चतुर्थोऽध्यायः — प्रथमः पादः
७३२१०५६७–१०५६८तृतीयेऽध्याये परापरासु विद्यासु साधनाश्रयो विचारः प्रायेण अत्यगात्। १०५६९अथ इह चतुर्थे फलाश्रयः आगमिष्यति। १०५७०प्रसङ्गागतं च अन्यत् अपि किञ्चित् चिन्तयिष्यते। १०५७१प्रथमं तावत् कतिभिश्चित् अधिकरणैः साधनाश्रयविचारशेषं एव अनुसरामः —
७३३१०५७२‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.४.५.६) ‘तं एव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत’(बृ.उ.४.४.२१) ‘सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’(छा.उ.८.७.१) इति च एवमादिश्रवणेषु संशयः — किं सकृत्प्रत्ययः कर्तव्यः, आहोस्वित् आवृत्त्या इति। १०५७३किं १०५७४तावत् प्राप्तं ? सकृत्प्रत्ययः स्यात्, प्रयाजादिवत्, तावता शास्त्रस्य कृतार्थत्वात्। १०५७५–१०५७७अश्रूयमाणायां हि आवृत्तौ क्रियमाणायां अशास्त्रार्थः कृतो भवेत्। ननु १०५७८असकृदुपदेशा उदाहृताः — ‘श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’ इति एवं आदयः। १०५७९–१०५८०एवं अपि यावच्छब्दं आवर्तयेत् — सकृच्छ्रवणं १०५८१सकृत् मननं सकृत् निदिध्यासनं च इति, न अतिरिक्तम्। सकृत् उपदेशेषु तु ‘वेद’ ‘उपासीत’ इति एवमादिषु अनावृत्तिः इति एवं प्राप्ते, ब्रूमः — प्रत्ययावृत्तिः कर्तव्या। कुतः ? असकृत् उपदेशात् — ‘श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’ इति एवंजातीयको हि असकृत् उपदेशः प्रत्ययावृत्तिं सूचयति। ननु उक्तं — यावच्छब्दं एव आवर्तयेत्, न अधिकं इति — १०५८२न, १०५८३दर्शनपर्यवसानत्वात् एषाम्। दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीनि आवर्त्यमानानि दृष्टार्थानि भवन्ति — यथा अवघातादीनि तण्डुलादिनिष्पत्तिपर्यवसानानि, तद्वत्। १०५८४अपि च उपासनं निदिध्यासनं च इति अन्तर्णीतावृत्तिगुणा एव क्रिया अभिधीयते। १०५८५–१०५८६तथा हि लोके ‘गुरुं उपास्ते’ ‘राजानं उपास्ते’ इति च यः तात्पर्येण गुर्वादीन् अनुवर्तते, सः एवं उच्यते। तथा ‘ध्यायति प्रोषितनाथा पतिं’ इति — या निरन्तरस्मरणा पतिं प्रति स उत्कण्ठा, सा एवं अभिधीयते। १०५८७विद्युपास्त्योः च वेदान्तेषु अव्यतिरेकेण प्रयोगो दृश्यते; क्वचित् विदिना उपक्रम्य उपासिना उपसंहरति, १०५८८–१०५८९यथा — ‘यः तत् वेद यत् सः वेद सः मया एतत् उक्तः’(छा.उ.४.१.४) इति अत्र ‘अनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतां उपास्से’(छा.उ.४.२.२) इति। क्वचित् च उपासिना उपक्रम्य विदिना उपसंहरति, यथा — ‘मनो ब्रह्म इति उपासीत’(छा.उ.३.१८.१) इति अत्र ‘भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन यः एवं वेद’(छा.उ.३.१८.३) इति। १०५९०तस्मात् सकृदुपदेशेषु अपि आवृत्तिसिद्धिः। १०५९१असकृदुपदेशः तु आवृत्तेः सूचकः॥१॥
७३४१०५९३लिङ्गं अपि प्रत्ययावृत्तिं प्रत्याययति। तथा हि — उद्गीथविज्ञानं प्रस्तुत्य, ‘आदित्य उद्गीथः’(छा.उ.१.५.१) इति एतत् एकपुत्रतादोषेण अपोद्य, ‘रश्मीन् त्वं पर्यावर्तयात्’(छा.उ.१.५.२) इति रश्मिबहुत्वविज्ञानं बहुपुत्रतायै विदधत् सिद्धवत्प्रत्ययावृत्तिं दर्शयति। तत् सामान्यात् सर्वप्रत्ययेषु आवृत्तिसिद्धिः॥१०५९४
७३५१०५९५अत्र आह — १०५९६भवतु नाम साध्यफलेषु प्रत्ययेषु आवृत्तिः, तेषु आवृत्तिसाध्यस्य अतिशयस्य सम्भवात्। १०५९७यः तु परब्रह्मविषयः प्रत्ययो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं एव आत्मभूतं परं ब्रह्म समर्पयति, तत्र किमर्था आवृत्तिः इति। १०५९८सकृच्छ्रुतौ ब्रह्मात्मत्वप्रतीत्यनुपपत्तेः आवृत्त्यभ्युपगम इति चेत्, १०५९९न, आवृत्तौ अपि तत् अनुपपत्तेः। १०६००यदि हि ‘तत् त्वं असि’ इति एवंजातीयकं वाक्यं सकृत् श्रूयमाणं ब्रह्मात्मत्वप्रतीतिं न उत्पादयेत् ततः तत् एव आवर्त्यमानं उत्पादयिष्यति इति का प्रत्याशा स्यात्। १०६०१अथ उच्येत — न केवलं वाक्यं कञ्चित् अर्थं साक्षात्कर्तुं शक्नोति; अतो युक्त्यपेक्षं वाक्यं अनुभावयिष्यति ब्रह्मात्मत्वं इति — १०६०२तथा अपि आवृत्त्यानर्थक्यं एव। सा अपि हि युक्तिः सकृत्प्रवृत्ता एव स्वं अर्थं अनुभावयिष्यति। १०६०३अथ अपि स्यात् — युक्त्या वाक्येन च सामान्यविषयं एव विज्ञानं क्रियते, न विशेषविषयं; १०६०४–१०६०५यथा ‘अस्ति मे हृदये शूलं’ इति अतः वाक्यात् गात्रकम्पादिलिङ्गात् च शूलसद्भावसामान्यं एव परः प्रतिपद्यते, न १०६०६विशेषं अनुभवति — यथा सः एव शूली। विशेषानुभवः च अविद्यायाः निवर्तकः; तत् अर्थाः आवृत्तिः इति चेत् — १०६०७न। असकृत् अपि तावन्मात्रे क्रियमाणे विशेषविज्ञानोत्पत्त्यसम्भवात्। १०६०८न हि सकृत्प्रयुक्ताभ्यां शास्त्रयुक्तिभ्यां अनवगतो विशेषः शतकृत्वोऽपि प्रयुज्यमानाभ्यां अवगन्तुं शक्यते। १०६०९तस्मात् यदि शास्त्रयुक्तिभ्यां विशेषः प्रतिपाद्येत, यदि वा सामान्यं एव उभयथा अपि सकृत् प्रवृत्ते एव ते स्वकार्यं कुरुत इति आवृत्त्यनुपयोगः। १०६१०न च सकृत्प्रयुक्ते शास्त्रयुक्ती कस्यचित् अपि अनुभवं न उत्पादयत इति शक्यते नियन्तुं, विचित्रप्रज्ञत्वात् प्रतिपत्तॄणाम्। १०६११अपि च अनेकांशोपेते लौकिके पदार्थे सामान्यविशेषवति एकेन अवधानेन एकं अंशं अवधारयति, अपरेण अपरं — इति स्यात् अपि अभ्यासोपयोगः, यथा दीर्घप्रपाठकग्रहणादिषु। न तु निर्विशेषे ब्रह्मणि सामान्यविशेषरहिते चैतन्यमात्रात्मके प्रमोत्पत्तौ अभ्यासापेक्षा युक्ता इति॥
७३६१०६१२अत्र उच्यते — १०६१३–१०६१४भवेत् आवृत्त्यानर्थक्यं तं प्रति, यः ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति सकृत् उक्तं एव ब्रह्मात्मत्वं अनुभवितुं शक्नुयात्। यः तु न शक्नोति, तं प्रति उपयुज्यते एव आवृत्तिः। १०६१५तथा हि छान्दोग्ये — ‘तत् त्वं असि श्वेतकेतो’(छा.उ.६.८.७) इति उपदिश्य, ‘भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु’(छा.उ.६.८.७) इति पुनः पुनः परिचोद्यमानः तत्तदाशङ्काकारणं निराकृत्य, ‘तत् त्वं असि’ इति एव असकृत् उपदिशति; १०६१६–१०६१७तथा च ‘श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.४.५.६) इत्यादि दर्शितम्। ननु उक्तं — सकृत् श्रुतं चेत् तत्त्वमसिवाक्यं स्वं अर्थं अनुभावयितुं १०६१८न शक्नोति, तत आवर्त्यमानं अपि नैव शक्ष्यति इति — न एषः दोषः। न हि दृष्टे अनुपपन्नं नाम। १०६१९दृश्यन्ते हि सकृच्छ्रुतात् वाक्यात् मन्दप्रतीतं वाक्यार्थं आवर्तयन्तः तत्तदाभासव्युदासेन सम्यक् प्रतिपद्यमानाः। १०६२०अपि च ‘तत् त्वं असि’ १०६२१इति एतत् वाक्यं त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थभावं आचष्टे। तत्पदेन च प्रकृतं सत् ब्रह्म ईक्षितृ जगतो जन्मादिकारणं अभिधीयते — १०६२२‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) ‘अदृष्टं द्रष्टृ’(बृ.उ.३.८.११) ‘अविज्ञातं विज्ञातृ’(बृ.उ.३.८.११) ‘अजं अजरं अमरं’ ‘अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदीर्घं’ इत्यादिशास्त्रप्रसिद्धम्। १०६२३तत्र अजादिशब्दैः जन्मादयो भावविकाराः निवर्तिताः; १०६२४अस्थूलादिशब्दैः च स्थौल्यादयो द्रव्यधर्माः; १०६२५विज्ञानादिशब्दैः च चैतन्यप्रकाशात्मकत्वं उक्तम्। १०६२६एषः व्यावृत्तसर्वसंसारधर्मकोऽनुभवात्मको ब्रह्मसंज्ञकः तत्पदार्थो वेदान्ताभियुक्तानां प्रसिद्धः। १०६२७तथा त्वंपदार्थोऽपि प्रत्यगात्मा श्रोता देहात् आरभ्य प्रत्यगात्मतया सम्भाव्यमानः चैतन्यपर्यन्तत्वेन अवधारितः। १०६२८तत्र येषां एतौ पदार्थौ अज्ञानसंशयविपर्ययप्रतिबद्धौ, तेषां ‘तत् त्वं असि’ इति एतत् वाक्यं स्वार्थे प्रमां न उत्पादयितुं शक्नोति, पदार्थज्ञानपूर्वकत्वात् वाक्यार्थज्ञानस्य — इति अतः, तान् प्रति एष्टव्यः पदार्थविवेकप्रयोजनः शास्त्रयुक्त्यभ्यासः। १०६२९यद्यपि च प्रतिपत्तव्य आत्मा निरंशः, तथापि अध्यारोपितं तस्मिन् बह्वंशत्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादिलक्षणम्। तत्र एकेन अवधानेन एकं अंशं अपोहति, अपरेण अपरं — इति युज्यते तत्र क्रमवती प्रतिपत्तिः। तत् तु पूर्वरूपं एव आत्मप्रतिपत्तेः। येषां पुनः निपुणमतीनां न अज्ञानसंशयविपर्ययलक्षणः पदार्थविषयः प्रतिबन्धोऽस्ति, ते शक्नुवन्ति सकृत् उक्तं एव १०६३०–१०६३१तत्त्वमसिवाक्यार्थं अनुभवितुं इति, तान् प्रति आवृत्त्यानर्थक्यं इष्टं एव। १०६३२सकृत् उत्पन्ना एव हि आत्मप्रतिपत्तिः अविद्यां निवर्तयति इति, न अत्र कश्चित् अपि क्रमोऽभ्युपगम्यते। १०६३३सत्यं एवं युज्येत, यदि कस्यचित् एवं प्रतिपत्तिः भवेत्। १०६३४बलवती हि आत्मनो दुःखित्वादिप्रतिपत्तिः। १०६३५अतो १०६३६न दुःखित्वाद्यभावं कश्चित् प्रतिपद्यत इति चेत् — न, देहाद्यभिमानवत् दुःखित्वाद्यभिमानस्य मिथ्याभिमानत्वोपपत्तेः। १०६३७प्रत्यक्षं हि देहे छिद्यमाने दह्यमाने वा ‘अहं छिद्ये दह्ये’ इति च मिथ्याभिमानो दृष्टः। १०६३८तथा बाह्यतरेषु अपि पुत्रमित्रादिषु सन्तप्यमानेषु ‘अहं एव सन्तप्ये’ इति अध्यारोपो दृष्टः। तथा दुःखित्वाद्यभिमानोऽपि स्यात्, देहादिवत् एव चैतन्यात् बहिः उपलभ्यमानत्वात् दुःखित्वादीनां, सुषुप्तादिषु च अननुवृत्तेः। चैतन्यस्य तु १०६३९–१०६४०सुषुप्ते अपि अनुवृत्तिं आमनन्ति — ‘यत् वै तत् न पश्यति पश्यन् वै तत् न पश्यति’(बृ.उ.४.३.२३) इत्यादिना। १०६४१तस्मात् सर्वदुःखविनिर्मुक्तैकचैतन्यात्मकोऽहं इति एषः आत्मानुभवः। १०६४२न च एवं आत्मानं अनुभवतः किञ्चित् अन्यत् कृत्यं अवशिष्यते। १०६४३तथा च श्रुतिः — ‘किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः’(बृ.उ.४.४.२२) इति आत्मविदः कर्तव्याभावं दर्शयति। स्मृतिः अपि — ‘यः तु आत्मरतिः एव स्यात् आत्मतृप्तः च मानवः। आत्मनि एव च सन्तुष्टः तस्य कार्यं न विद्यते’(भ.गी.३.१७) इति। १०६४४यस्य तु न एषोऽनुभवो द्राक् इव जायते, तं प्रति अनुभवार्थः एव आवृत्त्यभ्युपगमः। १०६४५तत्र अपि न तत्त्वमसिवाक्यार्थात् प्रच्याव्य आवृत्तौ प्रवर्तयेत्। १०६४६न हि वरघाताय कन्यां उद्वाहयन्ति। १०६४७–१०६४८नियुक्तस्य च ‘अस्मिन् अधिकृतोऽहं कर्ता मया इदं कर्तव्यं’ इति अवश्यं ब्रह्मप्रत्ययात् विपरीतप्रत्यय उत्पद्यते। यः तु स्वयं एव मन्दमतिः अप्रतिभानात् तं वाक्यार्थं जिहासेत्, तस्य एतस्मिन् एव वाक्यार्थे स्थिरीकार आवृत्त्यादिवाचोयुक्त्या अभ्युपेयते। १०६४९तस्मात् परब्रह्मविषये अपि प्रत्यये तदुपायोपदेशेषु आवृत्तिसिद्धिः॥२॥
७३७यः शास्त्रोक्तविशेषणः परमात्मा, सः किं अहं इति ग्रहीतव्यः, किं वा १०६५१मदन्यः इति — एतत् विचारयति। १०६५२कथं पुनः आत्मशब्दे प्रत्यगात्मविषये श्रूयमाणे संशयः इति, १०६५३उच्यते — अयं आत्मशब्दो मुख्यः शक्यते अभ्युपगन्तुं, सति जीवेश्वरयोः अभेदसम्भवे। इतरथा तु गौणोऽयं अभ्युपगन्तव्यः — इति मन्यते। १०६५४किं तावत् प्राप्तं ? न अहं इति ग्राह्यः। १०६५५न हि १०६५६अपहतपाप्मत्वादिगुणो विपरीतगुणत्वेन शक्यते ग्रहीतुं, विपरीतगुणो वा अपहतपाप्मत्वादिगुणत्वेन। अपहतपाप्मत्वादिगुणः च परमेश्वरः, तद्विपरीतगुणः तु शारीरः। १०६५७ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावप्रसङ्गः। ततः शास्त्रानर्थक्यम्। १०६५८संसारिणोऽपि ईश्वरात्मत्वे अधिकार्यभावात् शास्त्रानर्थक्यं एव, १०६५९प्रत्यक्षादिविरोधः च। १०६६०अन्यत्वे अपि तादात्म्यदर्शनं शास्त्रात् कर्तव्यं — प्रतिमादिषु इव विष्ण्वादिदर्शनं इति चेत् — कामं एवं भवतु। १०६६१न तु संसारिणो मुख्यः आत्मा ईश्वरः इति एतत् नः प्रापयितव्यम्॥
७३८१०६६२एवं प्राप्ते, ब्रूमः — १०६६३आत्मा इति एव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः। १०६६४–१०६६५तथा हि परमेश्वरप्रक्रियायां जाबालाः आत्मत्वेन एव एतं उपगच्छन्ति — ‘त्वं वा अहं अस्मि भगवो देवते अहं वै त्वं असि भगवो देवते’ इति; तथा अन्ये अपि ‘अहं ब्रह्म अस्मि’ इति एवं आदयः आत्मत्वोपगमात् द्रष्टव्याः। १०६६६ग्राहयन्ति च आत्मत्वेन एव ईश्वरं वेदान्तवाक्यानि — ‘एषः ते आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.४.१) ‘एषः ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः’(बृ.उ.३.७.३) ‘तत्सत्यꣳ सः आत्मा तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति एवं आदीनि। १०६६७यत् उक्तं — प्रतीकदर्शनं इदं विष्णुप्रतिमान्यायेन भविष्यति इति, तत् अयुक्तम्। गौणत्वप्रसङ्गात्, १०६६८वाक्यवैरूप्यात् च। यत्र हि प्रतीकदृष्टिः अभिप्रेयते, सकृत् एव तत्र वचनं भवति — यथा ‘मनो ब्रह्म’(छा.उ.३.१८.१) ‘आदित्यो ब्रह्म’(छा.उ.३.१९.१) इत्यादि। इह पुनः — त्वं अहं अस्मि, अहं च त्वं असि इत्याह। अतः प्रतीकश्रुतिवैरूप्यात् १०६६९अभेदप्रतिपत्तिः। भेददृष्ट्यपवादात् च; तथा हि — ‘अथ योऽन्यां देवतां उपास्ते अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति न सः वेद’(बृ.उ.१.४.१०) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) ‘सर्वं तं परात् आ अद्योऽन्यत्र आत्मनः सर्वं वेद’(बृ.उ.२.४.६) इति एवमाद्या भूयसी श्रुतिः भेददर्शनं अपवदति। १०६७०यत् तु उक्तं — न विरुद्धगुणयोः अन्योन्यात्मत्वसम्भवः इति, न अयं दोषः, विरुद्धगुणतायाः मिथ्यात्वोपपत्तेः। १०६७१यत् पुनः उक्तं — ईश्वराभावप्रसङ्गः इति, तत् असत्, शास्त्रप्रामाण्यात् अनभ्युपगमात् च। १०६७२न हि ईश्वरस्य संसार्यात्मत्वं प्रतिपाद्यते इति अभ्युपगच्छामः — १०६७३किं तर्हि ? संसारिणः संसारित्वापोहेन ईश्वरात्मत्वं प्रतिपिपादयिषितं इति। १०६७४एवं च सति अद्वैतेश्वरस्य अपहतपाप्मत्वादिगुणता विपरीतगुणता तु इतरस्य मिथ्या इति व्यवतिष्ठते। १०६७५यत् अपि उक्तं — अधिकार्यभावः प्रत्यक्षादिविरोधः च इति, तत् अपि असत्, १०६७६प्राक् प्रबोधात् संसारित्वाभ्युपगमात्, तद्विषयत्वात् च प्रत्यक्षादिव्यवहारस्य। १०६७७‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) इत्यादिना हि प्रबोधे १०६७८–१०६७९प्रत्यक्षाद्यभावं दर्शयति। प्रत्यक्षाद्यभावे श्रुतेः अपि अभावप्रसङ्गः इति चेत्, न, इष्टत्वात्। १०६८०‘अत्र पिता अपिता भवति’(बृ.उ.४.३.२२) इति उपक्रम्य, ‘वेदाः अवेदाः’(बृ.उ.४.३.२२) इति वचनात् इष्यते एव अस्माभिः श्रुतेः अपि अभावः प्रबोधे। १०६८१कस्य पुनः अयं अप्रबोधः इति चेत्, १०६८२–१०६८३यः त्वं पृच्छसि तस्य ते, इति वदामः। ननु अहं ईश्वरः एव उक्तः श्रुत्या — १०६८४यदि एवं प्रतिबुद्धोऽसि, नास्ति कस्यचित् अप्रबोधः। १०६८५योऽपि दोषः चोद्यते कैश्चित् — अविद्यया किल आत्मनः सद्वितीयत्वात् अद्वैतानुपपत्तिः इति, सोऽपि एतेन प्रत्युक्तः। १०६८६तस्मात् आत्मा इति एव ईश्वरे मनो दधीत॥३॥
७३९१०६८८‘मनो ब्रह्म इति उपासीत इति अध्यात्मं अथ अधिदैवतं आकाशो ब्रह्म इति’(छा.उ.३.१८.१) तथा ‘आदित्यो ब्रह्म इत्यादेशः’(छा.उ.३.१९.१) ‘सः यो नाम ब्रह्म इति उपास्ते’(छा.उ.७.१.५) इति एवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः — किं तेषु अपि आत्मग्रहः कर्तव्यः, न वा इति। १०६८९किं तावत् प्राप्तं ? तेषु अपि आत्मग्रहः एव युक्तः कर्तुम्। १०६९०कस्मात् ? १०६९१ब्रह्मणः श्रुतिषु आत्मत्वेन प्रसिद्धत्वात्, १०६९२–१०६९३प्रतीकानां अपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सति आत्मत्वोपपत्तेः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः — १०६९४न प्रतीकेषु आत्ममतिं बध्नीयात्। १०६९५–१०६९६न हि सः उपासकः प्रतीकानि व्यस्तानि आत्मत्वेन आकलयेत्। यत् पुनः १०६९७ब्रह्मविकारत्वात् प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततः च आत्मत्वं इति, तत् असत्, प्रतीकाभावप्रसङ्गात्। १०६९८विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वं एव आश्रितं भवति। स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकत्वं आत्मग्रहो वा ? १०६९९न च ब्रह्मणे आत्मत्वात् ब्रह्मदृष्ट्युपदेशेषु आत्मदृष्टिः कल्प्या, १०७००कर्तृत्वाद्यनिराकरणात्। कर्तृत्वादिसर्वसंसारधर्मनिराकरणेन हि ब्रह्मणे आत्मत्वोपदेशः। तदनिराकरणेन च उपासनविधानम्। १०७०१अतः च उपासकस्य प्रतीकैः समत्वात् आत्मग्रहो न उपपद्यते। १०७०२न हि रुचकस्वस्तिकयोः इतरेतरात्मत्वं अस्ति। १०७०३सुवर्णात्मना इव तु ब्रह्मात्मना एकत्वे प्रतीकाभावप्रसङ्गं अवोचाम। अतो न प्रतीकेषु आत्मदृष्टिः क्रियते॥४॥१०७०४
७४०तेषु एव उदाहरणेषु अन्यः संशयः — किं आदित्यादिदृष्टयो ब्रह्मणि अध्यसितव्याः, किं वा १०७०५–१०७०६ब्रह्मदृष्टिः आदित्यादिषु इति। १०७०७कुतः संशयः ? सामानाधिकरण्ये कारणानवधारणात्। १०७०८अत्र हि ब्रह्मशब्दस्य आदित्यादिशब्दैः सामानाधिकरण्यं उपलभ्यते, ‘आदित्यो ब्रह्म’ ‘प्राणो ब्रह्म’ ‘विद्युत् ब्रह्म’ इत्यादिसमानविभक्तिनिर्देशात्। १०७०९न च अत्र आञ्जसं सामानाधिकरण्यं अवकल्पते, अर्थान्तरवचनत्वात् ब्रह्मादित्यादिशब्दानाम्। १०७१०–१०७११न हि भवति — गौः अश्वः इति सामानाधिकरण्यम्। ननु प्रकृतिविकारभावात् ब्रह्मादित्यादीनां मृच्छरावादिवत् सामानाधिकरण्यं स्यात् — १०७१२न इत्युच्यते; विकारप्रविलयो हि एवं प्रकृतिसामानाधिकरण्यात् स्यात्, ततः च प्रतीकाभावप्रसङ्गं अवोचाम। १०७१३परमात्मवाक्यं च इदं तदानीं स्यात्, ततः च उपासनाधिकारो बाध्येत, १०७१४परिमितविकारोपादानं च व्यर्थम्। १०७१५तस्मात् ‘ब्राह्मणोऽग्निः वैश्वानरः’ इत्यादिवत् अन्यत्र अन्यदृष्ट्यध्यासे सति, क्व किंदृष्टिः अध्यस्यतां इति संशयः। १०७१६तत्र अनियमः, नियमकारिणः शास्त्रस्य अभावात् इति एवं प्राप्तम्। १०७१७अथवा आदित्यादिदृष्टयः एव १०७१८ब्रह्मणि कर्तव्या इति एवं प्राप्तम्। एवं हि आदित्यादिदृष्टिभिः ब्रह्म उपासितं भवति। ब्रह्मोपासन च फलवत् इति शास्त्रमर्यादा। १०७१९तस्मात् न ब्रह्मदृष्टिः आदित्यादिषु इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१०७२०
७४१ब्रह्मदृष्टिः एव आदित्यादिषु स्यात् इति। १०७२१कस्मात् ? उत्कर्षात्। १०७२२एवं उत्कर्षेण आदित्यादयो दृष्टा भवन्ति, उत्कृष्टदृष्टेः तेषु अध्यासात्। १०७२३तथा च लौकिको न्यायोऽनुगतो भवति। उत्कृष्टदृष्टिः हि निकृष्टे अध्यसितव्या इति लौकिको न्यायः — यथा राजदृष्टिः क्षत्तरि। १०७२४सः च अनुसर्तव्यः विपर्यये प्रत्यवायप्रसङ्गात्। १०७२५न हि क्षत्तृदृष्टिपरिगृहीतो राजा निकर्षं नीयमानः श्रेयसे स्यात्। ननु शास्त्रप्रामाण्यात् अनाशङ्कनीयोऽत्र प्रत्यवायप्रसङ्गः, न च १०७२६–१०७२७लौकिकेन न्यायेन शास्त्रीया दृष्टिः नियन्तुं युक्ता इति; १०७२८–१०७२९अत्र उच्यते — निर्धारिते शास्त्रार्थे एतत् एवं स्यात्। सन्दिग्धे तु तस्मिन् तन्निर्णयं प्रति लौकिकोऽपि न्यायः आश्रीयमाणो न विरुध्यते। तेन च उत्कृष्टदृष्ट्यध्यासे शास्त्रार्थे अवधार्यमाणे, निकृष्टदृष्टिं अध्यस्यन् प्रत्यवेयात् इति श्लिष्यते। १०७३०प्राथम्यात् च आदित्यादिशब्दानां मुख्यार्थत्वं अविरोधात् ग्रहीतव्यम्। तैः स्वार्थवृत्तिभिः अवरुद्धायां बुद्धौ, पश्चात् अवतरतो ब्रह्मशब्दस्य मुख्यया वृत्त्या सामानाधिकरण्यासम्भवात्, ब्रह्मदृष्टिविधानार्थता एव अवतिष्ठते। १०७३१इतिपरत्वात् अपि ब्रह्मशब्दस्य एषः एव अर्थो न्याय्यः। १०७३२तथा हि — ‘ब्रह्म इत्यादेशः’ ‘ब्रह्म इति उपासीत’ ‘ब्रह्म इति उपास्ते’ इति च सर्वत्र इतिपरं ब्रह्मशब्दं उच्चारयति, १०७३३शुद्धान् तु आदित्यादिशब्दान्। १०७३४ततः च यथा शुक्तिकां रजतं इति प्रत्येति इति अत्र, शुक्तिवचन एव शुक्तिकाशब्दः, रजतशब्दः तु रजतप्रतीतिलक्षणार्थः — १०७३५प्रत्येति एव हि केवलं रजतं इति, न तु तत्र रजतं अस्ति — १०७३६एवं अत्र अपि आदित्यादीन् ब्रह्म इति प्रतीयात् इति गम्यते। १०७३७वाक्यशेषोऽपि च द्वितीयानिर्देशेन आदित्यादीन् एव उपास्तिक्रियया व्याप्यमानान् दर्शयति — ‘सः यः एतं एवं विद्वान् आदित्यं ब्रह्म इति उपास्ते’(छा.उ.३.१९.४) ‘यो वाचं ब्रह्म इति उपास्ते’(छा.उ.७.२.२) ‘यः सङ्कल्पं ब्रह्म इति उपास्ते’(छा.उ.७.४.३) इति च। १०७३८यत् तु उक्तं — ब्रह्मोपासनं एव अत्र आदरणीयं फलवत्त्वाय इति, १०७३९तत् अयुक्तं, उक्तेन न्यायेन आदित्यादीनां एव उपास्यत्वावगमात्। १०७४०फलं तु अतिथ्याद्युपासन इव आदित्याद्युपासने अपि ब्रह्म एव दास्यति, सर्वाध्यक्षत्वात्। १०७४१वर्णितं च एतत् ‘फलं अत उपपत्तेः’(ब्र.सू.३.२.३८) इति अत्र। १०७४२ईदृशं च अत्र ब्रह्मणे उपास्यत्वं, यत् प्रतीकेषु तद्दृष्ट्यध्यारोपणं — प्रतिमादिषु इव विष्ण्वादीनाम्॥५॥
७४२‘यः एव असौ तपति तं उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.३.१) ‘लोकेषु पञ्चविधꣳ साम उपासीत’(छा.उ.२.२.१) ‘वाचि सप्तविधꣳ साम उपासीत’(छा.उ.२.८.१) ‘इयं एव ऋक् अग्निः साम’(छा.उ.१.६.१) इति एवमादिषु अङ्गावबद्धेषु उपासनेषु संशयः — किं आदित्यादिषु उद्गीथादिदृष्टयो विधीयन्ते, किं वा उद्गीथादिषु एव १०७४३–१०७४४आदित्यादिदृष्टयः इति। १०७४५तत्र अनियमः, नियमकारणाभावात् — इति प्राप्तम्। १०७४६न हि अत्र १०७४७ब्रह्मणे इव कस्यचित् उत्कर्षविशेषोऽवधार्यते। ब्रह्म हि समस्तजगत्कारणत्वात् अपहतपाप्मत्वादिगुणयोगात् च आदित्यादिभ्यः उत्कृष्टं इति शक्यं अवधारयितुम्। १०७४८न तु आदित्योद्गीथादीनां विकारत्वाविशेषात् किञ्चित् उत्कर्षविशेषावधारणे कारणं अस्ति। १०७४९अथवा नियमेन एव उद्गीथादिमतयः आदित्यादिषु अध्यस्येरन्। १०७५०कस्मात् ? १०७५१कर्मात्मकत्वात् उद्गीथादीनां, कर्मणः च फलप्राप्तिप्रसिद्धेः। १०७५२उद्गीथादिमतिभिः उपास्यमाना आदित्यादयः कर्मात्मकाः सन्तः फलहेतवो भविष्यन्ति। १०७५३तथा च ‘इयं एव ऋक् अग्निः साम’ इति अत्र ‘तत् एतत् एतस्यां ऋचि अध्यूढं साम’(छा.उ.१.६.१) इति ऋक्शब्देन पृथिवीं निर्दिशति, सामशब्देन अग्निम्। तत् च पृथिव्यग्न्योः ऋक्सामदृष्टिचिकीर्षायां अवकल्पते, न ऋक्सामयोः पृथिव्यग्निदृष्टिचिकीर्षायाम्। १०७५४क्षत्तरि हि राजदृष्टिकरणात् राजशब्दः उपचर्यते, न राजनि क्षत्तृशब्दः। १०७५५अपि च ‘लोकेषु पञ्चविधꣳ साम उपासीत’ इति १०७५६अधिकरणनिर्देशात् लोकेषु साम अध्यसितव्यं इति प्रतीयते। १०७५७‘एतत् गायत्रं प्राणेषु प्रोतं’(छा.उ.२.११.१) इति च एतत् एव दर्शयति। १०७५८प्रथमनिर्दिष्टेषु च आदित्यादिषु चरमनिर्दिष्टं ब्रह्म अध्यस्तं — ‘आदित्यो ब्रह्म इत्यादेशः’(छा.उ.३.१९.१) इत्यादिषु। प्रथमनिर्दिष्टाः च पृथिव्यादयः, चरमनिर्दिष्टाः हिंकारादयः — ‘पृथिवी हिंकारः’(छा.उ.२.२.१) इत्यादिश्रुतिषु। अतः अनङ्गेषु आदित्यादिषु अङ्गमतिक्षेपः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१०७५९
७४३आदित्यादिमतयः एव अङ्गेषु उद्गीथादिषु क्षिप्येरन्। १०७६०कुतः ? १०७६१उपपत्तेः। उपपद्यते हि एवं अपूर्वसन्निकर्षात् आदित्यादिमतिभिः संस्क्रियमाणेषु उद्गीथादिषु कर्मसमृद्धिः। १०७६२‘यत् एव विद्यया करोति श्रद्धया उपनिषदा तत् एव वीर्यवत्तरं १०७६३भवति’(छा.उ.१.१.१०) इति च विद्यायाः कर्मसमृद्धिहेतुत्वं दर्शयति। भवतु कर्मसमृद्धिफलेषु एवं; स्वतन्त्रफलेषु तु कथं ‘यः एतत् एवं विद्वान् लोकेषु पञ्चविधं साम उपास्ते’(छा.उ.२.२.३) इत्यादिषु ? १०७६४तेषु अपि अधिकृताधिकारात् प्रकृतापूर्वसन्निकर्षेण एव १०७६५फलकल्पना युक्ता, गोदोहनादिनियमवत्। फलात्मकत्वात् च १०७६६–१०७६९आदित्यादीनां उद्गीथादिभ्यः कर्मात्मकेभ्यः उत्कर्षोपपत्तिः। आदित्यादिप्राप्तिलक्षणं हि कर्मफलं शिष्यते श्रुतिषु। अपि च ‘ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) ‘खलु एतस्य एव अक्षरस्य उपव्याख्यानं भवति’(छा.उ.१.१.१०) इति च उद्गीथं एव उपास्यत्वेन उपक्रम्य, आदित्यादिमतीः विदधाति। यत् तु उक्तं — उद्गीथादिमतिभिः उपास्यमाना आदित्यादयः कर्मभूयं भूत्वा फलं करिष्यन्ति इति, तत् अयुक्तं; स्वयं एव उपासनस्य कर्मत्वात् फलवत्त्वोपपत्तेः। आदित्यादिभावेन अपि च दृश्यमानानां उद्गीथादीनां कर्मात्मकत्वानपायात्। १०७७०‘तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढꣳ साम’(छा.उ.१.६.१) इति तु लाक्षणिकः एव पृथिव्यग्न्योः ऋक्सामशब्दप्रयोगः। १०७७१लक्षणा च यथासम्भवं सन्निकृष्टेन विप्रकृष्टेन वा स्वार्थसम्बन्धेन प्रवर्तते। १०७७२तत्र यद्यपि ऋक्सामयोः पृथिव्यग्निदृष्टिचिकीर्षा, तथापि १०७७३प्रसिद्धयोः ऋक्सामयोः भेदेन अनुकीर्तनात्, पृथिव्यग्न्योः च सन्निधानात्, तयोः एव एषः ऋक्सामशब्दप्रयोगः ऋक्सामसम्बन्धात् इति निश्चीयते। १०७७४क्षत्तृशब्दोऽपि हि कुतश्चित् कारणात् राजानं उपसर्पन् न निवारयितुं पार्यते। १०७७५‘इयं एव ऋक्’(छा.उ.१.६.१) इति च यथाक्षरन्यासं ऋचः एव पृथिवीत्वं अवधारयति। १०७७६पृथिव्याः हि ऋक्त्वे अवधार्यमाणे — इयं ऋक् एव इति अक्षरन्यासः स्यात्। १०७७७‘यः एवं विद्वान् साम गायति’(छा.उ.१.७.९) इति च अङ्गाश्रयं एव विज्ञानं उपसंहरति, न पृथिव्याद्याश्रयम्। १०७७८तथा ‘लोकेषु पञ्चविधꣳ साम उपासीत’(छा.उ.२.२.१) इति यद्यपि सप्तमीनिर्दिष्टा लोकाः, तथापि साम्नि एव ते अध्यस्येरन्, द्वितीयानिर्देशेन साम्नः उपास्यत्वावगमात्। सामनि हि लोकेषु अध्यस्यमानेषु साम लोकात्मना उपासितं भवति, अन्यथा पुनः लोकाः सामात्मना उपासिताः स्युः। १०७७९एतेन ‘एतत् गायत्रं प्राणेषु प्रोतं’(छा.उ.२.११.१) इत्यादि व्याख्यातम्। १०७८०यत्र अपि तुल्यो द्वितीयानिर्देशः ‘अथ खलु अमुं आदित्यꣳ सप्तविधꣳ साम उपासीत’(छा.उ.२.९.१) इति, तत्र अपि — ‘समस्तस्य खलु साम्नः उपासनꣳ साधु’(छा.उ.२.१.१) ‘इति तु पञ्चविधस्य’(छा.उ.२.७.२) ‘अथ सप्तविधस्य’(छा.उ.२.८.१) इति च साम्नः एव उपास्यत्वोपक्रमात् तस्मिन् एव आदित्याद्यध्यासः। १०७८१–१०७८२एतस्मात् एव च साम्नः उपास्यत्वावगमात् ‘पृथिवी हिंकारः’(छा.उ.२.२.१) इत्यादिनिर्देशविपर्यये अपि हिंकारादिषु एव पृथिव्यादिदृष्टिः। तस्मात् अनङ्गाश्रया आदित्यादिमतयः अङ्गेषु उद्गीथादिषु क्षिप्येरन् इति सिद्धम्॥६॥
७४४१०७८४कर्माङ्गसम्बद्धेषु तावत् उपासनेषु कर्मतन्त्रत्वात् न आसनादिचिन्ता। न अपि सम्यग्दर्शने, वस्तुतन्त्रत्वात् विज्ञानस्य। १०७८५इतरेषु तु उपासनेषु किं अनियमेन तिष्ठन् आसीनः शयानो वा प्रवर्तेत उत नियमेन आसीनः एव इति चिन्तयति। १०७८६तत्र मानसत्वात् उपासनस्य अनियमः शरीरस्थितेः इति एवं प्राप्ते, ब्रवीति — आसीनः १०७८७एव उपासीत इति। १०७८८कुतः ? सम्भवात्। १०७८९उपासनं नाम समानप्रत्ययप्रवाहकरणम्। १०७९०न च तत् गच्छतो धावतो वा सम्भवति, गत्यादीनां चित्तविक्षेपकरत्वात्। १०७९१तिष्ठतोऽपि देहधारणे व्यापृतं मनो न सूक्ष्मवस्तुनिरीक्षणक्षमं भवति। १०७९२शयानस्य अपि अकस्मात् एव निद्रया अभिभूयेत। १०७९३आसीनस्य तु एवंजातीयको भूयान् दोषः सुपरिहर इति सम्भवति तस्य उपासनम्॥७॥
७४५१०७९५अपि च ध्यायति अर्थ एषः, यत् समानप्रत्ययप्रवाहकरणम्। १०७९६ध्यायतिः च प्रशिथिलाङ्गचेष्टेषु प्रतिष्ठितदृष्टिषु एकविषयाक्षिप्तचित्तेषु उपचर्यमाणो दृश्यते — ध्यायति बकः, ध्यायति प्रोषितबन्धुः इति। १०७९७आसीनः च अनायासो भवति। १०७९८तस्मात् अपि आसीनकर्मोपासनम्॥८॥
७४६१०८००अपि च ‘ध्यायति इव पृथिवी’(छा.उ.७.६.१) इति अत्र पृथिव्यादिषु अचलत्वं एव अपेक्ष्य ध्यायतिवादो भवति। तत् च लिङ्गं उपासनस्य आसीनकर्मत्वे॥९॥
७४७१०८०१–१०८०२स्मरन्ति अपि च शिष्टा उपासनाङ्गत्वेन आसनं — ‘शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरं आसनं आत्मनः’(भ.गी.६.११) इत्यादिना। १०८०३अतः एव पद्मकादीनां आसनविशेषाणां उपदेशो योगशास्त्रे॥१०॥
७४८१०८०५दिग्देशकालेषु संशयः — किं अस्ति कश्चित् नियमः, नास्ति वा इति। १०८०६–१०८०७प्रायेण वैदिकेषु आरम्भेषु दिगादिनियमदर्शनात्, स्यात् इह अपि कश्चित् नियम इति यस्य मतिः, तं प्रत्याह — दिग्देशकालेषु अर्थलक्षण एव नियमः। १०८०८यत्र एव अस्य दिशि देशे काले वा मनसः सौकर्येण एकाग्रता भवति, तत्र एव उपासीत, १०८०९प्राचीदिक्पूर्वाह्णप्राचीनप्रवणादिवत् विशेषाश्रवणात्, १०८१०–१०८११एकाग्रतायाः इष्टायाः सर्वत्र अविशेषात्। ननु विशेषं अपि १०८१२केचित् आमनन्ति — ‘समे शुचौ शर्करावह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः। मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत्’(श्वे.उ.२.१०) इति यथा इति — १०८१३उच्यते। सत्यं अस्ति एवंजातीयको नियमः। सति तु एतस्मिन्, १०८१४तद्गतेषु विशेषेषु अनियम १०८१५इति सुहृत् भूत्वा आचार्यः आचष्टे। ‘मनोनुकूले’ इति च एषा श्रुतिः यत्र एकाग्रता तत्र एव — इति एतत् एव दर्शयति॥११॥१०८१६
७४९१०८१८आवृत्तिः सर्वोपासनेषु आदर्तव्यं इति स्थितं आद्ये अधिकरणे। १०८१९तत्र यानि तावत् सम्यग्दर्शनार्थानि उपासनानि, तानि अवघातादिवत् कार्यपर्यवसानानि इति ज्ञातं एव एषां आवृत्तिपरिमाणम्। १०८२०न हि सम्यग्दर्शने कार्ये निष्पन्ने यत्नान्तरं किञ्चित् शासितुं शक्यं, अनियोज्यब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तेः शास्त्रस्य अविषयत्वात्। १०८२१यानि पुनः अभ्युदयफलानि, तेषु एषा चिन्ता — किं कियन्तंचित् कालं प्रत्ययं आवर्त्य उपरमेत्, उत यावज्जीवं आवर्तयेत् इति। १०८२२–१०८२३किं तावत् प्राप्तं ? कियन्तंचित् कालं प्रत्ययं अभ्यस्य उत्सृजेत्, आवृत्तिविशिष्टस्य उपासनशब्दार्थस्य कृतत्वात् इति एवं प्राप्ते, ब्रूमः — आ प्रायणात् एव आवर्तयेत् प्रत्ययं, १०८२४अन्त्यप्रत्ययवशात् अदृष्टफलप्राप्तेः। १०८२५कर्माणि अपि हि जन्मान्तरोपभोग्यं फलं आरभमाणानि तदनुरूपं भावनाविज्ञानं प्रायणकाले आक्षिपन्ति — १०८२६‘सविज्ञानो भवति सविज्ञानं एव अन्ववक्रामति’ ‘यच्चित्तः तेन एषः प्राणं आयाति’ ‘प्राणः तेजसा युक्तः सह आत्मना यथासङ्कल्पितं लोकं नयति’ इति च एवमादिश्रुतिभ्यः। १०८२७तृणजलूकानिदर्शनात् च। १०८२८प्रत्ययाः तु एते स्वरूपानुवृत्तिं मुक्त्वा किं अन्यत् प्रायणकालभावि भावनाविज्ञानं अपेक्षेरन्। १०८२९तस्मात् ये प्रतिपत्तव्यफलभावनात्मकाः प्रत्ययाः, तेषु आ प्रायणात् आवृत्तिः। १०८३०तथा च श्रुतिः — ‘सः यावत्क्रतुः अयं अस्मात् लोकात् प्रैति’ इति प्रायणकाले अपि प्रत्ययानुवृत्तिं दर्शयति। १०८३१स्मृतिः अपि — ‘यं यं वा अपि स्मरन् भावं त्यजति अन्ते कलेबरम्। तं तं एव एति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’(भ.गी.८.६) इति, ‘प्रयाणकाले मनसा अचलेन’(भ.गी.८.१०) इति च। १०८३२‘सोऽन्तवेलायां एतत्त्रयं प्रतिपद्येत’ इति च मरणवेलायां अपि कर्तव्यशेषं श्रावयति॥१२॥
७५०१०८३४गतः तृतीयशेषः। अथ इदानीं १०८३५ब्रह्मविद्याफलं प्रति चिन्ता प्रतायते। ब्रह्माधिगमे सति तद्विपरीतफलं दुरितं क्षीयते, न क्षीयते वा इति संशयः। १०८३६किं तावत् प्राप्तं ? १०८३७फलार्थत्वात् कर्मणः फलं अदत्त्वा न सम्भाव्यते क्षयः। फलदायिनी हि अस्य शक्तिः श्रुत्या समधिगता। १०८३८यदि तत् अन्तरेण एव फलोपभोगं अपवृज्येत, श्रुतिः कदर्थिता स्यात्। १०८३९स्मरन्ति च — ‘न हि कर्म क्षीयते’(गौ.ध.सू.३.१.५) इति। १०८४०–१०८४१ननु एवं सति प्रायश्चित्तोपदेशोऽनर्थकः प्राप्नोति — न एषः दोषः, प्रायश्चित्तानां नैमित्तिकत्वोपपत्तेः गृहदाहेष्ट्यादिवत्। १०८४२अपि च प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन विधानात् भवेत् अपि दोषक्षपणार्थता। न तु एवं ब्रह्मविद्यायां विधानं अस्ति। १०८४३ननु अनभ्युपगम्यमाने ब्रह्मविदः कर्मक्षये तत्फलस्य अवश्यभोक्तव्यत्वात् अनिर्मोक्षः स्यात् — १०८४४न इत्युच्यते; देशकालनिमित्तापेक्षो मोक्षः कर्मफलवत् भविष्यति। १०८४५तस्मात् न ब्रह्माधिगमे दुरितनिवृत्तिः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —
७५११०८४६तदधिगमे ब्रह्माधिगमे सति उत्तरपूर्वयोः अघयोः अश्लेषविनाशौ भवतः — उत्तरस्य अश्लेषः, पूर्वस्य विनाशः। १०८४७कस्मात् ? तद्व्यपदेशात्। १०८४८तथा हि ब्रह्मविद्याप्रक्रियायां १०८४९सम्भाव्यमानसम्बन्धस्य आगामिनो दुरितस्य अनभिसम्बन्धं विदुषो व्यपदिशति — ‘यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवं एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते’(छा.उ.४.१४.३) इति। १०८५०तथा विनाशं अपि पूर्वोपचितस्य दुरितस्य व्यपदिशति — ‘तत् यथा इषीकातूलं अग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवꣳ ह अस्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते’(छा.उ.५.२४.३) इति। १०८५१अयं अपरः कर्मक्षयव्यपदेशो भवति — ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’(मु.उ.२.२.९) इति। १०८५२–१०८५३यत् उक्तं — अनुपभुक्तफलस्य कर्मणः क्षयकल्पनायां शास्त्रं कदर्थितं स्यात् इति, न एषः दोषः। १०८५४न हि वयं कर्मणः फलदायिनीं शक्तिं अवजानीमहे। विद्यते एव सा। १०८५५सा तु विद्यादिना कारणान्तरेण प्रतिबध्यते इति वदामः। १०८५६शक्तिसद्भावमात्रे च शास्त्रं व्याप्रियते, न प्रतिबन्धाप्रतिबन्धयोः अपि। १०८५७‘न हि कर्म क्षीयते’(गौ.ध.सू.३.१.५) इति एतत् अपि स्मरणं औत्सर्गिकं — न हि भोगात् ऋते कर्म क्षीयते तदर्थत्वात् इति। १०८५८इष्यते एव तु प्रायश्चित्तादिना तस्य क्षयः — ‘सर्वं पाप्मानं तरति, तरति ब्रह्महत्यां, योऽश्वमेधेन यजते, यः उ च एनं एवं वेद’ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः। १०८५९यत् तु उक्तं — नैमित्तिकानि प्रायश्चित्तानि भविष्यन्ति इति, १०८६०–१०८६१तत् असत्, दोषसंयोगेन चोद्यमानानां एषां दोषनिर्घातफलसम्भवे फलान्तरकल्पनानुपपत्तेः। यत् पुनः एतत् उक्तं — न प्रायश्चित्तवत् दोषक्षयोद्देशेन विद्याविधानं अस्ति इति, १०८६२अत्र ब्रूमः — १०८६३सगुणासु तावत् विद्यासु विद्यते एव विधानं, १०८६४तासु च वाक्यशेषे ऐश्वर्यप्राप्तिः पापनिवृत्तिः च विद्यावतः उच्यते, १०८६५–१०८६६तयोः च अविवक्षाकारणं नास्ति — इति अतः पाप्मप्रहाणपूर्वकैश्वर्यप्राप्तिः तासां फलं इति निश्चीयते। १०८६७निर्गुणायां तु विद्यायां यद्यपि विधानं नास्ति, तथापि अकर्त्रात्मत्वबोधात् कर्मप्रदाहसिद्धिः। १०८६८अश्लेष इति च आगामिषु कर्मसु कर्तृत्वं एव न प्रतिपद्यते ब्रह्मवित् इति दर्शयति। १०८६९अतिक्रान्तेषु तु यद्यपि मिथ्याज्ञानात् कर्तृत्वं प्रतिपेदे इव, तथापि विद्यासामर्थ्यात् मिथ्याज्ञाननिवृत्तेः तानि अपि प्रविलीयन्ते इत्याह — विनाशः इति। १०८७०पूर्वसिद्धकर्तृत्वभोक्तृत्वविपरीतं हि त्रिषु अपि कालेषु अकर्तृत्वाभोक्तृत्वस्वरूपं ब्रह्म अहं अस्मि, न इतः पूर्वं अपि कर्ता भोक्ता वा अहं आसं, न इदानीं, न अपि भविष्यत्काले — इति ब्रह्मवित् अवगच्छति। १०८७१एवं एव च मोक्षः उपपद्यते। १०८७२अन्यथा हि अनादिकालप्रवृत्तानां कर्मणां क्षयाभावे मोक्षाभावः स्यात्। १०८७३न च देशकालनिमित्तापेक्षो मोक्षः कर्मफलवत् भवितुं अर्हति; अनित्यत्वप्रसङ्गात्, १०८७४परोक्षत्वानुपपत्तेः च ज्ञानफलस्य। १०८७५तस्मात् ब्रह्माधिगमे दुरितक्षयः इति स्थितम्॥१३॥
७५२१०८७७पूर्वस्मिन् अधिकरणे बन्धहेतोः अघस्य स्वाभाविकस्य अश्लेषविनाशौ ज्ञाननिमित्तौ शास्त्रव्यपदेशात् निरूपितौ। १०८७८धर्मस्य पुनः शास्त्रीयत्वात् शास्त्रीयेण ज्ञानेन अविरोधः १०८७९इति आशङ्क्य तत् निराकरणाय पूर्वाधिकरणन्यायातिदेशः क्रियते — १०८८०इतरस्य अपि पुण्यस्य कर्मणः एवं अघवत् असंश्लेषो विनाशः च ज्ञानवतो भवतः; १०८८१कुतः ? १०८८२तस्य अपि स्वफलहेतुत्वेन ज्ञानफलप्रतिबन्धित्वप्रसङ्गात्, १०८८३‘उभे उ ह एव एषः एते तरति’(बृ.उ.४.४.२२) इत्यादिश्रुतिषु च दुष्कृतवत् सुकृतस्य अपि प्रणाशव्यपदेशात्, १०८८४अकर्त्रात्मत्वबोधनिमित्तस्य च कर्मक्षयस्य सुकृतदुष्कृतयोः तुल्यत्वात्, १०८८५‘क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि’(मु.उ.२.२.९) इति च अविशेषश्रुतेः। १०८८६यत्र अपि केवलः एव पाप्मशब्दः पठ्यते, तत्र अपि तेन एव पुण्यं अपि आकलितं इति द्रष्टव्यं, १०८८७ज्ञानापेक्षया निकृष्टफलत्वात्। १०८८८अस्ति च श्रुतौ पुण्ये अपि पाप्मशब्दः — ‘न एनं सेतुं अहोरात्रे तरतः’(छा.उ.८.४.१) इति अत्र १०८८९सह दुष्कृतेन सुकृतं अपि अनुक्रम्य, ‘सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते’ इति अविशेषेण एव प्रकृते पुण्ये पाप्मशब्दप्रयोगात्। १०८९०‘पाते तु’ इति तुशब्दोऽवधारणार्थः। एवं धर्माधर्मयोः बन्धहेत्वोः विद्यासामर्थ्यात् अश्लेषविनाशसिद्धेः अवश्यंभाविनी विदुषः शरीरपाते मुक्तिः इति अवधारयति॥१४॥
७५३१०८९२पूर्वयोः अधिकरणयोः ज्ञाननिमित्तः सुकृतदुष्कृतयोः विनाशोऽवधारितः। १०८९३सः किं अविशेषेण आरब्धकार्ययोः अनारब्धकार्ययोः च भवति, उत विशेषेण अनारब्धकार्ययोः एव इति विचार्यते। १०८९४तत्र ‘उभे उ ह एव एषः एते तरति’(बृ.उ.४.४.२२) इति एवमादिश्रुतिषु अविशेषश्रवणात् अविशेषेण एव क्षयः इति एवं प्राप्ते, प्रत्याह — अनारब्धकार्ये १०८९५एव तु इति। अप्रवृत्तफले एव पूर्वे जन्मान्तरसञ्चिते, अस्मिन् अपि च जन्मनि प्राक् ज्ञानोत्पत्तेः सञ्चिते, सुकृतदुष्कृते ज्ञानाधिगमात् क्षीयेते; १०८९६न तु आरब्धकार्ये सामिभुक्तफले, १०८९७याभ्यां एतत् ब्रह्मज्ञानायतनं जन्म निर्मितम्। १०८९८कुतः एतत् ? १०८९९‘तस्य तावत् एव चिरं यावत् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ.६.१४.२) इति शरीरपातावधिकरणात् क्षेमप्राप्तेः। १०९००इतरथा हि ज्ञानात् अशेषकर्मक्षये सति स्थितिहेत्वभावात् १०९०१ज्ञानप्राप्त्यनन्तरं एव क्षेमं अश्नुवीत। तत्र शरीरपातप्रतीक्षां न आचक्षीत। ननु वस्तुबलेन एव अयं अकर्त्रात्मावबोधः कर्माणि क्षपयन् कथं कानिचित् क्षपयेत् कानिचित् च उपेक्षेत ? १०९०२न हि समाने अग्निबीजसम्पर्के केषाञ्चित् बीजशक्तिः क्षीयते, केषाञ्चित् न क्षीयते इति शक्यं अङ्गीकर्तुं इति। १०९०३उच्यते — १०९०४न तावत् अनाश्रित्य आरब्धकार्यं कर्माशयं ज्ञानोत्पत्तिः उपपद्यते। १०९०५आश्रिते च तस्मिन् कुलालचक्रवत् प्रवृत्तवेगस्य अन्तराले प्रतिबन्धासम्भवात् भवति वेगक्षयप्रतिपालनम्। १०९०६अकर्त्रात्मबोधोऽपि हि मिथ्याज्ञानबाधनेन कर्माणि उच्छिनत्ति। १०९०७बाधितं अपि तु मिथ्याज्ञानं द्विचन्द्रज्ञानवत् संस्कारवशात् कंचित् कालं अनुवर्तत एव। १०९०८अपि च नैव अत्र विवदितव्यं — ब्रह्मविदा कञ्चित् कालं शरीरं ध्रियते न वा ध्रियते इति। १०९०९कथं हि एकस्य स्वहृदयप्रत्ययं ब्रह्मवेदनं देहधारणं च अपरेण प्रतिक्षेप्तुं शक्येत ? १०९१०श्रुतिस्मृतिषु च स्थितप्रज्ञलक्षणनिर्देशेन एतत् एव निरुच्यते। १०९११तस्मात् अनारब्धकार्ययोः एव सुकृतदुष्कृतयोः विद्यासामर्थ्यात् क्षयः इति निर्णयः॥१५॥
७५४१०९१३पुण्यस्य अपि अश्लेषविनाशयोः अघन्यायोऽतिदिष्टः। सोऽतिदेशः सर्वपुण्यविषयः १०९१४इति आशङ्क्य प्रतिवक्ति — अग्निहोत्रादि तु इति। १०९१५–१०९१६तुशब्दः आशङ्कां अपनुदति। यत् नित्यं कर्म वैदिकं अग्निहोत्रादि, तत् तत्कार्याय एव भवति; ज्ञानस्य यत् कार्यं तत् एव अस्य अपि कार्यं इत्यर्थः। १०९१७कुतः ? १०९१८–१०९२२‘तं एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन’(बृ.उ.४.४.२२) इत्यादिदर्शनात्। ननु ज्ञानकर्मणोः विलक्षणकार्यत्वात् कार्यैकत्वानुपपत्तिः — न एषः दोषः, ज्वरमरणकार्ययोः अपि दधिविषयोः गुडमन्त्रसंयुक्तयोः तृप्तिपुष्टिकार्यदर्शनात्, तद्वत् कर्मणोऽपि ज्ञानसंयुक्तस्य मोक्षकार्योपपत्तेः। ननु अनारभ्यो मोक्षः, कथं अस्य कर्मकार्यत्वं उच्यते ? न एषः दोषः, आरादुपकारकत्वात् कर्मणः। १०९२३ज्ञानस्य एव हि प्रापकं सत् कर्म प्रणाड्या मोक्षकारणं इति उपचर्यते। १०९२४अतः एव च अतिक्रान्तविषयं एतत् कार्यैकत्वाभिधानम्। १०९२५न हि ब्रह्मवित् आगामि अग्निहोत्रादि सम्भवति, अनियोज्यब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तेः शास्त्रस्य अविषयत्वात्। १०९२६सगुणासु तु विद्यासु कर्तृत्वानतिवृत्तेः सम्भवति आगामि अपि अग्निहोत्रादि। १०९२७तस्य अपि निरभिसन्धिनः कार्यान्तराभावात् विद्यासङ्गत्युपपत्तिः॥१६॥
७५५१०९२८किंविषयं पुनः इदं अश्लेषविनाशवचनं, किंविषयं वा अदो विनियोगवचनं एकेषां शाखिनां — ‘तस्य पुत्राः दायं उपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यां’ इति ? १०९२९अतः उत्तरं पठति —
७५६अतोऽग्निहोत्रादेः नित्यात् कर्मणः अन्या अपि हि अस्ति साधुकृत्या, या फलं अभिसन्धाय क्रियते, तस्याः एषः विनियोगः उक्तः एकेषां शाखिनां — ‘सुहृदः साधुकृत्यां उपयन्ति’ इति। तस्याः एव च इदं अघवत् अश्लेषविनाशनिरूपणं — इतरस्य अपि एवं असंश्लेषः इति। एवंजातीयकस्य काम्यस्य कर्मणो विद्यां प्रति अनुपकारकत्वे सम्प्रतिपत्तिः उभयोः अपि जैमिनिबादरायणयोः आचार्ययोः॥१७॥१०९३०–१०९३१
७५७१०९३३समधिगतं एतत् अनन्तराधिकरणे — नित्यं अग्निहोत्रादिकं कर्म मुमुक्षुणा मोक्षप्रयोजनोद्देशेन कृतं उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वद्वारेण सत्त्वशुद्धिकारणतां प्रतिपद्यमानं मोक्षप्रयोजनब्रह्माधिगमनिमित्तत्वेन ब्रह्मविद्यया सह एककार्यं भवति इति। तत्र अग्निहोत्रादि कर्माङ्गव्यपाश्रयविद्यासंयुक्तं केवलं च अस्ति — ‘यः एवं विद्वान् यजति’ ‘यः एवं विद्वान् जुहोति’ ‘यः एवं विद्वान् शंसति’ ‘यः एवं विद्वान् गायति’ ‘तस्मात् एवंविदं एव ब्रह्माणं कुर्वीत न अनु एवंविदं’(छा.उ.४.१७.१०) ‘तेन उभौ कुरुतो यः च एतत् एवं वेद यः च न वेद’(छा.उ.१.१.१०) इत्यादिवचनेभ्यो विद्यासंयुक्तं अस्ति, केवलं अपि अस्ति। १०९३४–१०९३६तत्र इदं विचार्यते — किं विद्यासंयुक्तं एव अग्निहोत्रादिकं कर्म मुमुक्षोः विद्याहेतुत्वेन तया सह एककार्यत्वं प्रतिपद्यते न केवलं; उत विद्यासंयुक्तं केवलं च अविशेषेण इति। १०९३७कुतः संशयः ? ‘तं एतं आत्मानं यज्ञेन विविदिषन्ति’ इति यज्ञादीनां अविशेषेण आत्मवेदनाङ्गत्वेन श्रवणात्, विद्यासंयुक्तस्य च अग्निहोत्रादेः विशिष्टत्वावगमात्। १०९३८किं तावत् प्राप्तं ? विद्यासंयुक्तं एव कर्म अग्निहोत्रादि आत्मविद्याशेषत्वं प्रतिपद्यते, १०९३९न विद्याहीनं, विद्योपेतस्य विशिष्टत्वावगमात् विद्याविहीनात् — १०९४०‘यत् अहः एव जुहोति तत् अहः पुनर्मृत्युं अपजयति एवं विद्वान्’(बृ॰उ॰१-५-२) इत्यादिश्रुतिभ्यः, १०९४१‘बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि’(भ.गी.२.३९) ‘दूरेण हि अवरं कर्म बुद्धियोगात् धनञ्जय’(भ.गी.२.४९) इत्यादिस्मृतिभ्यः च इति एवं प्राप्ते प्रतिपाद्यते —१०९४२
७५८यत् एव विद्यया इति हि। १०९४३सत्यं एतत् — विद्यासंयुक्तं कर्म अग्निहोत्रादिकं विद्याविहीनात् कर्मणोऽग्निहोत्रात् विशिष्टं, विद्वान् इव ब्राह्मणो विद्याविहीनात् ब्राह्मणात्; १०९४४तथापि न अत्यन्तं अनपेक्षं विद्याविहीनं कर्म अग्निहोत्रादिकम्। १०९४५–१०९४६कस्मात् ? ‘तं एतं आत्मानं यज्ञेन विविदिषन्ति’ इति अविशेषेण अग्निहोत्रादेः विद्याहेतुत्वेन श्रुतत्वात्। ननु विद्यासंयुक्तस्य अग्निहोत्रादेः विद्याविहीनात् विशिष्टत्वावगमात् विद्याविहीनं अग्निहोत्रादि आत्मविद्याहेतुत्वेन अनपेक्ष्यं एव इति युक्तं — न एतत् एवं; विद्यासहायस्य अग्निहोत्रादेः विद्यानिमित्तेन सामर्थ्यातिशयेन योगात् आत्मज्ञानं प्रति कश्चित् कारणत्वातिशयो भविष्यति, १०९४७न तथा विद्याविहीनस्य — इति युक्तं कल्पयितुम्। न तु ‘यज्ञेन विविदिषन्ति’ इति अत्र अविशेषेण आत्मज्ञानाङ्गत्वेन श्रुतस्य अग्निहोत्रादेः अनङ्गत्वं शक्यं अभ्युपगन्तुम्। १०९४८तथा हि श्रुतिः — ‘यत् एव विद्यया करोति श्रद्धया उपनिषदा तत् एव वीर्यवत्तरं भवति’(छा.उ.१.१.१०) इति विद्यासंयुक्तस्य कर्मणोऽग्निहोत्रादेः वीर्यवत्तरत्वाभिधानेन स्वकार्यं प्रति कञ्चित् अतिशयं ब्रुवाणा विद्याविहीनस्य तस्य एव तत्प्रयोजनं प्रति वीर्यवत्त्वं दर्शयति। १०९४९कर्मणः च वीर्यवत्त्वं तत्, यत् स्वप्रयोजनसाधनप्रसहत्वम्। १०९५०तस्मात् विद्यासंयुक्तं नित्यं अग्निहोत्रादि विद्याविहीनं च उभयं अपि मुमुक्षुणा मोक्षप्रयोजनोद्देशेन इह जन्मनि जन्मान्तरे च प्राक् ज्ञानोत्पत्तेः कृतं यत्, तत् यथासामर्थ्यं ब्रह्माधिगमप्रतिबन्धकारणोपात्तदुरितक्षयहेतुत्वद्वारेण ब्रह्माधिगमकारणत्वं प्रतिपद्यमानं श्रवणमननश्रद्धातात्पर्याद्यन्तरङ्गकारणापेक्षं ब्रह्मविद्यया सह एककार्यं भवति इति स्थितम्॥१८॥
७५९१०९५२–१०९५४अनारब्धकार्ययोः पुण्यपापयोः विद्यासामर्थ्यात् क्षयः उक्तः। इतरे तु आरब्धकार्ये पुण्यपापे १०९५५उपभोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म सम्पद्यते, ‘तस्य तावत् एव चिरं यावत् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ.६.१४.२) इति ‘ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’ इति च एवमादिश्रुतिभ्यः। ननु सति अपि सम्यग्दर्शने यथा प्राक् देहपातात् भेददर्शनं द्विचन्द्रदर्शनन्यायेन अनुवृत्तं, एवं पश्चात् अपि अनुवर्तेत — न, निमित्ताभावात्। उपभोगशेषक्षपणं हि तत्र अनुवृत्तिनिमित्तं, १०९५६–१०९५७न च तादृशं अत्र किञ्चित् अस्ति। ननु अपरः कर्माशयोऽभिनवं उपभोगं आरप्स्यते — १०९५८न; तस्य दग्धबीजत्वात्। १०९५९मिथ्याज्ञानावष्टम्भं हि कर्मान्तरं देहपातः उपभोगान्तरं आरभते; १०९६०तत् च मिथ्याज्ञानं सम्यग्ज्ञानेन दग्धं — १०९६१इति अतः साधु एतत् आरब्धकार्यक्षये विदुषः कैवल्यं अवश्यं भवति इति॥१९॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः॥