, प्रदेशवत्त्वात्। न तु परस्मिन् ब्रह्मणि गन्तृत्वं गन्तव्यत्वं ११२८१गतिः वा अवकल्पते, ११२८२सर्वगतत्वात् प्रत्यगात्मत्वात् च गन्तॄणाम्॥७॥

७९९‘ब्रह्मलोकान् गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति’(बृ.उ.६.२.१५) इति च श्रुत्यन्तरे ११२८३विशेषितत्वात् ११२८४कार्यब्रह्मविषया एव गतिः इति गम्यते। ११२८५न हि बहुवचनेन विशेषणं परस्मिन् ब्रह्मणि अवकल्पते। ११२८६कार्ये तु अवस्थाभेदोपपत्तेः सम्भवति बहुवचनम्। ११२८७लोकश्रुतिः अपि विकारगोचरायां एव सन्निवेशविशिष्टायां भोगभूमौ आञ्जसी। ११२८८गौणी तु अन्यत्र ‘ब्रह्म एव लोके एषः सम्राट्’ इत्यादिषु। ११२८९अधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देशोऽपि परस्मिन् ब्रह्मणि अनाञ्जसः स्यात्। ११२९०तस्मात् कार्यविषयं एव इदं नयनम्॥८॥

८००११२९१ननु कार्यविषये अपि ब्रह्मशब्दो न उपपद्यते, समन्वये हि ११२९२समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्म इति स्थापितं — इति अत्र उच्यते —११२९३

८०१११२९४तुशब्दः आशङ्काव्यावृत्त्यर्थः। परब्रह्मसामीप्यात् अपरस्य ब्रह्मणः, तस्मिन् अपि ब्रह्मशब्दप्रयोगो न विरुध्यते। ११२९५परं एव हि ब्रह्म विशुद्धोपाधिसम्बन्धं क्वचित् कैश्चित् विकारधर्मैः मनोमयत्वादिभिः उपासनाय उपदिश्यमानं अपरं इति स्थितिः॥९॥

८०२११२९६ननु कार्यप्राप्तौ अनावृत्तिश्रवणं न घटते। ११२९७न हि परस्मात् ब्रह्मणोऽन्यत्र क्वचित् नित्यतां सम्भावयन्ति। ११२९८दर्शयति च देवयानेन पथा प्रस्थितानां अनावृत्तिं — ‘एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवं आवर्तं न आवर्तन्ते’(छा.उ.४.१५.५) इति, ‘तेषां इह न पुनरावृत्तिः अस्ति — ‘तयोः ऊर्ध्वं आयन् अमृतत्वं एति’(छा.उ.८.६.६) इति चेत्; ११२९९अत्र ब्रूमः —

८०३११३००कार्यब्रह्मलोकप्रलयप्रत्युपस्थाने सति तत्र एव उत्पन्नसम्यग्दर्शनाः सन्तः, तदध्यक्षेण हिरण्यगर्भेण सह अतः परं परिशुद्धं विष्णोः परमं पदं प्रतिपद्यन्ते — इति, इत्थं क्रममुक्तिः अनावृत्त्यादिश्रुत्यभिधानेभ्योऽभ्युपगन्तव्या। न हि अञ्जसा एव गतिपूर्विका परप्राप्तिः सम्भवति इति उपपादितम्॥१०॥११३०१

८०४११३०३स्मृतिः अपि एतं अर्थं अनुजानाति — ‘ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। परस्य अन्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदं’ इति। ११३०४तस्मात् कार्यब्रह्मविषया एव गतिश्रुतयः इति सिद्धान्तः॥११॥

८०५कं पुनः पूर्वपक्षं आशङ्क्य अयं सिद्धान्तः प्रतिष्ठापितः ‘कार्यं बादरिः’(ब्र.सू.४.३.७) इत्यादिना इति, सः इदानीं ११३०६सूत्रैः एव उपदर्श्यते —

८०६११३०७–११३०८जैमिनिः तु आचार्यः ‘सः एनान् ब्रह्म गमयति’(छा.उ.४.१५.५) इति अत्र परं एव ब्रह्म प्रापयति इति मन्यते। ११३०९कुतः ? ११३१०मुख्यत्वात्। परं हि ब्रह्म ब्रह्मशब्दस्य मुख्यं आलम्बनं, गौणं अपरं; मुख्यगौणयोः च ११३११मुख्ये सम्प्रत्ययो भवति॥१२॥

८०७११३१२‘तयोः ऊर्ध्वं आयन् अमृतत्वं एति’(छा.उ.८.६.६) इति च गतिपूर्वकं अमृतत्वं दर्शयति। ११३१३अमृतत्वं च परस्मिन् ब्रह्मणि उपपद्यते, न कार्ये, विनाशित्वात् कार्यस्य — ११३१४‘अथ यत्र अन्यत् पश्यति … तत् अल्पं … तत् मर्त्यं’(छा.उ.७.२४.१) इति वचनात्। ११३१५परविषया एव च एषा गतिः कठवल्लीषु पठ्यते; न हि तत्र विद्यान्तरप्रक्रमोऽस्ति — ‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात्’(कः.उ.१.२.१४) इति परस्य एव ब्रह्मणः प्रक्रान्तत्वात्॥१३॥११३१६

८०८११३१८अपि च ‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये’(छा.उ.८.१४.१) इति न अयं कार्यविषयः प्रतिपत्त्यभिसन्धिः, ‘नामरूपयोः निर्वहिता ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म’(छा.उ.८.१४.१) इति कार्यविलक्षणस्य परस्य एव ब्रह्मणः प्रकृतत्वात्। ११३१९‘यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां’(छा.उ.८.१४.१) इति च सर्वात्मत्वेन उपक्रमणात्। ११३२०‘न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महत् यशः’(श्वे.उ.४.१९) इति च परस्य एव ब्रह्मणो यशोनामत्वप्रसिद्धेः। ११३२१सा च इयं वेश्मप्रतिपत्तिः गतिपूर्विका हार्दविद्यायां उदिता — ‘तत् अपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमितꣳ हिरण्मयं’(छा.उ.८.५.३) इति अत्र। ११३२२पदेः अपि च गत्यर्थत्वात् मार्गापेक्षता अवसीयते। ११३२३तस्मात् परब्रह्मविषया गतिश्रुतयः इति पक्षान्तरम्। ११३२४तौ एतौ द्वौ पक्षौ आचार्येण सूत्रितौ — गत्युपपत्त्यादिभिः एकः, मुख्यत्वादिभिः अपरः। ११३२५तत्र गत्युपपत्त्यादयः प्रभवन्ति मुख्यत्वादीन् आभासयितुं, न तु मुख्यत्वादयो गत्युपपत्त्यादीन् — इति आद्यः एव सिद्धान्तो व्याख्यातः, द्वितीयः तु पूर्वपक्षः। ११३२६न हि असति अपि सम्भवे मुख्यस्य एव अर्थस्य ग्रहणं इति कश्चित् आज्ञापयिता विद्यते। ११३२७परविद्याप्रकरणे अपि च तत्स्तुत्यर्थं विद्यान्तराश्रयगत्यनुकीर्तनं उपपद्यते — ‘विष्वङ् अन्या उत्क्रमणे भवन्ति’(छा.उ.८.६.६) इतिवत्। ११३२८‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये’ इति तु पूर्ववाक्यविच्छेदेन कार्ये अपि प्रतिपत्त्यभिसन्धिः न विरुध्यते। ११३२९सगुणे अपि च ब्रह्मणि सर्वात्मत्वसङ्कीर्तनं ‘सर्वकर्मा सर्वकामः’ इत्यादिवत् अवकल्पते। ११३३०तस्मात् अपरविषया एव गतिश्रुतयः॥

८०९११३३१–११३३२केचित् पुनः पूर्वाणि पूर्वपक्षसूत्राणि भवन्ति उत्तराणि सिद्धान्तसूत्राणि — इति एतां व्यवस्थां अनुरुध्यमानाः परविषया एव गतिश्रुतीः प्रतिष्ठापयन्ति; तत् अनुपपन्नं, गन्तव्यत्वानुपपत्तेः ब्रह्मणः। यत् सर्वगतं सर्वान्तरं सर्वात्मकं च परं ब्रह्म ११३३३–११३३४‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’ ‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म’(बृ.उ.३.४.१) ‘यः आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.४.१) ११३३५‘आत्मा एव इदꣳ सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘ब्रह्म एव इदं विश्वं इदं वरिष्ठं’(मु.उ.२.२.१२) इत्यादिश्रुतिनिर्धारितविशेषं — तस्य गन्तव्यता न कदाचित् अपि उपपद्यते। ११३३६न हि गतं एव गम्यते। ११३३७–११३३८अन्यो हि अन्यत् गच्छति इति प्रसिद्धं लोके। ननु लोके गतस्य अपि गन्तव्यता देशान्तरविशिष्टस्य दृष्टा — यथा पृथिवीस्थः एव पृथिवीं देशान्तरद्वारेण गच्छति, ११३३९तथा अनन्यत्वे अपि बालस्य कालान्तरविशिष्टं वार्धकं ११३४०स्वात्मभूतं एव गन्तव्यं दृष्टं, तद्वत् ब्रह्मणोऽपि ११३४१सर्वशक्त्युपेतत्वात् ११३४२कथञ्चित् गन्तव्यता स्यात् इति — न, प्रतिषिद्धसर्वविशेषत्वात् ब्रह्मणः। ‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनं’(श्वे.उ.६.१९) ‘अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदीर्घं’(बृ.उ.३.८.८) ‘सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतोऽभयो ब्रह्म’(बृ.उ.४.४.२५) ‘सः एषः न इति ११३४३–११३४४न इति आत्मा’(बृ.उ.३.९.२६) इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यो न देशकालादिविशेषयोगः परमात्मनि कल्पयितुं शक्यते, ११३४५येन भूप्रदेशवयोवस्थान्यायेन अस्य गन्तव्यता स्यात्। ११३४६भूवयसोः तु प्रदेशावस्थादिविशेषयोगात् उपपद्यते देशकालविशिष्टा गन्तव्यता। ११३४७जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयहेतुत्वश्रुतेः अनेकशक्तित्वं ब्रह्मणे इति चेत्, ११३४८न, विशेषनिराकरणश्रुतीनां अनन्यार्थत्वात्। ११३४९उत्पत्त्यादिश्रुतीनां अपि समानं अनन्यार्थत्वं इति चेत्, ११३५०न, तासां एकत्वप्रतिपादनपरत्वात्। ११३५१मृदादिदृष्टान्तैः हि सतो ब्रह्मणे एकस्य सत्यत्वं विकारस्य च अनृतत्वं प्रतिपादयत् शास्त्रं न उत्पत्त्यादिपरं भवितुं अर्हति॥

८१०११३५२कस्मात् पुनः उत्पत्त्यादिश्रुतीनां विशेषनिराकरणश्रुतिशेषत्वं, न पुनः इतरशेषत्वं इतरासां इति, ११३५३उच्यते — विशेषनिराकरणश्रुतीनां निराकाङ्क्षार्थत्वात्। ११३५४न हि आत्मनः एकत्वनित्यत्वशुद्धत्वाद्यवगतौ सत्यां भूयः काचित् आकाङ्क्षा उपजायते, पुरुषार्थसमाप्तिबुद्ध्युपपत्तेः, ११३५५‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि’(बृ.उ.४.२.४) ‘विद्वान् न बिभेति कुतश्चन। एतेꣳ ह वाव न तपति। किमहꣳ साधु न अकरवम्। किं अहं पापं अकरवं’(तै.उ.२.९.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः, ११३५६तथा एव च विदुषां तुष्ट्यनुभवादिदर्शनात्, ११३५७विकारानृताभिसन्ध्यपवादात् च — ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’ इति। ११३५८अतो न विशेषनिराकरणश्रुतीनां अन्यशेषत्वं अवगन्तुं शक्यते। ११३५९न एवं उत्पत्त्यादिश्रुतीनां निराकाङ्क्षार्थप्रतिपादनसामर्थ्यं अस्ति। ११३६०प्रत्यक्षं तु तासां अन्यार्थत्वं समनुगम्यते। ११३६१तथा हि — ‘तत्रैतच्छुङ्गमुत्पतितꣳ सोम्य विजानीहि न इदं अमूलं ११३६२भविष्यति’(छा.उ.६.८.३) इति उपन्यस्य उदर्के सतः एव एकस्य जगन्मूलस्य विज्ञेयत्वं दर्शयति; ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्ति अभिसंविशन्ति। तत् विजिज्ञासस्व। तत् ब्रह्म’(तै.उ.३.१.१) इति च। ११३६३एवं उत्पत्त्यादिश्रुतीनां ऐकात्म्यावगमपरत्वात् न अनेकशक्तियोगो ब्रह्मणः। ११३६४अतः च गन्तव्यत्वानुपपत्तिः। ११३६५‘न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.६) ‘ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’ इति च परस्मिन् ब्रह्मणि गतिं निवारयति। ११३६६तत् व्याख्यातं ‘स्पष्टो हि एकेषां’(ब्र.सू.४.२.१३) इति अत्र॥

८११११३६७गतिकल्पनायां च गन्ता जीवो गन्तव्यस्य ब्रह्मणः अवयवः विकारो अन्यो वा ततः स्यात्, ११३६८अत्यन्ततादात्म्ये गमनानुपपत्तेः। ११३६९यदि एवं, ततः किं स्यात् ? ११३७०उच्यते — ११३७१यदि एकदेशः, तेन ११३७२एकदेशिनो नित्यप्राप्तत्वात् न पुनः ब्रह्मगमनं उपपद्यते। एकदेशैकदेशित्वकल्पना च ब्रह्मणि अनुपपन्ना, निरवयवत्वप्रसिद्धेः। विकारपक्षे अपि एतत् तुल्यं, ११३७३विकारेण अपि विकारिणो नित्यप्राप्तत्वात्। ११३७४न हि घटो मृदात्मतां परित्यज्य अवतिष्ठते, ११३७५परित्यागे वा अभावप्राप्तेः। ११३७६विकारावयवपक्षयोः च तद्वतः स्थिरत्वात् ब्रह्मणः संसारगमनं अपि अनवकॢप्तम्। ११३७७अथ अन्यः एव जीवो ब्रह्मणः, ११३७८सोऽणुः व्यापी मध्यमपरिमाणो वा भवितुं अर्हति। व्यापित्वे गमनानुपपत्तिः। मध्यमपरिमाणत्वे च अनित्यत्वप्रसङ्गः। अणुत्वे कृत्स्नशरीरवेदनानुपपत्तिः। ११३७९प्रतिषिद्धे च अणुत्वमध्यमपरिमाणत्वे विस्तरेण पुरस्तात्। ११३८०परस्मात् च अन्यत्वे जीवस्य ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इत्यादिशास्त्रबाधप्रसङ्गः। ११३८१–११३८२विकारावयवपक्षयोः अपि समानोऽयं दोषः। विकारावयवयोः तद्वतोऽनन्यत्वात् अदोषः इति चेत्, ११३८३न, मुख्यैकत्वानुपपत्तेः। ११३८४सर्वेषु एतेषु पक्षेषु अनिर्मोक्षप्रसङ्गः, संसार्यात्मत्वानिवृत्तेः; निवृत्तौ वा स्वरूपनाशप्रसङ्गः, ११३८५ब्रह्मात्मत्वानभ्युपगमात् च॥

८१२११३८६यत् तु कैश्चित् जल्प्यते — नित्यानि नैमित्तिकानि च कर्माणि अनुष्ठीयन्ते प्रत्यवायानुत्पत्तये, काम्यानि प्रतिषिद्धानि च परिह्रियन्ते स्वर्गनरकानवाप्तये, साम्प्रतदेहोपभोग्यानि च कर्माणि उपभोगेन एव क्षप्यन्ते — इति अतः वर्तमानदेहपातात् ऊर्ध्वं देहान्तरप्रतिसन्धानकारणाभावात् स्वरूपावस्थानलक्षणं कैवल्यं विना अपि ब्रह्मात्मतया एवंवृत्तस्य सेत्स्यति इति — ११३८७तत् असत्, प्रमाणाभावात्। ११३८८न हि एतत् शास्त्रेण केनचित् प्रतिपादितं — मोक्षार्थी इत्थं समाचरेत् इति। ११३८९स्वमनीषया तु एतत् तर्कितं — यस्मात् कर्मनिमित्तः संसारः तस्मात् निमित्ताभावात् न भविष्यति इति। ११३९०न च एतत् तर्कयितुं अपि शक्यते, निमित्ताभावस्य दुर्ज्ञानत्वात्। ११३९१बहूनि हि कर्माणि जात्यन्तरसञ्चितानि इष्टानिष्टविपाकानि एकैकस्य जन्तोः सम्भाव्यन्ते। तेषां विरुद्धफलानां युगपत् उपभोगासम्भवात् कानिचित् लब्धावसराणि इदं जन्म निर्मिमते, कानिचित् तु देशकालनिमित्तप्रतीक्षाणि आसते — इति अतः ११३९२–११३९३तेषां अवशिष्टानां साम्प्रतेन उपभोगेन क्षपणासम्भवात् न यथावर्णितचरितस्य अपि वर्तमानदेहपाते देहान्तरनिमित्ताभावः शक्यते निश्चेतुम्। ११३९४कर्मशेषसद्भावसिद्धिः च ‘तत् यत् इह रमणीयचरणाः’ ‘ततः शेषेण’ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। ११३९५स्यात् एतत् — नित्यनैमित्तिकानि तेषां क्षेपकाणि भविष्यन्ति इति — तत् ११३९६न, विरोधाभावात्। ११३९७सति हि विरोधे क्षेप्यक्षेपकभावो भवति। न च जन्मान्तरसञ्चितानां सुकृतानां नित्यनैमित्तिकैः अस्ति विरोधः, शुद्धिरूपत्वाविशेषात्। ११३९८–११४००दुरितानां तु अशुद्धिरूपत्वात् सति विरोधे भवतु क्षपणम्। न तु तावता देहान्तरनिमित्ताभावसिद्धिः, सुकृतनिमित्तत्वोपपत्तेः, दुरितस्य अपि अशेषक्षपणानवगमात्। ११४०१न च नित्यनैमित्तिकानुष्ठानात् प्रत्यवायानुत्पत्तिमात्रं, न पुनः फलान्तरोत्पत्तिः इति प्रमाणं अस्ति, फलान्तरस्य अपि अनुनिष्पादिनः सम्भवात्। ११४०२स्मरति हि आपस्तम्बः — ‘तत् यथा आम्रे फलार्थे निमिते छायागन्धौ अनूत्पद्येते एवं धर्मं चर्यमाणं अर्थाः अनूत्पद्यन्ते’(आ.ध.सू.१.७.२०.३) इति। ११४०३न च असति सम्यग्दर्शने सर्वात्मना काम्यप्रतिषिद्धवर्जनं जन्मप्रायणान्तराले केनचित् प्रतिज्ञातुं शक्यं, ११४०४सुनिपुणानां अपि सूक्ष्मापराधदर्शनात्। ११४०५संशयितव्यं तु भवति। ११४०६तथापि निमित्ताभावस्य दुर्ज्ञानत्वं एव। ११४०७न च अनभ्युपगम्यमाने ज्ञानगम्ये ब्रह्मात्मत्वे कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वभावस्य आत्मनः कैवल्यं आकाङ्क्षितुं शक्यं, अग्न्यौष्ण्यवत् स्वभावस्य अपरिहार्यत्वात्। ११४०८स्यात् एतत् — कर्तृत्वभोक्तृत्वकार्यं अनर्थः, न तत् शक्तिः, तेन शक्त्यवस्थाने अपि कार्यपरिहारात् उपपन्नो मोक्षः इति — ११४०९तत् च न। शक्तिसद्भावे कार्यप्रसवस्य दुर्निवारत्व। ११४१०अथ अपि स्यात् — न केवला शक्तिः कार्यं आरभते अनपेक्ष्य अन्यानि निमित्तानि। अतः एकाकिनी सा स्थिता अपि न अपराध्यति इति — ११४११तत् च न, निमित्तानां अपि शक्तिलक्षणेन सम्बन्धेन नित्यसम्बद्धत्वात्। ११४१२तस्मात् कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वभावे सति आत्मनि, असत्यां विद्यागम्यायां ब्रह्मात्मतायां, न कथञ्चन मोक्षं प्रति आशा अस्ति। ११४१३श्रुतिः च — ‘न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इति ज्ञानात् अन्यं मोक्षमार्गं वारयति॥

८१३११४१४परस्मात् अनन्यत्वे अपि जीवस्य सर्वव्यवहारलोपप्रसङ्गः, प्रत्यक्षादिप्रमाणाप्रवृत्तेः इति चेत् — ११४१५न, प्राक् प्रबोधात् स्वप्नव्यवहारवत् तत् उपपत्तेः। ११४१६शास्त्रं च ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति तत् इतर इतरं पश्यति’(बृ.उ.२.४.१४) इत्यादिना अप्रबुद्धविषये प्रत्यक्षादिव्यवहारं उक्त्वा, पुनः प्रबुद्धविषये — ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) इत्यादिना तत् अभावं दर्शयति। तत् एवं परब्रह्मविदो गन्तव्यादिविज्ञानस्य बाधितत्वात् न कथञ्चन गतिः उपपादयितुं शक्या। किंविषयाः ११४१७–११४१९पुनः गतिश्रुतयः इति, उच्यते — सगुणविद्याविषयाः भविष्यन्ति। ११४२०तथा हि — क्वचित् पञ्चाग्निविद्यां प्रकृत्य गतिः उच्यते, क्वचित् पर्यङ्कविद्यां, क्वचित् वैश्वानरविद्याम्। ११४२१–११४२२यत्र अपि ब्रह्म प्रकृत्य गतिः उच्यते — ११४२३यथा ‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.उ.४.१०.४) इति ‘अथ यत् इदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म’(छा.उ.८.१.१) इति च, तत्र अपि वामनीत्वादिभिः सत्यकामादिभिः च गुणैः सगुणस्य एव उपास्यत्वात् सम्भवति गतिः। न क्वचित् परब्रह्मविषयाः गतिः श्राव्यते। तथा गतिप्रतिषेधः श्रावितः — ‘न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.६) इति। ११४२४‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) इत्यादिषु तु, सति अपि आप्नोतेः गत्यर्थत्वे, वर्णितेन न्यायेन देशान्तरप्राप्त्यसम्भवात् ११४२५स्वरूपप्रतिपत्तिः एव इयं अविद्याध्यारोपितनामरूपप्रविलयापेक्षया अभिधीयते — ‘ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’(बृ.उ.४.४.६) इत्यादिवत् इति द्रष्टव्यम्। ११४२६अपि च ११४२७परविषया गतिः व्याख्यायमाना प्ररोचनाय वा स्यात्, अनुचिन्तनाय वा ? ११४२८तत्र प्ररोचनं तावत् ब्रह्मविदो न गत्युक्त्या क्रियते, स्वसंवेद्येन एव ११४२९अव्यवहितेन ११४३०विद्यासमर्पितेन स्वास्थ्येन तत् सिद्धेः। ११४३१न च नित्यसिद्धनिःश्रेयसनिवेदनस्य असाध्यफलस्य विज्ञानस्य गत्यनुचिन्तने काचित् अपेक्षा उपपद्यते। ११४३२तस्मात् अपरब्रह्मविषयाः गतिः। ११४३३तत्र परापरब्रह्मविवेकानवधारणेन अपरस्मिन् ब्रह्मणि वर्तमानाः गतिश्रुतयः परस्मिन् अध्यारोप्यन्ते। किं द्वे ब्रह्मणी परं अपरं च इति ? बाढं द्वे — ‘एतत् वै सत्यकाम परं च अपरं च ब्रह्म यदा ओंकारः’(प्र.उ.५.२) इत्यादिदर्शनात्। किं पुनः परं ब्रह्म ११४३४–११४३७किं अपरं इति, उच्यते — यत्र अविद्याकृतनामरूपादिविशेषप्रतिषेधेन अस्थूलादिशब्दैः ब्रह्म उपदिश्यते, तत् परम्। तत् एव यत्र नामरूपादिविशेषेण केनचित् विशिष्टं उपासनाय उपदिश्यते — ‘मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः’(छा.उ.३.१४.२) इत्यादिशब्दैः, तत् अपरम्। ननु एवं अद्वितीयश्रुतिः उपरुध्येत — न, अविद्याकृतनामरूपोपाधिकतया परिहृतत्वात्। ११४३८–११४३९तस्य च अपरब्रह्मोपासनस्य तत्सन्निधौ श्रूयमाणं ‘सः यदि पितृलोककामो भवति’(छा.उ.८.२.१) इत्यादि जगदैश्वर्यलक्षणं संसारगोचरं एव फलं भवति, अनिवर्तितत्वात् अविद्यायाः। तस्य च देशविशेषावबद्धत्वात् तत्प्राप्त्यर्थं गमनं अविरुद्धम्। ११४४०सर्वगतत्वे अपि च आत्मनः, आकाशस्य इव घटादिगमने, बुद्ध्याद्युपाधिगमने गमनप्रसिद्धिः इति अवादिष्म ‘तद्गुणसारत्वात्’(ब्र.सू.२.३.२९) इति अत्र। तस्मात् ‘कार्यं बादरिः’(ब्र.सू.४.३.७) इति एषः एव स्थितः पक्षः। ‘परं जैमिनिः’(ब्र.सू.४.३.१२) इति तु पक्षान्तरप्रतिभानमात्रप्रदर्शनं प्रज्ञाविकासनाय इति द्रष्टव्यम्॥१४॥११४४१

८१४स्थितं एतत् — कार्यविषया गतिः, न परविषया इति। इदमिदानीं सन्दिह्यते — किं सर्वान् विकारालम्बनान् अविशेषेण एव अमानवः पुरुषः प्रापयति ब्रह्मलोकं, उत कांश्चित् एव इति। किं तावत् प्राप्तं ? सर्वेषां एव एषां विदुषां अन्यत्र परस्मात् ब्रह्मणः गतिः स्यात्। तथा हि ‘अनियमः सर्वासां’(ब्र.सू.३.३.३१) इति अत्र अविशेषेण एव एषा विद्यान्तरेषु अवतारिता इति। एवं प्राप्ते, प्रत्याह — ११४४२–११४४६अप्रतीकालम्बनानि इति। प्रतीकालम्बनान् वर्जयित्वा सर्वान् अन्यान् विकारालम्बनान् नयति ब्रह्मलोकं — इति बादरायणः आचार्यो मन्यते। न हि ११४४७–११४४८एवं उभयथाभावाभ्युपगमे कश्चित् दोषोऽस्ति, अनियमन्यायस्य प्रतीकव्यतिरिक्तेषु अपि उपासनेषु उपपत्तेः। ११४४९तत्क्रतुः च अस्य उभयथाभावस्य समर्थको हेतुः द्रष्टव्यः। ११४५०–११४५१यो हि ब्रह्मक्रतुः, सः ब्राह्मं ऐश्वर्यं आसीदेत् — इति श्लिष्यते, ‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’ इति श्रुतेः, न तु प्रतीकेषु ब्रह्मक्रतुत्वं अस्ति, ११४५२–११४५३प्रतीकप्रधानत्वात् उपासनस्य। ननु, अब्रह्मक्रतुः अपि ब्रह्म गच्छति इति श्रूयते; यथा पञ्चाग्निविद्यायां — ‘सः एनान् ब्रह्म गमयति’(छा.उ.४.१५.५) इति; ११४५४भवतु यत्र एवं आहत्यवादः उपलभ्यते। तत् अभावे तु औत्सर्गिकेण तत्क्रतुन्यायेन ब्रह्मक्रतूनां एव तत् प्राप्तिः, न इतरेषां — इति गम्यते॥१५॥

८१५११४५६नामादिषु प्रतीकोपासनेषु पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् फलविशेषं उत्तरस्मिन् उत्तरस्मिन् उपासने दर्शयति — ‘यावत् नाम्नो गतं तत्र अस्य यथाकामचारो भवति’(छा.उ.७.१.५) ‘वाक् वाव नाम्नो भूयसी’(छा.उ.७.२.१) ‘यावत् वाचो गतं तत्र अस्य यथाकामचारो भवति’(छा.उ.७.२.२) ‘मनो वाव वाचो भूयः’(छा.उ.७.३.१) इत्यादिना। ११४५७सः च अयं फलविशेषः प्रतीकतन्त्रत्वात् उपासनानां उपपद्यते। ११४५८ब्रह्मतन्त्रत्वे तु ब्रह्मणोऽविशिष्टत्वात् कथं फलविशेषः स्यात्। ११४५९तस्मात् न प्रतीकालम्बनानां इतरैः तुल्यफलत्वं इति॥१६॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः॥