प्रथमोऽध्यायः — तृतीयः पादः
१२२२१९०इदं श्रूयते — २१९१‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी च अन्तरिक्षं ओतं २१९२मनः २१९३सह प्राणैः च सर्वैः। २१९४–२१९६तं एव एकं जानथ आत्मानं अन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्य एषः सेतुः’(मु.उ.२.२.५) इति। २१९७अत्र २१९८यत् एतत् द्युप्रभृतीनां ओतत्ववचनात् आयतनं किञ्चित् अवगम्यते, तत् किं परं ब्रह्म स्यात्, आहोस्वित् अर्थान्तरं इति सन्दिह्यते। २१९९तत्र अर्थान्तरं किं अपि आयतनं स्यात् इति प्राप्तम्। २२००कस्मात् ? ‘अमृतस्य एषः सेतुः’ इति श्रवणात्। २२०१पारवान् हि लोके सेतुः प्रख्यातः। २२०२न च परस्य ब्रह्मणः पारवत्त्वं शक्यं अभ्युपगन्तुं, ‘अनन्तं अपारं’(बृ.उ.२.४.१२) इति श्रवणात्। २२०३अर्थान्तरे च आयतने परिगृह्यमाणे स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं परिग्रहीतव्यं, तस्य कारणत्वात् आयतनत्वोपपत्तेः। २२०४श्रुतिप्रसिद्धो वा वायुः स्यात्; २२०५‘वायुः वाव गौतम तत् सूत्रं २२०६–२२०७वायुना वै गौतम सूत्रेण अयं च लोकः परः च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति’(बृ.उ.३.७.२) इति वायोः अपि विधारणत्वश्रवणात्। २२०८शारीरो वा स्यात्; — २२०९तस्य अपि भोक्तृत्वात्, भोग्यं प्रपञ्चं प्रति आयतनत्वोपपत्तेः इति एवं प्राप्ते इदं आह —२२१०
१२३द्युभ्वाद्यायतनं इति। द्यौः च भूः च द्युभुवौ, द्युभुवौ आदी यस्य तत् इदं द्युभ्वादि। २२११यत् एतत् अस्मिन् वाक्ये द्यौः पृथिवी अन्तरिक्षं मनः प्राणाः इति एवमात्मकं जगत् ओतत्वेन निर्दिष्टं, तस्य आयतनं परं ब्रह्म भवितुं अर्हति। २२१२कुतः ? २२१३स्वशब्दात् २२१४आत्मशब्दात् इत्यर्थः। आत्मशब्दो हि इह भवति — ‘तं एव एकं जानथ आत्मानं’ इति। २२१५आत्मशब्दः च परमात्मपरिग्रह सम्यक् अवकल्पते, न अर्थान्तरपरिग्रहे। २२१६क्वचित् च स्वशब्देन एव ब्रह्मणे आयतनत्वं श्रूयते — ‘सन्मूलाः सोम्य इमाः सर्वाः प्रजाः २२१७–२२१८सदायतनाः २२१९सत्प्रतिष्ठाः’(छा.उ.६.८.४) इति। २२२०स्वशब्देन एव च इह पुरस्तात् उपरिष्टात् च ब्रह्म सङ्कीर्त्यते — २२२१‘पुरुष एव इदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतं’ इति, २२२२‘ब्रह्म एव इदं अमृतं पुरस्तात् ब्रह्म पश्चात् ब्रह्म दक्षिणतः च उत्तरेण’(मु.उ.२.२.१२) इति च। २२२३तत्र तु आयतनायतनवद्भावश्रवणात् सर्वं ब्रह्म इति च सामानाधिकरण्यात्, २२२४यथा अनेकात्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूलं च इति, एवं नानारसो विचित्रः आत्मा इति आशङ्का सम्भवति। २२२५तां निवर्तयितुं सावधारणं आह — ‘तं एव एकं जानथ आत्मानं’ इति। २२२६एतत् उक्तं भवति — न कार्यप्रपञ्चविशिष्टो विचित्रः आत्मा विज्ञेयः। किं तर्हि ? अविद्याकृतं कार्यप्रपञ्चं विद्यया प्रविलापयन्तः तं एव एकं आयतनभूतं आत्मानं जानथ एकरसं इति। २२२७यथा ‘यस्मिन् आस्ते देवदत्तः तत् आनय’ इति उक्ते आसनं एव आनयति, न देवदत्तम्। तद्वत् आयतनभूतस्य एव एकरसस्य आत्मनो विज्ञेयत्वं उपदिश्यते। २२२८विकारानृताभिसन्धस्य च अपवादः श्रूयते — ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(कः.उ.२.१.१०) इति। २२२९‘सर्वं ब्रह्म’ इति तु सामानाधिकरण्यं प्रपञ्चप्रविलापनार्थं, न अनेकरसताप्रतिपादनार्थं, २२३०‘सः यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघनः एव एवं वा अरे अयं आत्मा अनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव’(बृ.उ.४.५.१३) इति एकरसताश्रवणात्। २२३१तस्मात् द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म। २२३२यत् तु उक्तं — सेतुश्रुतेः, सेतोः च पारवत्त्वोपपत्तेः, ब्रह्मणोऽर्थान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भवितव्यं इति, २२३३अत्र उच्यते — विधारणत्वमात्रं अत्र सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते, न पारवत्त्वादि। २२३४न हि मृद्दारुमयो लोके २२३५सेतुः दृष्टः इति अत्र अपि मृद्दारुमयः एव सेतुः अभ्युपगम्यते। सेतुशब्दार्थोऽपि विधारणत्वमात्रं एव, न पारवत्त्वादि, षिञो बन्धनकर्मणः सेतुशब्दव्युत्पत्तेः। २२३६अपरः आह — ‘तं एव एकं जानथ आत्मानं’ इति यत् एतत् सङ्कीर्तितं आत्मज्ञानं, यत् च एतत् ‘अन्या वाचो विमुञ्चथ’ इति वाग्विमोचनं, तत् अत्र अमृतत्वसाधनत्वात्, ‘अमृतस्य एषः सेतुः’ इति सेतुश्रुत्या सङ्कीर्त्यते। न तु द्युभ्वाद्यायतनम्। २२३७तत्र यत् उक्तं — सेतुश्रुतेः ब्रह्मणोऽर्थान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भाव्यं इति, एतत् अयुक्तम्॥१॥
१२४२२३९इतः च परं एव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनं; २२४०यस्मात् मुक्तोपसृप्यता अस्य व्यपदिश्यमाना दृश्यते। २२४१मुक्तैः उपसृप्यं मुक्तोपसृप्यम्। २२४२देहादिषु अनात्मसु अहं अस्मि इति आत्मबुद्धिः अविद्या, २२४३ततः तत्पूजनादौ रागः, तत्परिभवादौ द्वेषः, तदुच्छेददर्शनात् भयं मोहः च — इति एवं अयं अनन्तभेदोऽनर्थव्रातः २२४४सन्ततः २२४५सर्वेषां नः प्रत्यक्षः। तद्विपर्ययेण अविद्यारागद्वेषादिदोषमुक्तैः उपसृप्यं २२४६गम्यं एतत् इति द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य व्यपदेशो भवति। २२४७कथं ? २२४८‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’(मु.उ.२.२.९) २२४९इति उक्त्वा, ब्रवीति — ‘तथा विद्वान् नामरूपात् विमुक्तः परात् परं पुरुषं उपैति दिव्यं’(मु.उ.३.२.८) इति। २२५०ब्रह्मणः च मुक्तोपसृप्यत्वं प्रसिद्धं शास्त्रे — ‘यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः ये अस्य हृदि श्रिताः। अथ मर्त्योऽमृतो भवति अत्र ब्रह्म समश्नुते’(बृ.उ.४.४.७) इति एवं आदौ। २२५१प्रधानादीनां तु न क्वचित् मुक्तोपसृप्यत्वं अस्ति प्रसिद्धम्। २२५२अपि च ‘तं एव एकं जानथ आत्मानं अन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्य एषः सेतुः’ इति वाग्विमोकपूर्वकं विज्ञेयत्वं इह द्युभ्वाद्यायतनस्य उच्यते। २२५३–२२५४तत् च श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणो दृष्टं — ‘तं एव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। २२५५न अनुध्यायात् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत्’(बृ.उ.४.४.२१) इति। २२५६तस्मात् अपि द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म॥२॥
१२५२२५७–२२५९यथा ब्रह्मणः प्रतिपादको वैशेषिको हेतुः उक्तः, न एवं अर्थान्तरस्य वैशेषिको हेतुः प्रतिपादकोऽस्ति इत्याह। न अनुमानं साङ्ख्यस्मृतिपरिकल्पितं प्रधानं इह द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम्। २२६०कस्मात् ? अतच्छब्दात्। तस्य अचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दः तच्छब्दः, न तच्छब्दः अतच्छब्दः। न हि अत्र अचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कश्चित् शब्दोऽस्ति, २२६१येन अचेतनं प्रधानं कारणत्वेन आयतनत्वेन वा अवगम्येत। २२६२तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दोऽत्र अस्ति — ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९) इत्यादिः। २२६३अतः एव न वायुः अपि इह द्युभ्वाद्यायतनत्वेन आश्रीयते॥३॥
१२६२२६५यद्यपि प्राणभृतो विज्ञानात्मनः आत्मत्वं चेतनत्वं च सम्भवति, तथा अपि उपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसम्भवे सति अस्मात् एव अतच्छब्दात् प्राणभृत् अपि न द्युभ्वाद्यायतनत्वेन आश्रयितव्यः। २२६६न च उपाधिपरिच्छिन्नस्य अविभोः प्राणभृतो द्युभ्वाद्यायतनत्वं अपि सम्यक् संभवति। २२६७पृथग्योगकरणं उत्तरार्थम्॥४॥
१२७२२६९कुतः च न प्राणभृत् द्युभ्वाद्यायतनत्वेन आश्रयितव्यः ? —
१२८२२७०भेदव्यपदेशः च इह भवति — ‘तं एव एकं जानथ आत्मानं’ इति ज्ञेयज्ञातृभावेन। २२७१तत्र प्राणभृत् तावत् मुमुक्षुत्वात् ज्ञाता। परिशेषात् आत्मशब्दवाच्यं ब्रह्म ज्ञेयं द्युभ्वाद्यायतनं इति गम्यते, न प्राणभृत्॥५॥
१२९२२७२कुतः च न प्राणभृत् द्युभ्वाद्यायतनत्वेन आश्रयितव्यः ? —
१३०२२७३प्रकरणं च इदं परमात्मनः — २२७४‘कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति’(मु.उ.१.१.३) इति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणात्। २२७५परमात्मनि हि सर्वात्मके विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं स्यात्, न केवले प्राणभृति॥६॥
१३१२२७६कुतः च न प्राणभृत् द्युभ्वाद्यायतनत्वेन आश्रयितव्यः ? —
१३२२२७७द्युभ्वाद्यायतनं च प्रकृत्य, ‘द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया’(मु.उ.३.१.१) इति अत्र स्थित्यदने निर्दिश्येते। २२७८‘तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति’ इति कर्मफलाशनम्। ‘अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति’ इति औदासीन्येन अवस्थानम्। २२७९ताभ्यां च २२८०स्थित्यदनाभ्यां ईश्वरक्षेत्रज्ञौ तत्र गृह्येते। यदि च ईश्वरो द्युभ्वाद्यायतनत्वेन विवक्षितः, ततः तस्य प्रकृतस्य ईश्वरस्य क्षेत्रज्ञात् पृथग्वचनं अवकल्पते। २२८१–२२८२अन्यथा हि अप्रकृतवचनं आकस्मिकं असम्बद्धं स्यात्। ननु तव अपि क्षेत्रज्ञस्य ईश्वरात् पृथग्वचनं आकस्मिकं एव प्रसज्येत। २२८३न, तस्य अविवक्षितत्वात्। २२८४क्षेत्रज्ञो हि कर्तृत्वेन भोक्तृत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्ध्याद्युपाधिसम्बद्धः, लोकतः एव प्रसिद्धः, न असौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते। २२८५ईश्वरः तु लोकतोऽप्रसिद्धत्वात् श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते इति न तस्य आकस्मिकं वचनं युक्तम्। २२८६‘गुहां प्रविष्टौ आत्मानौ हि’ इति अत्र अपि एतत् दर्शितं — ‘द्वा सुपर्णा’ इति अस्यां ऋचि ईश्वरक्षेत्रज्ञौ उच्येते इति। २२८७यदा अपि पैङ्ग्युपनिषत्कृतेन व्याख्यानेन अस्यां ऋचि सत्त्वक्षेत्रज्ञौ उच्येते, तदा अपि न विरोधः कश्चित्। २२८८कथं ? २२८९प्राणभृत् हि इह घटादिच्छिद्रवत् सत्त्वाद्युपाध्यभिमानित्वेन प्रतिशरीरं गृह्यमाणो द्युभ्वाद्यायतनं न भवति इति निषिध्यते। यः तु सर्वशरीरेषु उपाधिभिः विना उपलक्ष्यते, परः एव सः भवति। २२९०यथा घटादिच्छिद्राणि घटादिभिः उपाधिभिः विना उपलक्ष्यमाणानि महाकाशः एव भवन्ति, तद्वत् प्राणभृतः परस्मात् अन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिषेधो न उपपद्यते। २२९१–२२९२तस्मात् सत्त्वाद्युपाध्यभिमानिनः एव द्युभ्वाद्यायतनत्वप्रतिषेधः। तस्मात् परं एव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनम्। २२९३तत् एतत् ‘अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः’ इति अनेन एव सिद्धम्। २२९४तस्य एव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्ये इदं पठितं — ‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी च अन्तरिक्षं’ इति। २२९५प्रपञ्चार्थं तु पुनः उपन्यस्तम्॥७॥
१३३२३००इदं समामनन्ति — २३०१‘भूमा तु एव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति।’(छा.उ.७.२३.१) २३०२–२३०३‘यत्र न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति सः भूमा अथ यत्र अन्यत् पश्यति अन्यत् शृणोति अन्यत् विजानाति तत् अल्पं’(छा.उ.७.२४.१) इत्यादि। २३०४तत्र संशयः — किं प्राणो भूमा स्यात्, आहोस्वित् परमात्मा इति। २३०५कुतः संशयः ? २३०६–२३०७भूमा इति तावत् बहुत्वं अभिधीयते। ‘बहोः लोपो भू च बहोः’(पा.सू.६.४.१५८) इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मरणात्। किमात्मकं पुनः तत् बहुत्वं इति विशेषाकाङ्क्षायां ‘प्राणो वा आशायाः भूयान्’(छा.उ.७.१५.१) इति सन्निधानात् प्राणो भूमा इति प्रतिभाति। तथा ‘श्रुतं हि एव मे भगवद्दृशेभ्यः तरति शोकं आत्मवित् इति। सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु’(छा.उ.७.१.३) इति प्रकरणोत्थानात् परमात्मा भूमा इति अपि प्रतिभाति। २३०८तत्र कस्य उपादानं न्याय्यं, कस्य वा हानं इति भवति संशयः। २३०९किं तावत् प्राप्तं ? प्राणो भूमा इति। २३१०कस्मात् ? २३११भूयः प्रश्नप्रतिवचनपरम्पराऽदर्शनात्। २३१२यथा हि २३१३‘अस्ति भगवो नाम्नो भूयः’ इति, ‘वाक् वाव नाम्नो भूयसी’ इति; तथा ‘अस्ति भगवो वाचो भूयः’ इति, ‘मनो वाव वाचो भूयः’ इति च — नामादिभ्यो हि आ प्राणात् भूयः प्रश्नप्रतिवचनप्रवाहः प्रवृत्तः न एवं प्राणात् परं भूयः प्रश्नप्रतिवचनं दृश्यते — ‘अस्ति भगवः प्राणात् भूयः’ इति, ‘अदो वाव प्राणात् भूयः’ इति। २३१४प्राणं एव तु नामादिभ्यः आशान्तेभ्यो भूयांसं — ‘प्राणो वा आशायाः भूयान्’ इत्यादिना सप्रपञ्चं उक्त्वा, प्राणदर्शिनः च अतिवादित्वं ‘अतिवादी असि इति अतिवादी अस्मि इति ब्रूयात् न अपह्नुवीत’ इति अभ्यनुज्ञाय, ‘एषः तु वा अतिवदति यः सत्येन अतिवदति’ इति प्राणव्रतं अतिवादित्वं अनुकृष्य, अपरित्यज्य एव प्राणं सत्यादिपरम्परया भूमानं अवतारयन्, प्राणं एव भूमानं मन्यते इति गम्यते। २३१५कथं पुनः प्राणे भूमनि व्याख्यायमाने ‘यत्र न अन्यत् पश्यति’ इति एतत् भूम्नो लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेत इति, २३१६उच्यते — सुषुप्त्यवस्थायां प्राणग्रस्तेषु करणेषु दर्शनादिव्यवहारनिवृत्तिदर्शनात् सम्भवति प्राणस्य अपि ‘यत्र न अन्यत् पश्यति इति’ एतत् लक्षणम्। २३१७तथा च श्रुतिः — ‘न शृणोति न पश्यति’ इत्यादिना सर्वकरणव्यापारप्रत्यस्तमयरूपां सुषुप्त्यवस्थां उक्त्वा, ‘प्राणाग्नयः एव एतस्मिन् पुरे जाग्रति’(प्र.उ.४.३) इति तस्यां एव अवस्थायां पञ्चवृत्तेः प्राणस्य जागरणं ब्रुवती, प्राणप्रधानां सुषुप्त्यवस्थां दर्शयति। २३१८–२३१९यत् च एतत् भूम्नः सुखत्वं श्रुतं — ‘यो वै भूमा तत् सुखं’(छा.उ.७.२३.१) इति, तत् अपि अविरुद्धम्। ‘अत्र एषः देवः स्वप्नात् न पश्यति अथ एतस्मिन् शरीरे सुखं भवति’(प्र.उ.४.६) इति सुषुप्त्यवस्थायां एव सुखश्रवणात्। यत् च ‘यो वै भूमा तत् अमृतं’(छा.उ.७.२४.१) इति, तत् अपि प्राणस्य अविरुद्धम्। ‘प्राणो वा अमृतं’(बृ.उ.१.६.३) इति श्रुतेः। २३२०कथं पुनः प्राणं भूमानं मन्यमानस्य ‘तरति शोकं आत्मवित्’ इति आत्मविविदिषया प्रकरणस्य उत्थानं उपपद्यते ? २३२१प्राणः एव इह आत्मा विवक्षितं इति ब्रूमः। २३२२तथाहि — ‘प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः’(छा.उ.७.१५.१) इति प्राणं एव सर्वात्मानं करोति, २३२३‘यथा वा अराः नाभौ समर्पिता एवं अस्मिन् प्राणे २३२४सर्वं समर्पितं’ इति च सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां च सम्भवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य। २३२५तस्मात् प्राणो भूमा इति एवं प्राप्तम्॥२३२६
१३४तत इदं उच्यते — २३२७परमात्मा एव इह भूमा भवितुं अर्हति, न प्राणः। २३२८कस्मात् ? २३२९सम्प्रसादात् अध्युपदेशात्। २३३०सम्प्रसादः इति सुषुप्तं स्थानं उच्यते; २३३१सम्यक् प्रसीदति अस्मिन् इति निर्वचनात्। २३३२बृहदारण्यके च स्वप्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात्। २३३३तस्यां च सम्प्रसादावस्थायां प्राणो जागर्ति इति प्राणोऽत्र सम्प्रसादोऽभिप्रेयते। २३३४–२३३५प्राणात् ऊर्ध्वं भूम्ना उपदिश्यमानत्वात् इत्यर्थः। प्राणः एव चेत् भूमा स्यात्, सः एव तस्मात् ऊर्ध्वं उपदिश्येत इति अश्लिष्टं एव एतत् स्यात्। २३३६न हि नाम एव ‘नाम्नो भूयः’ इति नाम्नः ऊर्ध्वं उपदिष्टम्। किं तर्हि ? नाम्नोऽन्यत् अर्थान्तरं उपदिष्टं वागाख्यं ‘वाक् वाव नाम्नो भूयसी’ इति। तथा वागादिभ्योऽपि आ प्राणात् अर्थान्तरं एव तत्र तत्र ऊर्ध्वं उपदिष्टम्। तद्वत् प्राणात् ऊर्ध्वं उपदिश्यमानो भूमा प्राणात् अर्थान्तरभूतो भवितुं अर्हति। २३३७ननु इह नास्ति प्रश्नः — ‘अस्ति भगवः प्राणात् भूयः’ इति। २३३८न अपि प्रतिवचनं अस्ति २३३९‘प्राणात् वाव भूयोऽस्ति’ इति; कथं प्राणात् अधि भूमा उपदिश्यते इत्युच्यते ? प्राणविषयं एव च अतिवादित्वं उत्तरत्र अनुकृष्यमाणं पश्यामः — ‘एषः तु वा अतिवदति यः सत्येन अतिवदति’ इति। २३४०तस्मात् नास्ति प्राणात् अध्युपदेशः इति। २३४१अत्र उच्यते — २३४२–२३४३न तावत् प्राणविषयस्य एव अतिवादित्वस्य एतत् अनुकर्षणं इति शक्यं वक्तुं, विशेषवादात् ‘यः सत्येन अतिवदति’ इति। ननु विशेषवादोऽपि अयं प्राणविषयः एव भविष्यति। २३४४कथं ? २३४५यथा ‘एषोऽग्निहोत्री, यः सत्यं वदति’ इति उक्ते, न सत्यवदनेन अग्निहोत्रित्वम्। केन तर्हि ? अग्निहोत्रेण एव; सत्यवदनं तु अग्निहोत्रिणो विशेषः उच्यते। तथा ‘एषः तु वा अतिवदति, यः सत्येन अतिवदति’ इति उक्ते, न सत्यवदनेन अतिवादित्वम्। केन तर्हि ? प्रकृतेन प्राणविज्ञानेन एव। सत्यवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यते इति। २३४६न इति ब्रूमः; २३४७–२३४८श्रुत्यर्थपरित्यागप्रसङ्गात्। श्रुत्या हि अत्र सत्यवदनेन अतिवादित्वं प्रतीयते — ‘यः सत्येन अतिवदति सोऽतिवदति’ इति। न अत्र प्राणविज्ञानस्य सङ्कीर्तनं अस्ति। २३४९प्रकरणात् तु प्राणविज्ञानं सम्बध्येत। २३५०तत्र प्रकरणानुरोधेन श्रुतिः परित्यक्ता स्यात्। प्रकृतव्यावृत्त्यर्थः च तुशब्दो न सङ्गच्छेत — ‘एषः तु वा अतिवदति’ इति। २३५१‘सत्यं तु एव विजिज्ञासितव्यं’(छा.उ.७.१६.१) इति च प्रयत्नान्तरकरणं अर्थान्तरविवक्षां सूचयति। २३५२तस्मात् यथा एकवेदप्रशंसायां प्रकृतायां, ‘एषः तु महाब्राह्मणः, यः चतुरो वेदान् अधीते’ इति एकवेदेभ्योऽर्थान्तरभूतः चतुर्वेदः प्रशस्यते, २३५३तादृक् एतत् द्रष्टव्यम्। २३५४न च प्रश्नप्रतिवचनरूपया एव अर्थान्तरविवक्षया भवितव्यं इति नियमोऽस्ति; प्रकृतसम्बन्धासम्भवकारितत्वात् अर्थान्तरविवक्षायाः। २३५५तत्र प्राणान्तं अनुशासनं श्रुत्वा तूष्णींभूतं नारद स्वयं एव सनत्कुमारो व्युत्पादयति — यत् प्राणविज्ञानेन विकारानृतविषयेण अतिवादित्वं अनतिवादित्वं एव तत् — ‘एषः तु वा अतिवदति, यः सत्येन अतिवदति’ इति। तत्र २३५६सत्यं इति परं ब्रह्म उच्यते, परमार्थरूपत्वात्; ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति च श्रुत्यन्तरात्। २३५७तथा व्युत्पादिताय नारदाय ‘सोऽहं भगवः सत्येन अतिवदानि’ इति एवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमानं उपदिशति। २३५८तत्र यत् प्राणात् अधि सत्यं वक्तव्यं प्रतिज्ञातं, तत् एव इह भूमा इत्युच्यते इति गम्यते। २३५९तस्मात् अस्ति प्राणात् अधि भूम्ना उपदेशः इति — अतः प्राणात् अन्यः परमात्मा भूमा भवितुं अर्हति। २३६०एवं च इह आत्मविविदिषया प्रकरणस्य उत्थानं उपपन्नं भविष्यति। २३६१प्राणः एव इह आत्मा विवक्षितं इति एतत् अपि न उपपद्यते। न हि प्राणस्य मुख्यया वृत्त्यात्मत्वं अस्ति। २३६२न च अन्यत्र परमात्मज्ञानात् शोकविनिवृत्तिः अस्ति, ‘न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.६.१५) इति श्रुत्यन्तरात्। ‘तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु’(छा.उ.७.१.३) इति च उपक्रम्य उपसंहरति — ‘तस्मै मृदितकषायाय २३६३तमसः पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः’(छा.उ.७.२६.२) इति। २३६४तमः इति शोकादिकारणं अविद्या उच्यते। २३६५प्राणान्ते च अनुशासने न प्राणस्य अन्यायत्तता उच्येत। २३६६‘आत्मतः प्राणः’(छा.उ.७.२६.१) इति च ब्राह्मणम्। २३६७प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति; भूमा तु प्राणः एव इति चेत्, २३६८न; ‘सः भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति स्वे महिम्नि’(छा.उ.७.२४.१) इत्यादिना भूम्ना एव आ प्रकरणसमाप्तेः अनुकर्षणात्। २३६९वैपुल्यात्मिका च भूमरूपता सर्वकारणत्वात् परमात्मनः सुतरां उपपद्यते॥८॥
१३५अपि च ये भूम्नि श्रूयन्ते २३७०–२३७१धर्माः, ते परमात्मनि उपपद्यन्ते। २३७२‘यत्र न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति सः भूमा’ इति दर्शनादिव्यवहाराभावं भूमनि अवगमयति। २३७३परमात्मनि च अयं दर्शनादिव्यवहाराभावोऽवगतः — ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१५) इत्यादिश्रुत्यन्तरात्। २३७४योऽपि असौ सुषुप्तावस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभावः उक्तः, सोऽपि आत्मनः एव असङ्गत्वविवक्षया उक्तः, न प्राणस्वभावविवक्षया, २३७५परमात्मप्रकरणात्। २३७६यत् अपि तस्यां अवस्थायां सुखं उक्तं, तत् अपि आत्मनः एव सुखरूपत्वविवक्षया उक्तं; २३७७यतः आह — ‘एषोऽस्य परम आनन्द एतस्य एव आनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्ति’(बृ.उ.४.३.३२) इति। २३७८–२३७९इह अपि ‘यो वै भूमा तत् सुखं न अल्पे सुखं अस्ति भूमा एव सुखं’ इति २३८०सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्म एव सुखं भूमानं दर्शयति। २३८१‘यो वै भूमा तत् अमृतं’ इति अमृतत्वं अपि इह श्रूयमाणं परमकारणं गमयति। २३८२विकाराणां अमृतत्वस्य आपेक्षिकत्वात्, २३८३‘अतोऽन्यत् आर्तं’(बृ.उ.३.४.२) इति च श्रुत्यन्तरात्। २३८४तथा च सत्यत्वं स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्मत्वं इति च एते धर्माः श्रूयमाणाः परमात्मनि एव उपपद्यन्ते, न अन्यत्र। २३८५तस्मात् भूमा परमात्मा इति सिद्धम्॥९॥
१३६२३८७‘कस्मिन् नु खलु आकाशः ओतः च प्रोतः च इति।’(बृ.उ.३.८.७) ‘सः ह उवाच एतत् वै तत् अक्षरं गार्गि ब्राह्मणाः अभिवदन्ति अस्थूलं अनणु’(बृ.उ.३.८.८) इत्यादि श्रूयते। २३८८–२३८९तत्र संशयः — किं अक्षरशब्देन वर्णः उच्यते, किं वा परमेश्वरः इति। तत्र अक्षरसमाम्नायः इत्यादौ अक्षरशब्दस्य वर्णे २३९०प्रसिद्धत्वात्, प्रसिद्ध्यतिक्रमस्य च अयुक्तत्वात्, २३९१‘ओंकारः एव इदं सर्वं’(छा.उ.२.२३.३) इत्यादौ च श्रुत्यन्तरे २३९२वर्णस्य अपि उपास्यत्वेन सर्वात्मकत्वावधारणात्, वर्णः २३९३एव अक्षरशब्दः इति एवं प्राप्ते, उच्यते — परः एव आत्मा अक्षरशब्दवाच्यः। २३९४कस्मात् ? २३९५अम्बरान्तधृतेः; पृथिव्यादेः आकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात्। २३९६तत्र हि पृथिव्यादेः समस्तविकारजातस्य कालत्रयविभक्तस्य ‘आकाशे एव तत् ओतं च प्रोतं च’ इति आकाशे प्रतिष्ठितत्वं उक्त्वा, ‘कस्मिन् नु खलु आकाशः ओतः च प्रोतः च’(बृ.उ.३.८.७) इति अनेन प्रश्नेन इदं अक्षरं अवतारितम्। २३९७तथा च उपसंहृतं — ‘एतस्मिन् उ खलु अक्षरे गार्ग्याकाश ओतः च प्रोतः च’ इति। २३९८न च इयं अम्बरान्तधृतिः ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्भवति। २३९९यत् अपि ‘ओंकारः एव इदं सर्वं’ इति, तत् अपि ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वात् स्तुत्यर्थं द्रष्टव्यम्। २४००तस्मात् न क्षरति अश्नुते च इति नित्यत्वव्यापित्वाभ्यां अक्षरं परं एव ब्रह्म॥१०॥
१३७२४०१स्यात् एतत् — कार्यस्य चेत् कारणाधीनत्वं अम्बरान्तधृतिः अभ्युपगम्यते, प्रधानकारणवादिनोऽपि इयं उपपद्यते। २४०२कथं अम्बरान्तधृतेः ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिः इति ? २४०३अतः उत्तरं पठति —
१३८२४०४सा च अम्बरान्तधृतिः परमेश्वरस्य एव कर्म। २४०५कस्मात् ? २४०६प्रशासनात्। प्रशासनं हि इह श्रूयते — ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः’(बृ.उ.३.८.९) इत्यादि। २४०७प्रशासनं च पारमेश्वरं कर्म। २४०८न अचेतनस्य प्रशासनं सम्भवति। २४०९न हि अचेतनानां घटादिकारणानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनं अस्ति॥११॥
१३९२४१०–२४११अन्यभावव्यावृत्तेः च कारणात् ब्रह्म एव अक्षरशब्दवाच्यं, तस्य एव अम्बरान्तधृतिः कर्म, न अन्यस्य कस्यचित्। २४१२किं इदं अन्यभावव्यावृत्तेः इति ? अन्यस्य भावोऽन्यभावो तस्मात् व्यावृत्तिः अन्यभावव्यावृत्तिः इति। २४१३एतत् उक्तं भवति — यत् अन्यत् ब्रह्मणोऽक्षरशब्दवाच्यं इह आशङ्क्यते तत् भावात् इदं अम्बरान्तविधारणं अक्षरं व्यावर्तयति श्रुतिः — ‘तत् वा एतत् अक्षरं गार्गि अदृष्टं द्रष्टृ अश्रुतं श्रोतृ अमतं मन्तृ अविज्ञातं विज्ञातृ’(बृ.उ.३.८.११) इति। २४१४तत्र अदृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्य अपि सम्भवति। द्रष्टृत्वादिव्यपदेशः तु न सम्भवति, अचेतनत्वात्। २४१५तथा ‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ, न अन्यत् अतः अस्ति श्रोतृ, न अन्यत् अतः अस्ति मन्तृ, न अन्यत् अतः अस्ति विज्ञातृ’ इति आत्मभेदप्रतिषेधात्, न शारीरस्य अपि उपाधिमतोऽक्षरशब्दवाच्यत्वं; २४१६‘अचक्षुष्कं अश्रोत्रं अवाक् अमनाः’(बृ.उ.३.८.८) इति च उपाधिमत्ताप्रतिषेधात्। २४१७न हि निरुपाधिकः शारीरो नाम भवति। तस्मात् परं एव ब्रह्म अक्षरं इति निश्चयः॥१२॥२४१८
१४०२४२०‘एतत् वै सत्यकाम परं च अपरं च ब्रह्म यदा ओंकारः तस्मात् विद्वान् एतेन एव आयतनेन एकतरं अन्वेति’(प्र.उ.५.२) इति प्रकृत्य श्रूयते — ‘यः पुनः एतं त्रिमात्रेण ॐ इति एतेन एव अक्षरेण परं पुरुषं अभिध्यायीत’(प्र.उ.५.५) इति। २४२१किं अस्मिन् वाक्ये परं ब्रह्म अभिध्यातव्यं उपदिश्यते, आहोस्वित् अपरं इति। एतेन एव आयतनेन परं अपरं वा एकतरं अन्वेति इति प्रकृतत्वात् संशयः। २४२२तत्र अपरं इदं ब्रह्म इति प्राप्तम्। २४२३कस्मात् ? २४२४‘सः तेजसि सूर्ये सम्पन्नः’ ‘सः सामभिः उन्नीयते ब्रह्मलोकं’ इति च तत् विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्य उच्यमानत्वात्। २४२५न हि परब्रह्मवित् देशपरिच्छिन्नं फलं अश्नुवीत इति युक्तं; सर्वगतत्वात् परस्य ब्रह्मणः। २४२६ननु अपरब्रह्मपरिग्रहे ‘परं पुरुषं’ इति विशेषणं न उपपद्यते। न एषः दोषः — पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः; इति एवं प्राप्ते, अभिधीयते —२४२७–२४२८
१४१२४२९परं एव ब्रह्म इह अभिध्यातव्यं उपदिश्यते। २४३०कस्मात् ? २४३१ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्। २४३२–२४३३ईक्षतिः दर्शनं; दर्शनव्याप्यं ईक्षतिकर्म। २४३४ईक्षतिकर्मत्वेन अस्य अभिध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यशेषे व्यपदेशो भवति — ‘सः एतस्मात् जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषं ईक्षते’ इति। २४३५तत्र अभिध्यायतेः अतथाभूतं अपि वस्तु कर्म भवति, मनोरथकल्पितस्य अपि अभिध्यायतिकर्मत्वात्। ईक्षतेः तु तथाभूतं एव वस्तु लोके कर्म दृष्टं, इति अतः परमात्मा एव अयं २४३६सम्यग्दर्शनविषयभूतः ईक्षतिकर्मत्वेन व्यपदिष्टः इति गम्यते। २४३७सः एव च इह परपुरुषशब्दाभ्यां अभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते। २४३८ननु अभिध्याने परः पुरुषः उक्तः, ईक्षणे तु परात् परः। कथं इतरः इतरत्र प्रत्यभिज्ञायते इति। २४३९अत्र उच्यते — परपुरुषशब्दौ तावत् उभयत्र साधारणौ। २४४०न च अत्र जीवघनशब्देन प्रकृतोऽभिध्यातव्यः परः पुरुषः परामृश्यते; येन तस्मात् परात् परोऽयं ईक्षितव्यः पुरुषोऽन्यः स्यात्। २४४१कः तर्हि जीवघनः इति, २४४२उच्यते — घनो मूर्तिः, २४४३जीवलक्षणो घनः जीवघनः। २४४४सैन्धवखिल्यवत् यः परमात्मनो जीवरूपः खिल्यभाव २४४५उपाधिकृतः, २४४६परः च विषयेन्द्रियेभ्यः, सोऽत्र जीवघनः इति। २४४७अपरः आह — ‘सः सामभिः उन्नीयते ब्रह्मलोकं’ इति अतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोकः परः च लोकान्तरेभ्यः, सोऽत्र जीवघनः इत्युच्यते। २४४८जीवानां हि सर्वेषां करणपरिवृतानां सर्वकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि सङ्घातोपपत्तेः भवति ब्रह्मलोको जीवघनः। २४४९तस्मात् परो यः परमात्मा ईक्षणकर्मभूतः, २४५०सः एव अभिध्याने अपि कर्मभूतः इति गम्यते। ‘परं पुरुषं’ इति च विशेषणं २४५१परमात्मपरिग्रहः एव अवकल्पते। २४५२परो हि पुरुषः परमात्मा एव भवति २४५३यस्मात् परं किञ्चित् अन्यत् नास्ति; २४५४‘पुरुषात् न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः’ इति च श्रुत्यन्तरात्। २४५५‘परं च अपरं च ब्रह्म यदा ओंकारः’ इति च विभज्य, अनन्तरं ओंकारेण परं पुरुषं अभिध्यातव्यं ब्रुवन्, परं एव ब्रह्म परं पुरुषं गमयति। २४५६‘यथा पादोदरः त्वचा विनिर्मुच्यते एवं ह वै सः पाप्मना विनिर्मुक्तः’ इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानं इह अभिध्यातव्यं सूचयति। २४५७अथ यत् उक्तं परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्नं फलं युज्यते इति, अत्र उच्यते — त्रिमात्रेण ओंकारेण आलम्बनेन परमात्मानं अभिध्यायतः फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः, २४५८क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तिः, — इति क्रममुक्त्यभिप्रायं एतत् भविष्यति इति अदोषः॥१३॥२४५९
१४२२४६२–२४६३‘अथ यत् इदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः तस्मिन् यत् अन्तः तत् अन्वेष्टव्यं तत् वाव विजिज्ञासितव्यं’(छा.उ.८.१.१) इत्यादि वाक्यं समाम्नायते। २४६४तत्र योऽयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहरः आकाशः श्रुतः, २४६५सः किं भूताकाशः, अथवा विज्ञानात्मा, अथवा परमात्मा इति संशय्यते। २४६६कुतः संशयः ? २४६७–२४६८आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम्। आकाशशब्दो हि अयं भूताकाशे परस्मिन् च प्रयुज्यमानो दृश्यते। २४६९–२४७०तत्र किं भूताकाशः एव दहरः स्यात्, किं वा परः इति संशयः। तथा ब्रह्मपुरं इति — किं जीवोऽत्र ब्रह्मनामा, २४७१तस्य इदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरं, अथवा परस्य एव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरं इति। तत्र जीवस्य परस्य वा अन्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकाशत्वे संशयः। तत्र आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात् भूताकाश एव दहरशब्दः इति प्राप्तम्। तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम्। २४७२‘यावान् वा अयं आकाशः तावान् एषः अन्तर्हृदये आकाशः’ इति च बाह्याभ्यन्तरभावकृतभेदस्य उपमानोपमेयभावः। २४७३द्यावापृथिव्यादि च तस्मिन् अन्तःसमाहितं, २४७४अवकाशात्मना आकाशस्य एकत्वात्। २४७५अथवा जीवो दहरः इति प्राप्तं, ब्रह्मपुरशब्दात्। २४७६जीवस्य हि इदं पुरं सत् शरीरं ब्रह्मपुरं इत्युच्यते, २४७७तस्य स्वकर्मणा उपार्जितत्वात्। २४७८भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यत्वम्। २४७९न हि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वामिभावः सम्बन्धोऽस्ति। २४८०तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशे अवस्थानं दृष्टं, यथा राज्ञः। २४८१मनउपाधिकः च जीवः। २४८२मनः च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितं — इति अतः जीवस्य एव इदं हृदये अन्तः अवस्थानं स्यात्। २४८३दहरत्वं अपि तस्य एव आराग्रोपमितत्वात् अवकल्पते। २४८४आकाशोपमितत्वादि च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति। २४८५न च अत्र दहरस्य आकाशस्य अन्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते; ‘तस्मिन् यत् अन्तः’ इति परविशेषणत्वेन उपादानात् इति॥
१४३२४८६अतः उत्तरं ब्रूमः — २४८७परमेश्वरः एव अत्र दहराकाशो भवितुं अर्हति, न भूताकाशो जीवो वा। २४८८कस्मात् ? उत्तरेभ्यः वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः। २४८९तथाहि — अन्वेष्टव्यतया अभिहितस्य दहरस्य आकाशस्य ‘तं चेत् ब्रूयुः’ इति उपक्रम्य २४९०‘किं तत् अत्र विद्यते यत् अन्वेष्टव्यं यत् वाव विजिज्ञासितव्यं’ इति एवं आक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति — २४९१‘सः ब्रूयात् यावान् वा’(छा.उ.८.१.२) ‘अयं आकाशः तावान् एषः अन्तर्हृदये आकाशे उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तः एव समाहिते’(छा.उ.८.१.३) इत्यादि। २४९२तत्र पुण्डरीकदहरत्वेन प्राप्तदहरत्वस्य आकाशस्य प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निवर्तयन् भूताकाशत्वं दहरस्य आकाशस्य निवर्तयति इति गम्यते। २४९३यदि अपि आकाशशब्दो भूताकाशे रूढः, तथापि तेन एव तस्य उपमा न उपपद्यते इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति। २४९४ननु एकस्य अपि आकाशस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेन उपमानोपमेयभावः सम्भवति इति उक्तम्। न एवं सम्भवति। अगतिका हि इयं गतिः, यत् काल्पनिकभेदाश्रयणम्। २४९५–२४९६अपि च कल्पयित्वा अपि भेदं उपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वात् अभ्यन्तराकाशस्य २४९७न बाह्याकाशपरिमाणत्वं उपपद्येत। ननु परमेश्वरस्य अपि ‘ज्यायान् आकाशात्’(श.ब्रा.१०.६.३.२) इति श्रुत्यन्तरात् नैव आकाशपरिमाणत्वं उपपद्यते। न एषः दोषः; पुण्डरीकवेष्टनप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वात् वाक्यस्य न तावत्त्वप्रतिपादनपरत्वम्। २४९८उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत। २४९९न च कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनां अन्तः समाधानं उपपद्यते। २५००‘एषः २५०१आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’ इति च आत्मत्वापहतपाप्मत्वादयः च गुणाः न भूताकाशे सम्भवन्ति। २५०२यदि अपि आत्मशब्दो जीवे सम्भवति, तथा अपि इतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्का अपि निवर्तिता भवति। २५०३न हि उपाधिपरिच्छिन्नस्य आराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम्। २५०४ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येते इति चेत्; २५०५यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत, तस्य एव ब्रह्मणः साक्षात् सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतां इति युक्तम्। २५०६यत् अपि उक्तं — ‘ब्रह्मपुरं’ इति जीवेन पुरस्य उपलक्षितत्वात् राज्ञः इव जीवस्य एव इदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वं अस्तु इति। २५०७अत्र ब्रूमः — परस्य एव इदं ब्रह्मणः पुरं सत् शरीरं ब्रह्मपुरं इत्युच्यते, ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन् मुख्यत्वात्। २५०८तस्य अपि अस्ति पुरेण अनेन सम्बन्धः, उपलब्ध्यधिष्ठानत्व — २५०९‘सः एतस्मात् जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषं ईक्षते’(प्र.उ.५.५) ‘सः वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः’(बृ.उ.२.५.१८) इत्यादिश्रुतिभ्यः। २५१०अथवा जीवपुरं एव अस्मिन् ब्रह्म सन्निहितं उपलक्ष्यते, यथा सालग्रामे विष्णुः सन्निहित इति, तद्वत्। २५११‘तत् यथा इह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवं एव अमुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते’(छा.उ.८.१.६) इति च कर्मणां अन्तवत्फलत्वं उक्त्वा, ‘अथ यः इह आत्मानं अनुविद्य व्रजन्ति एतान् च सत्यान् कामान् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति’ इति २५१२प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्य अनन्तफलत्वं वदन्, परमात्मत्वं अस्य सूचयति। २५१३–२५१४यत् अपि एतत् उक्तं — न दहरस्य आकाशस्य अन्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रुतं परविशेषणत्वेन उपादानात् इति; अत्र ब्रूमः — यदि आकाशो न अन्वेष्टव्यत्वेन उक्तः स्यात् ‘यावान् वा अयं आकाशः तावान् एषः अन्तर्हृदये आकाशः’ इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं न उपपद्येत। २५१५–२५१६ननु एतत् अपि अन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनाय एव प्रदर्श्यते, ‘तं चेत् ब्रूयुः यत् इदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः किं तत् अत्र विद्यते यत् अन्वेष्टव्यं यत् वाव विजिज्ञासितव्यं’ इति आक्षिप्य परिहारावसरे आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्यादीनां अन्तःसमाहितत्वदर्शनात्। २५१७न एतत् एवं; एवं हि सति यत् अन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि, तत् अन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च उक्तं स्यात्। २५१८तत्र वाक्यशेषो न उपपद्येत। ‘अस्मिन् कामाः समाहिताः’ ‘एषः आत्मा अपहतपाप्मा’ इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादिसमाधानाधारं आकाशं आकृष्य ‘अथ यः इह आत्मानं अनुविद्य व्रजन्ति एतान् च सत्यान् कामान्’ इति २५१९समुच्चयार्थेन चशब्देन आत्मानं कामाधारं आश्रितान् च कामान् विज्ञेयान् वाक्यशेषो दर्शयति। २५२०तस्मात् वाक्योपक्रमे अपि दहरः एव आकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सह अन्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैः च कामैः विज्ञेयः उक्तः इति गम्यते। सः च उक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वरः इति॥१४॥२५२१
१४४२५२३दहरः परमेश्वरः उत्तरेभ्यो हेतुभ्यः इति उक्तम्। ते एव उत्तरे हेतवः इदानीं प्रपञ्च्यन्ते। २५२४इतः च परमेश्वरः एव दहरः; २५२५यस्मात् दहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्य एव प्रतिपादकौ गतिशब्दौ भवतः — २५२६‘इमाः सर्वाः प्रजा अहरहः गच्छन्ति २५२७एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’(छा.उ.८.३.२) इति। २५२८तत्र प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोकशब्देन अभिधाय तद्विषया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानां अभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति। २५२९तथा हि अहरहः जीवानां सुषुप्तावस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टं श्रुत्यन्तरे — ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति एवं आदौ। २५३०लोके अपि किल गाढं सुषुप्तं आचक्षते ‘ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गतः’ इति। २५३१–२५३२तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि प्रकृते दहरे प्रयुज्यमानो जीवभूताकाशशङ्कां निवर्तयन् ब्रह्मतां अस्य गमयति। ननु कमलासनलोकं अपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत्। २५३३गमयेत् यदि ब्रह्मणो लोके इति षष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्येत। २५३४सामानाधिकरण्यवृत्त्या तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्म एव लोको ब्रह्मलोक इति परं एव ब्रह्म गमयिष्यति। २५३५एतत् एव च अहरहः ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम्। न हि अहरहः इमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्ति इति शक्यं कल्पयितुम्॥१५॥२५३६
१४५२५३७–२५३८धृतेः च हेतोः परमेश्वरः एव अयं दहरः। २५३९कथं ? २५४०‘दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’ इति हि प्रकृत्य आकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन् सर्वसमाधानं उक्त्वा तस्मिन् एव च आत्मशब्दं प्रयुज्य अपहतपाप्मत्वादिगुणयोगं च उपदिश्य तं एव अनतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति — ‘अथ यः आत्मा सः सेतुः विधृतिः एषां लोकानां असम्भेदाय’(छा.उ.८.४.१) इति। २५४१तत्र विधृतिः इति आत्मशब्दसामानाधिकरण्यात् विधारयिता उच्यते; २५४२क्तिचः कर्तरि स्मरणात्। २५४३यथा उदकसन्तानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसम्पदां असम्भेदाय, एवं अयं आत्मा एषां अध्यात्मादिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतुः, असम्भेदाय असङ्कराय इति। २५४४एवं इह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति। २५४५अयं च महिमा परमेश्वरः एव श्रुत्यन्तरात् उपलभ्यते — ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः’ इत्यादेः। २५४६तथा अन्यत्र अपि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते — ‘एषः सर्वेश्वर एषः भूताधिपतिः एषः भूतपाल एषः २५४७सेतुः विधरणः एषां लोकानां असम्भेदाय’ इति। एवं धृतेः च हेतोः परमेश्वरः एव अयं दहरः॥१६॥२५४८–२५४९
१४६२५५१–२५५२इतः च परमेश्वरः एव ‘दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’ इत्युच्यते; यत् कारणं आकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः — २५५३‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता’(छा.उ.८.१४.१) ‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशात् एव समुत्पद्यन्ते’(छा.उ.१.९.१) इत्यादिप्रयोगदर्शनात्। २५५४जीवे तु न क्वचित् आकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते। भूताकाशः तु सत्यां अपि आकाशशब्दप्रसिद्धौ उपमानोपमेयभावाद्यसम्भवात् न ग्रहीतव्य इति उक्तम्॥१७॥२५५५
१४७यदि वाक्यशेषबलेन दहरः इति परमेश्वरः परिगृह्येत, अस्ति २५५६–२५५७इतरस्य अपि जीवस्य वाक्यशेषे परामर्शः — २५५८‘अथ यः एषः २५५९सम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय २५६०परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यत २५६१एषः आत्मा इति ह उवाच’(छा.उ.८.३.४) इति। २५६२अत्र हि सम्प्रसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुषुप्तावस्थायां दृष्टत्वात् तदवस्थावन्तं जीवं शक्नोति उपस्थापयितुं, न अर्थान्तरम्। २५६३तथा शरीरव्यपाश्रयस्य एव जीवस्य शरीरात् समुत्थानं सम्भवति, २५६४यथा आकाशव्यपाश्रयाणां वाय्वादीनां आकाशात् समुत्थानं, तद्वत्। २५६५यथा च अदृष्टोऽपि लोके परमेश्वरविषयः आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्याहारात् ‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता’(छा.उ.८.१४.१) इति एवं आदौ परमेश्वरविषयोऽभ्युपगतः, एवं जीवविषयोऽपि भविष्यति। २५६६तस्मात् इतरपरामर्शात् ‘दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’ इति अत्र सः एव जीवः उच्यते इति चेत् — २५६७न एतत् एवं स्यात्। २५६८कस्मात् ? असम्भवात्। २५६९न हि जीवो बुद्ध्याद्युपाधिपरिच्छेदाभिमानी सन् आकाशेन उपमीयेत। २५७०न च उपाधिधर्मान् अभिमन्यमानस्य अपहतपाप्मत्वादयो धर्माः सम्भवन्ति। २५७१प्रपञ्चितं च एतत् प्रथमसूत्रे। २५७२अतिरेकाशङ्कापरिहाराय अत्र तु पुनः उपन्यस्तम्। २५७३पठिष्यति च उपरिष्टात् — ‘अन्यार्थः च परामर्शः’(ब्र.सू.१.३.२०) इति॥१८॥
१४८२५७८इतरपरामर्शात् या जीवाशङ्का जाता, सा असम्भवात् निराकृता। २५७९अथ इदानीं मृतस्य इव अमृतसेकात् पुनः समुत्थानं जीवाशङ्कायाः क्रियते — २५८०उत्तरस्मात् प्राजापत्यात् वाक्यात्। २५८१तत्र हि २५८२‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’ इति अपहतपाप्मत्वादिगुणकं आत्मानं अन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च प्रतिज्ञाय, ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एषः आत्मा’(छा.उ.८.७.४) इति ब्रुवन् अक्षिस्थं २५८३द्रष्टारं जीवं आत्मानं निर्दिशति। २५८४‘एतं तु एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि’(छा.उ.८.९.३) इति च तं एव पुनः पुनः परामृश्य, २५८५‘यः एषः स्वप्ने महीयमानः चरति एषः आत्मा’(छा.उ.८.१०.१) इति २५८६‘तत् यत्र एतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति एषः आत्मा’(छा.उ.८.११.१) इति च २५८७जीवं एव अवस्थान्तरगतं व्याचष्टे। तस्य एव च अपहतपाप्मत्वादि दर्शयति — ‘एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म’ इति। २५८८‘न आह खलु अयं एवं सम्प्रति आत्मानं जानाति अयं अहं अस्मि इति नो एव इमानि भूतानि’(छा.उ.८.११.२) इति च सुषुप्तावस्थायां दोषं उपलभ्य, ‘एतं तु एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एव अन्यत्र एतस्मात्’ इति च उपक्रम्य, २५८९शरीरसम्बन्धनिन्दापूर्वकं ‘एषः सम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते सः उत्तमः पुरुषः’ इति जीवं एव शरीरात् समुत्थितं उत्तमं पुरुषं दर्शयति। २५९०तस्मात् अस्ति सम्भवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणाम्। २५९१अतः ‘दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’ इति जीवः एव उक्त इति चेत् कश्चित् ब्रूयात्; २५९२तं प्रति ब्रूयात् — ‘आविर्भूतस्वरूपः तु’ इति। २५९३–२५९४तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः। न उत्तरस्मात् अपि वाक्यात् इह जीवस्य आशङ्का सम्भवति इत्यर्थः। २५९५–२५९६कस्मात् ? यतः तत्र अपि आविर्भूतस्वरूपः जीवो विवक्ष्यते। २५९७–२५९८आविर्भूतं स्वरूपं अस्य इति आविर्भूतस्वरूपः; भूतपूर्वगत्या जीववचनम्। २५९९–२६००एतत् उक्तं भवति — ‘यः एषोऽक्षिणि’ इति अक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्य, २६०१उदशरावब्राह्मणेन एनं शरीरात्मतायाः व्युत्थाप्य, २६०२‘एतं तु एव ते’ इति पुनः पुनः तं एव व्याख्येयत्वेन आकृष्य, स्वप्नसुषुप्तोपन्यासक्रमेण ‘परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते’ इति २६०३–२६०४यत् अस्य पारमार्थिकं स्वरूपं परं ब्रह्म, तद्रूपतया एनं जीवं व्याचष्टे; न जैवेन रूपेण। यत् परं ज्योतिः उपसम्पत्तव्यं श्रुतं, तत् परं ब्रह्म। २६०५तत् च अपहतपाप्मत्वादिधर्मकम्। २६०६तत् एव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपं — ‘तत् त्वं असि’ इत्यादिशास्त्रेभ्यः, २६०७न इतरत् उपाधिकल्पितम्। २६०८यावत् एव हि स्थाणौ इव पुरुषबुद्धिं द्वैतलक्षणां अविद्यां २६०९निवर्तयन् कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपं आत्मानं ‘अहं ब्रह्म अस्मि’ इति न प्रतिपद्यते, तावत् जीवस्य जीवत्वम्। यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसङ्घातात् व्युत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते २६१०न असि त्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिसङ्घातः, न असि संसारी; २६११किं तर्हि ? — २६१२तत् यत् सत्यं २६१३सः आत्मा चैतन्यमात्रस्वरूपः तत् त्वं असि इति। तदा कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपं आत्मानं प्रतिबुध्य अस्मात् शरीराद्यभिमानात् समुत्तिष्ठन् सः एव कूटस्थनित्यदृक्स्वरूप आत्मा भवति — ‘सः यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः। २६१४तत् एव च अस्य पारमार्थिकं स्वरूपं, येन शरीरात् समुत्थाय स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते। २६१५कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेन एव च निष्पद्यते इति सम्भवति २६१६कूटस्थनित्यस्य ? २६१७सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसम्पर्कात् अभिभूतस्वरूपाणां अनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेण अभिनिष्पत्तिः स्यात्। २६१८तथा नक्षत्रादीनां अहनि अभिभूतप्रकाशानां अभिभावकवियोगे रात्रौ स्वरूपेण अभिनिष्पत्तिः स्यात्। २६१९न तु तथा आत्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचित् अभिभवः सम्भवति असंसर्गित्वात् व्योम्नः इव। २६२०–२६२१दृष्टविरोधात् च। दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम्। २६२२तत् च शरीरात् असमुत्थितस्य अपि जीवस्य सदा निष्पन्नं एव दृश्यते। २६२३सर्वो हि जीवः पश्यन् शृण्वन् मन्वानो विजानन् व्यवहरति, २६२४अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः। २६२५तत् चेत् शरीरात् समुत्थितस्य निष्पद्येत, प्राक् समुत्थानात् दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत। २६२६अतः २६२७किमात्मकं इदं शरीरात् समुत्थानं, २६२८किमात्मिका वा स्वरूपेण अभिनिष्पत्तिः इति। २६२९अत्र उच्यते — प्राक् विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिः अविविक्तं इव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योतिःस्वरूपं भवति। २६३०यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्यं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्राक् विवेकग्रहणात् रक्तनीलाद्युपाधिभिः अविविक्तं इव भवति; २६३१प्रमाणजनितविवेकग्रहणात् तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छ्येन शौक्ल्येन च स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यत इत्युच्यते २६३२प्राक् अपि २६३३तथा एव सन्; तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्य एव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात् समुत्थानं, विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेण अभिनिष्पत्तिः २६३४केवलात्मस्वरूपावगतिः। २६३५तथा विवेकाविवेकमात्रेण एव आत्मनोऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च मन्त्रवर्णात् ‘अशरीरं २६३६शरीरेषु’(कः.उ.१.२.२२) इति, ‘शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते’(भ.गी.१३.३१) इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषाभावस्मरणात्। २६३७तस्मात् विवेकविज्ञानाभावात् अनाविर्भूतस्वरूपः सन् विवेकविज्ञानात् आविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते। २६३८न तु अन्यादृशौ आविर्भावानाविर्भावौ स्वरूपस्य सम्भवतः, स्वरूपत्वात् एव। २६३९एवं मिथ्याज्ञानकृतः एव जीवपरमेश्वरयोः भेदः, न वस्तुकृतः; व्योमवत् असङ्गत्वाविशेषात्। २६४०–२६४१कुतः च एतत् एवं प्रतिपत्तव्यं ? यतः ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’ इति उपदिश्य ‘एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म’ इति उपदिशति। २६४२योऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्टृत्वेन विभाव्यते, सोऽमृताभयलक्षणात् ब्रह्मणोऽन्यः चेत् स्यात्, ततोऽमृताभयब्रह्मसामानाधिकरण्यं न स्यात्। २६४३न अपि प्रतिच्छायात्मा अयं अक्षिलक्षितो निर्दिश्यते, प्रजापतेः मृषावादित्वप्रसङ्गात्। २६४४तथा द्वितीये अपि पर्याये ‘यः एषः स्वप्ने महीयमानः चरति’ इति न प्रथमपर्यायनिर्दिष्टात् अक्षिपुरुषात् द्रष्टुः अन्यो निर्दिष्टः, ‘एतं तु एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि’ इति उपक्रमात्। २६४५किञ्च ‘अहं अद्य स्वप्ने हस्तिनं अद्राक्षं, न इदानीं तं पश्यामि’ इति दृष्टं एव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे। द्रष्टारं तु तं एव प्रत्यभिजानाति — ‘यः एव अहं स्वप्नं अद्राक्षं, सः एव अहं जागरितं पश्यामि’ इति। २६४६–२६४७तथा तृतीये अपि पर्याये — ‘न आह खलु अयं एवं सम्प्रति आत्मानं जानाति अयं अहं अस्मि इति नो एव इमानि भूतानि’ इति सुषुप्तावस्थायां विशेषविज्ञानाभावं एव दर्शयति, न विज्ञातारं प्रतिषेधति। यत् तु तत्र ‘विनाशं एव अपीतो भवति’ इति, तत् अपि विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायं एव, न विज्ञातृविनाशाभिप्रायं; २६४८‘न हि विज्ञातुः विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात्’(बृ.उ.४.३.३०) इति श्रुत्यन्तरात्। २६४९तथा चतुर्थे अपि पर्याये ‘एतं तु एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एव अन्यत्र एतस्मात्’ इति उपक्रम्य २६५०‘मघवन् मर्त्यं वा इदं शरीरं’ इत्यादिना प्रपञ्चेन शरीराद्युपाधिसम्बन्धप्रत्याख्यानेन २६५१सम्प्रसादशब्दोदितं जीवं ‘स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते’ इति ब्रह्मस्वरूपापन्नं दर्शयन्, २६५२न परस्मात् ब्रह्मणोऽमृताभयस्वरूपात् अन्यं जीवं दर्शयति। २६५३केचित् तु परमात्मविवक्षायां ‘एतं तु एव ते’ इति जीवाकर्षणं अन्याय्यं मन्यमानाः २६५४एतं एव वाक्योपक्रमसूचितं अपहतपाप्मत्वादिगुणकं आत्मानं ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि इति कल्पयन्ति। २६५५तेषां ‘एतं’ इति सन्निहितावलम्बिनी सर्वनामश्रुतिः विप्रकृष्येत। २६५६भूयःश्रुतिः च उपरुध्येत। पर्यायान्तराभिहितस्य पर्यायान्तरे अनभिधीयमानत्वात्। २६५७‘एतं तु एव ते’ इति च प्रतिज्ञाय प्राक् चतुर्थात् पर्यायात् अन्यं अन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्येत। तस्मात् यत् अविद्याप्रत्युपस्थापितं अपारमार्थिकं जैवं रूपं २६५८–२६५९कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषादिदोषकलुषितं अनेकानर्थयोगि, २६६०तद्विलयनेन तद्विपरीतं अपहतपाप्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपद्यते, सर्पादिविलयनेन इव रज्ज्वादीन्। २६६१अपरे तु वादिनः पारमार्थिकं एव जैवं रूपं इति मन्यन्ते अस्मदीयाः च केचित्। २६६२–२६६३तेषां सर्वेषां आत्मैकत्वसम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतिषेधाय इदं शारीरकं आरब्धं — २६६४एकः एव परमेश्वरः २६६५कूटस्थनित्यो २६६६–२६६७विज्ञानधातुः अविद्यया, मायया २६६८–२६६९मायाविवत्, अनेकधा विभाव्यते, न अन्यो विज्ञानधातुः अस्ति इति। २६७०यत् तु इदं परमेश्वरवाक्ये जीवं आशङ्क्य प्रतिषेधति सूत्रकारः — ‘न असम्भवात्’(ब्र.सू.१.३.१८) इत्यादिना, २६७१तत्र अयं अभिप्रायः — नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे २६७२–२६७३कूटस्थनित्ये एकस्मिन् असङ्गे परमात्मनि तत् विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नि इव तलमलादि परिकल्पितं; तत् आत्मैकत्वप्रतिपादनपरैः वाक्यैः न्यायोपेतैः द्वैतवादप्रतिषेधैः च अपनेष्यामि इति — परमात्मनो जीवात् अन्यत्वं द्रढयति। २६७४जीवस्य तु न परस्मात् अन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति। २६७५–२६७६किं तु अनुवदति एव अविद्याकल्पितं २६७७लोकप्रसिद्धं जीवभेदम्। २६७८एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कर्मविधयो न विरुध्यन्ते इति मन्यते। २६७९प्रतिपाद्यं तु शास्त्रार्थं आत्मैकत्वं एव दर्शयति — ‘शास्त्रदृष्ट्या तु उपदेशो वामदेववत्’(ब्र.सू.१.१.३०) इत्यादिना। २६८०वर्णितः च अस्माभिः विद्वदविद्वद्भेदेन कर्मविधिविरोधपरिहारः॥१९॥
१४९२६८२अथ यो दहरवाक्यशेषे जीवपरामर्शो दर्शितः — ‘अथ यः एषः सम्प्रसादः’(छा.उ.८.३.४) इत्यादिः, सः दहरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने, २६८३–२६८५न जीवोपासनोपदेशः, न अपि प्रकृतविशेषोपदेशः,इति अनर्थकत्वं प्राप्नोति इति अतः आह — अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्शो न जीवस्वरूपपर्यवसायी, २६८६किं तर्हि ? — परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी। २६८७कथं ? २६८८सम्प्रसादशब्दोदितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा, तद्वासनानिर्मितान् च स्वप्नान् नाडीचरोऽनुभूय, श्रान्तः शरणं प्रेप्सुः उभयरूपात् अपि शरीराभिमानात् समुत्थाय, सुषुप्तावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्म उपसम्पद्य, विशेषविज्ञानवत्त्वं च परित्यज्य, स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते। २६८९यत् अस्य उपसम्पत्तव्यं परं ज्योतिः, येन स्वेन रूपेण अयं अभिनिष्पद्यते, सः एषः आत्मापहतपाप्मत्वादिगुण उपास्यः — इति एवं अर्थोऽयं जीवपरामर्शः परमेश्वरवादिनोऽपि उपपद्यते॥२०॥२६९०
१५०२६९१यत् अपि उक्तं — ‘दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’ इति आकाशस्य अल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे न उपपद्यते, २६९२जीवस्य तु आराग्रोपमितस्य अल्पत्वं अवकल्पत इति; तस्य परिहारो वक्तव्यः। २६९३उक्तो हि अस्य परिहारः — २६९४परमेश्वरस्य अपि आपेक्षिकं अल्पत्वं अवकल्पत इति, २६९५‘अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशात् च न इति चेत् न निचाय्यत्वात् एवं व्योमवत् च’(ब्र.सू.१.२.७) इति अत्र; २६९६सः एव इह परिहारोऽनुसन्धातव्यः इति सूचयति। २६९७श्रुत्या एव च इदं अल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेन आकाशेन उपमिमानया ‘यावान् वा अयं आकाशः तावान् एषः अन्तर्हृदये आकाशः’ इति॥२१॥
१५१२६९९–२७००‘न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं २७०१न इमाः विद्युतो भान्ति २७०२कुतोऽयं अग्निः। २७०३तं एव भान्तं अनुभाति सर्वं २७०४तस्य भासा सर्वं इदं विभाति’(मु.उ.२.२.११) इति समामनन्ति। २७०५तत्र यं भान्तं अनुभाति सर्वं यस्य च भासा सर्वं इदं विभाति, सः किं २७०६तेजोधातुः कश्चित्, उत प्राज्ञः आत्मा इति विचिकित्सायां तेजोधातुः इति तावत् प्राप्तम्। २७०७कुतः ? २७०८तेजोधातूनां एव सूर्यादीनां भानप्रतिषेधात्। २७०९तेजःस्वभावकं हि चन्द्रतारकादि तेजःस्वभावकः एव सूर्ये भासमाने अहनि न भासत इति प्रसिद्धम्। २७१०तथा सह सूर्येण सर्वं इदं चन्द्रतारकादि यस्मिन् न भासते, सोऽपि तेजःस्वभाव एव कश्चित् इति अवगम्यते। २७११अनुभानं अपि तेजःस्वभावकः एव उपपद्यते, समानस्वभावकेषु अनुकारदर्शनात्; ‘गच्छन्तं अनुगच्छति’ इतिवत्। २७१२तस्मात् तेजोधातुः कश्चित् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —२७१३
१५२प्राज्ञः एव अयं आत्मा भवितुं अर्हति। २७१४कस्मात् ? २७१५अनुकृतेः; अनुकरणं अनुकृतिः। २७१६यत् एतत् ‘तं एव भान्तं अनुभाति सर्वं’ इति अनुभानं, तत् प्राज्ञपरिग्रहे अवकल्पते। २७१७‘भारूपः सत्यसङ्कल्पः’(छा.उ.३.१४.२) इति हि प्राज्ञं आत्मानं आमनन्ति। २७१८न तु तेजोधातुं कञ्चित् सूर्यादयोऽनुभान्ति इति प्रसिद्धम्। २७१९–२७२०समत्वात् च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुं अन्यं प्रति अपेक्षा अस्ति, यं भान्तं अनुभायुः। २७२१न हि प्रदीपः प्रदीपान्तरं अनुभाति। २७२२यत् अपि उक्तं समानस्वभावकेषु अनुकारो दृश्यते इति — २७२३न अयं एकान्तो नियमः। भिन्नस्वभावकेषु अपि हि अनुकारो दृश्यते; यथा सुतप्तोऽयःपिण्डोऽग्न्यनुकृतिः अग्निं दहन्तं अनुदहति, २७२४भौमं वा रजो वायुं वहन्तं अनुवहति इति। २७२५‘अनुकृतेः’ इति अनुभानं असुसूचत्। २७२६–२७२७‘तस्य च’ इति चतुर्थं पादं अस्य श्लोकस्य सूचयति। ‘तस्य भासा सर्वं इदं विभाति’ इति २७२८तत् हेतुकं भानं सूर्यादेः उच्यमानं प्राज्ञं आत्मानं गमयति। ‘तत् देवाः ज्योतिषां ज्योतिः आयुः ह उपासते अमृतं’(बृ.उ.४.४.१६) इति हि प्राज्ञं आत्मानं आमनन्ति। २७२९तेजोन्तरेण सूर्यादितेजो विभाति इति अप्रसिद्धं, २७३०विरुद्धं च। तेजोन्तरेण तेजोन्तरस्य प्रतिघातात्। २७३१अथवा न सूर्यादीनां एव श्लोकपरिपठितानां इदं तत् हेतुकं विभानं उच्यते। किं तर्हि ? ‘सर्वं इदं’ इति अविशेषश्रुतेः सर्वस्य एव अस्य नामरूपक्रियाकारकफलजातस्य या अभिव्यक्तिः, सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता; २७३२यथा सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्य अभिव्यक्तिः, तद्वत्। २७३३‘न तत्र सूर्यो भाति’ इति च तत्रशब्दं आहरन् प्रकृतग्रहणं दर्शयति। २७३४प्रकृतं च ब्रह्म ‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी च अन्तरिक्षं ओतं’(मु.उ.२.२.५) इत्यादिना; २७३५–२७३६अनन्तरं च ‘हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम्। तत् शुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिः तत् यत् आत्मविदो विदुः’ इति। कथं तत् ज्योतिषां ज्योतिः इति अतः इदं उत्थितं — ‘न तत्र सूर्यो भाति’ इति। २७३७यत् अपि उक्तं सूर्यादीनां तेजसां भानप्रतिषेधः तेजोधातौ एव अन्यस्मिन् अवकल्पते, सूर्यः इव इतरेषां इति; २७३८तत्र तु सः एव तेजोधातुः अन्यो न सम्भवति इति उपपादितम्। ब्रह्मणि अपि च एषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पते। यतः — यत् उपलभ्यते तत् सर्वं २७३९ब्रह्मणा एव ज्योतिषा उपलभ्यते। २७४०ब्रह्म तु न अन्येन ज्योतिषा उपलभ्यते, स्वयंज्योतिःस्वरूपत्वात्, येन सूर्यादयः तस्मिन् भायुः। २७४१ब्रह्म हि अन्यत् व्यनक्ति, न तु ब्रह्म अन्येन व्यज्यते, २७४२‘आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते’(बृ.उ.४.३.६) २७४३‘अगृह्यो न हि गृह्यते’(बृ.उ.४.२.४) इत्यादिश्रुतिभ्यः॥२२॥
१५३२७४४–२७४५अपि च ईदृग्रूपत्वं प्राज्ञस्य एव आत्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु — २७४६‘न तत् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् धाम परमं मम’(भ.गी.१५.६) इति। २७४७‘यत् आदित्यगतं तेजो जगत् भासयते अखिलम्। यत् चन्द्रमसि यत् च अग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकं’(भ.गी.१५.१२) इति च॥२३॥
१५४२७५०‘अङ्गुष्ठमात्रः २७५१पुरुषो २७५२मध्य आत्मनि तिष्ठति’ इति श्रूयते; २७५३तथा ‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो २७५४ज्योतिः इव अधूमकः। २७५५ईशानो भूतभव्यस्य २७५६सः एव अद्य सः उ श्वः। २७५७एतत् वै तत्’(कः.उ.२.१.१३) इति च। २७५८–२७५९तत्र योऽयं अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः श्रूयते, सः किं विज्ञानात्मा, किं वा परमात्मा इति संशयः। तत्र २७६०परिमाणोपदेशात् तावत् विज्ञानात्मा इति प्राप्तम्। २७६१न हि अनन्तायामविस्तारस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठपरिमाणं उपपद्यते। २७६२विज्ञानात्मनः तु उपाधिमत्त्वात् सम्भवति कयाचित् कल्पनया अङ्गुष्ठमात्रत्वम्। २७६३स्मृतेः च — ‘अथ सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशं गतम्। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्’(म.भा.३.२९७.१७) इति। २७६४न हि परमेश्वरो बलात् यमेन निष्क्रष्टुं शक्यः। २७६५तेन तत्र संसारी अङ्गुष्ठमात्रो निश्चितः। २७६६सः २७६७एव इह अपि इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —
१५५परमात्मा एव अयं अङ्गुष्ठमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुं अर्हति। २७६८कस्मात् ? शब्दात् — ‘ईशानो भूतभव्यस्य’ इति। २७६९न हि अन्यः परमेश्वरात् भूतभव्यस्य निरङ्कुशं ईशिता। २७७०–२७७१‘एतत् वै तत्’ इति च प्रकृतं पृष्टं इह अनुसन्दधाति। एतत् वै तत्, यत् पृष्टं ब्रह्म इत्यर्थः। २७७२पृष्टं च इह ब्रह्म — ‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात् अन्यत्र अस्मात् कृताकृतात्। अन्यत्र भूतात् च भव्यात् च यत् तत् पश्यसि तत् वद’(कः.उ.१.२.१४) इति। २७७३शब्दात् एव इति — अभिधानश्रुतेः एव — ईशानः इति परमेश्वरोऽयं गम्यते इत्यर्थः॥२४॥
१५६कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेशः इति अत्र ब्रूमः —
१५७२७७४–२७७६सर्वगतस्य अपि परमात्मनो हृदये अवस्थानं अपेक्ष्य अङ्गुष्ठमात्रत्वं इदं उच्यते; २७७७आकाशस्य इव वंशपर्वापेक्षं अरत्निमात्रत्वम्। २७७८न हि अञ्जसा अतिमात्रस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वं उपपद्यते। २७७९–२७८१न च अन्यः परमात्मन् इह ग्रहणं अर्हति ईशानशब्दादिभ्यः इति उक्तम्। ननु प्रतिप्राणिभेदं हृदयानां अनवस्थितत्वात् तदपेक्षं अपि अङ्गुष्ठमात्रत्वं न उपपद्यते इति अतः उत्तरं उच्यते — मनुष्याधिकारत्वात् इति। २७८२‘शास्त्रं हि अविशेषप्रवृत्तं अपि मनुष्यान् एव अधिकरोति; २७८३शक्तत्वात्, २७८४अर्थित्वात्, २७८५अपर्युदस्तत्वात् २७८६उपनयनादिशास्त्रात् च — २७८७इति वर्णितं एतत् अधिकारलक्षणे’(जै.सू.६.१)। २७८८मनुष्याणां च नियतपरिमाणः कायः; २७८९औचित्येन २७९०नियतपरिमाणं एव च एषां अङ्गुष्ठमात्रं हृदयम्। २७९१अतो मनुष्याधिकारत्वात् शास्त्रस्य मनुष्यहृदयावस्थानापेक्षं अङ्गुष्ठमात्रत्वं उपपन्नं परमात्मनः। २७९२–२७९३यत् अपि उक्तं — परिमाणोपदेशात् स्मृतेः च संसारी एव अयं अङ्गुष्ठमात्रः प्रत्येतव्य इति; तत् प्रति उच्यते — ‘सः आत्मा तत् त्वं असि’ इत्यादिवत् संसारिणः एव सतोऽङ्गुष्ठमात्रस्य ब्रह्मत्वं इदं उपदिश्यते इति। २७९४द्विरूपा हि वेदान्तवाक्यानां प्रवृत्तिः — क्वचित् परमात्मस्वरूपनिरूपणपरा; क्वचित् विज्ञानात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा। २७९५तत् अत्र विज्ञानात्मनः परमात्मना एकत्वं उपदिश्यते; न अङ्गुष्ठमात्रत्वं कस्यचित्। २७९६–२७९८एतं एव अर्थं परेण स्फुटीकरिष्यति — ‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः। तं स्वात् शरीरात् प्रवृहेत् मुञ्जात् इव इषीकां धैर्येण। तं विद्यात् शुक्रं अमृतं’(कः.उ.२.३.१७) इति॥२५॥
१५८अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः मनुष्यहृदयापेक्षया मनुष्याधिकारत्वात् शास्त्रस्य इति उक्तं; तत् प्रसङ्गेन इदं उच्यते। २७९९बाढं, मनुष्यान् अधिकरोति शास्त्रम्। २८००न तु मनुष्यान् एव इति इह ब्रह्मज्ञाने नियमोऽस्ति। २८०१तेषां मनुष्याणां उपरिष्टात् ये देवादयः, तान् अपि अधिकरोति शास्त्रं इति बादरायणः आचार्यो मन्यते। २८०२कस्मात् ? २८०३सम्भवात्। सम्भवति हि तेषां अपि अर्थित्वादि अधिकारकारणम्। २८०४तत्र अर्थित्वं तावत् मोक्षविषयं देवादीनां अपि सम्भवति विकारविषयविभूत्यनित्यत्वालोचनादिनिमित्तम्। २८०५तथा सामर्थ्यं अपि तेषां सम्भवति, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात्। २८०६–२८०७न च तेषां कश्चित् प्रतिषेधोऽस्ति। न च उपनयनशास्त्रेण एषां अधिकारो निवर्त्येत, उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात्, २८०८तेषां च स्वयंप्रतिभातवेदत्वात्। २८०९अपि च एषां विद्याग्रहणार्थं ब्रह्मचर्यादि दर्शयति — ‘एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्यं उवास’(छा.उ.८.११.३) ‘भृगुः वै वारुणिः। वरुणं पितरं उपससार। अधीहि भगवो ब्रह्म’(तै.उ.३.१.१) इत्यादि। २८१०यत् अपि कर्मसु अनधिकारकारणं उक्तं — ‘न देवानां देवतान्तराभावात्’ इति, ‘न ऋषीणां, आर्षेयान्तराभावात्’(जै.सू.६.१.६,७) इति; २८११न तद्विद्यासु अस्ति। २८१२न हि इन्द्रादीनां विद्यासु अधिक्रियमाणानां इन्द्राद्युद्देशेन किञ्चित् कृत्यं अस्ति। न च भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया। २८१३–२८१४तस्मात् देवादीनां अपि विद्यासु अधिकारः केन वार्यते ? देवाद्यधिकारे अपि अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः स्वाङ्गुष्ठापेक्षया न विरुध्यते॥२६॥
१५९२८१६स्यात् एतत् — यदि विग्रहवत्त्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यासु अधिकारो वर्ण्येत, विग्रहवत्त्वात् ऋत्विगादिवत् इन्द्रादीनां अपि स्वरूपसन्निधानेन कर्माङ्गभावोऽभ्युपगम्येत; २८१७तदा च विरोधः कर्मणि स्यात्; २८१८न हि इन्द्रादीनां स्वरूपसन्निधानेन यागे अङ्गभावो दृश्यते। २८१९न च सम्भवति। २८२०बहुषु यागेषु युगपत् एकस्य इन्द्रस्य स्वरूपसन्निधानानुपपत्तेः इति चेत्, २८२१न अयं अस्ति विरोधः। २८२२कस्मात् ? अनेकप्रतिपत्तेः। एकस्य अपि देवतात्मनो युगपत् अनेकस्वरूपप्रतिपत्तिः सम्भवति। २८२३कथं एतत् अवगम्यते ? २८२४दर्शनात्। २८२५तथाहि — ‘कति देवाः’(बृ.उ.३.९.१) इति उपक्रम्य २८२६‘त्रयः च त्री च शता त्रयः च त्री च सहस्रा’(बृ.उ.३.९.१) इति निरुच्य २८२७‘कतमे ते’(बृ.उ.३.९.१) इति अस्यां पृच्छायां ‘महिमानः एव एषां एते त्रयस्त्रिंशत् तु एव देवाः’(बृ.उ.३.९.२) इति निर्ब्रुवती श्रुतिः २८२८एकैकस्य देवतात्मनो युगपत् अनेकरूपतां दर्शयति। २८२९–२८३०तथा त्रयस्त्रिंशतोऽपि षडाद्यन्तर्भावक्रमेण ‘कतमः एको देव इति प्राणः’ इति प्राणैकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्य एव एकस्य प्राणस्य युगपत् अनेकरूपतां दर्शयति। तथा स्मृतिः अपि — ‘आत्मनो वै शरीराणि बहूनि भरतर्षभ। योगी कुर्यात् बलं प्राप्य २८३१तैः च सर्वैः महीं चरेत्॥ २८३२–२८३३प्राप्नुयात् विषयान् कैश्चित् कैश्चित् उग्रं तपः चरेत्। २८३४संक्षिपेत् च पुनः तानि सूर्यो रश्मिगणान् इव’ इति एवंजातीयका २८३५–२८३६प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां योगिनां अपि युगपत् अनेकशरीरयोगं दर्शयति। किं उ वक्तव्यं आजानसिद्धानां देवानां ? २८३७अनेकरूपप्रतिपत्तिसम्भवात् च एकैका देवता बहुभिः रूपैः आत्मानं प्रविभज्य बहुषु यागेषु युगपत् अङ्गभावं गच्छति २८३८परैः च न दृश्यते, अन्तर्धानादिक्रियायोगात् — इति उपपद्यते। २८३९‘अनेकप्रतिपत्तेः दर्शनात्’ इति अस्य अपरा व्याख्या — विग्रहवतां अपि कर्माङ्गभावचोदनासु अनेका प्रतिपत्तिः दृश्यते; २८४०क्वचित् एकः अपि विग्रहवान् अनेकत्र युगपत् अङ्गभावं न गच्छति, यथा बहुभिः भोजयद्भिः न एकः ब्राह्मणो युगपत् भोज्यते। २८४१क्वचित् च एकः अपि विग्रहवान् अनेकत्र युगपत् अङ्गभावं गच्छति, यथा बहुभिः नमस्कुर्वाणैः एकः ब्राह्मणो युगपत् नमस्क्रियते। २८४२तद्वत् इह उद्देशपरित्यागात्मकत्वात् यागस्य विग्रहवतीं अपि एकां देवतां उद्दिश्य बहवः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत् परित्यक्ष्यन्ति इति विग्रहवत्त्वे अपि देवानां न किञ्चित् कर्मणि विरुध्यते॥२७॥२८४३
१६०२८४७मा नाम विग्रहवत्त्वे देवादीनां अभ्युपगम्यमाने कर्मणि कश्चित् विरोधः प्रसञ्जि। शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत। २८४८कथं ? २८४९औत्पत्तिकं हि शब्दस्य अर्थेन सम्बन्धं आश्रित्य ‘अनपेक्षत्वात्’ इति वेदस्य प्रामाण्यं स्थापितम्। २८५०इदानीं तु विग्रहवती देवता अभ्युपगम्यमाना यदि अपि ऐश्वर्ययोगात् युगपत् अनेककर्मसम्बन्धीनि हवींषि भुञ्जीत, तथापि विग्रहयोगात् अस्मदादिवत् जननमरणवती सा इति, नित्यस्य शब्दस्य नित्येन अर्थेन नित्ये सम्बन्धे प्रतीयमाने यत् वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितं, तस्य विरोधः स्यात् इति चेत्, २८५१न अयं अपि अस्ति विरोधः। २८५२कस्मात् ? अतः प्रभवात्। अतः एव हि वैदिकात् शब्दात् देवादिकं जगत् प्रभवति॥
१६१२८५३ननु ‘जन्मादि अस्य यतः’(ब्र.सू.१.१.२) इति अत्र ब्रह्मप्रभवत्वं जगतोऽवधारितं, कथं इह शब्दप्रभवत्वं उच्यते ? २८५४अपि च यदि नाम वैदिकात् शब्दात् अस्य प्रभवोऽभ्युपगतः, कथं एतावता विरोधः शब्दे परिहृतः ? २८५५यावता वसवो रुद्राः आदित्याः विश्वेदेवाः मरुतः इति एते अर्थाः अनित्या एव, उत्पत्तिमत्त्वात्। २८५६तत् अनित्यत्वे च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दानां अनित्यत्वं केन निवार्यते ? २८५७प्रसिद्धं हि लोके देवदत्तस्य पुत्रः उत्पन्ने यज्ञदत्तः इति तस्य नाम क्रियते इति। २८५८तस्मात् विरोधः एव शब्दः इति चेत्, २८५९न। गवादिशब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वदर्शनात्। २८६०न हि गवादिव्यक्तीनां उत्पत्तिमत्त्वे तदाकृतीनां अपि उत्पत्तिमत्त्वं स्यात्। २८६१द्रव्यगुणकर्मणां हि व्यक्तयः एव उत्पद्यन्ते, न आकृतयः। २८६२आकृतिभिः च शब्दानां सम्बन्धः, न व्यक्तिभिः। व्यक्तीनां आनन्त्यात् सम्बन्धग्रहणानुपपत्तेः। २८६३व्यक्तिषु उत्पद्यमानासु अपि आकृतीनां नित्यत्वात् न गवादिशब्देषु कश्चित् विरोधो दृश्यते। २८६४तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमे अपि आकृतिनित्यत्वात् न कश्चित् वस्वादिशब्देषु विरोधः इति द्रष्टव्यम्। २८६५आकृतिविशेषः तु देवादीनां मन्त्रार्थवादादिभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् अवगन्तव्यः। २८६६स्थानविशेषसम्बन्धनिमित्ताः च इन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत्। २८६७ततः च यो यः तत्तत्स्थानं अधिरोहति, सः सः इन्द्रादिशब्दैः अभिधीयते इति न दोषो भवति। २८६८न च इदं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववत् उपादानकारणत्वाभिप्रायेण उच्यते। २८६९–२८७०कथं तर्हि ? स्थिते वाचकात्मना नित्ये शब्दे नित्यार्थसम्बन्धिनि शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिः ‘अतः प्रभवः’ इत्युच्यते। कथं पुनः अवगम्यते शब्दात् प्रभवति जगत् इति ? प्रत्यक्षानुमानाभ्यां; प्रत्यक्षं श्रुतिः, २८७१प्रामाण्यं प्रति अनपेक्षत्वात्। २८७२अनुमानं स्मृतिः, २८७३प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात्। २८७४ते हि शब्दपूर्वां सृष्टिं दर्शयतः। २८७५‘एते इति वै प्रजापतिः देवान् असृजत असृग्रं इति मनुष्यान् इन्दव इति पितॄन् तिरःपवित्रं इति ग्रहान् आशव इति स्तोत्रं विश्वानि इति शस्त्रं अभि सौभग इति अन्याः प्रजाः’ इति श्रुतिः। २८७६तथा अन्यत्र अपि ‘सः मनसा वाचं मिथुनं समभवत्’(बृ.उ.१.२.४) इत्यादिना तत्र तत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते; २८७७–२८७८स्मृतिः अपि — ‘अनादिनिधना नित्या वाक् उत्सृष्टा स्वयंभुवा।’(म॰भा॰१२-२३२-२४), ‘आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः’(कू॰पु॰२-२७) इति; २८७९उत्सर्गोऽपि अयं वाचः सम्प्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः, २८८०अनादिनिधनायाः अन्यादृशस्य उत्सर्गस्य असम्भवात्; तथा ‘नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्।’, ‘वेदशब्देभ्यः एव आदौ निर्ममे सः महेश्वरः’(म॰भा॰१२-२३२-२६),(वि॰पु॰१-५-६३) इति; ‘सर्वेषां तु सः नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक्। वेदशब्देभ्यः एव आदौ पृथक् संस्थाः च निर्ममे’(म॰स्मृ॰१-२१) इति च। २८८१अपि च चिकीर्षितं अर्थं अनुतिष्ठन् तस्य वाचकं शब्दं पूर्वं स्मृत्वा पश्चात् तं अर्थं अनुतिष्ठति इति सर्वेषां नः प्रत्यक्षं एतत्। २८८२तथा प्रजापतेः अपि स्रष्टुः सृष्टेः पूर्वं वैदिकाः शब्दाः मनसि प्रादुर्बभूवुः, पश्चात् तदनुगतान् अर्थान् ससर्ज इति गम्यते। २८८३तथा च श्रुतिः ‘सः भूः इति व्याहरत् सः भूमिं असृजत’(तै.ब्रा.२.२.४.२) इति एवं आदिका २८८४भूरादिशब्देभ्यः एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोकान् सृष्टान् दर्शयति॥
१६२२८८५किमात्मकं पुनः शब्दं अभिप्रेत्य इदं शब्दप्रभवत्वं उच्यते ? २८८६स्फोटं इत्याह। २८८७वर्णपक्षे हि तेषां उत्पन्नप्रध्वंसित्वात् न नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इति अनुपपन्नं स्यात्। २८८८उत्पन्नप्रध्वंसिनः च वर्णाः, प्रत्युच्चारणं अन्यथा च अन्यथा च प्रतीयमानत्वात्। २८८९तथा हि अदृश्यमानोऽपि पुरुषविशेषोऽध्ययनध्वनिश्रवणात् एव विशेषतो निर्धार्यते — ‘देवदत्तोऽयं अधीते, यज्ञदत्तोऽयं अधीते’ इति। २८९०–२८९१न च अयं वर्णविषयोऽन्यथात्वप्रत्ययो मिथ्याज्ञानं, बाधकप्रत्ययाभावात्। न च वर्णेभ्योऽर्थावगतिः युक्ता। २८९२न हि एकैको वर्णोऽर्थं प्रत्याययेत्, व्यभिचारात्। २८९३न च वर्णसमुदायप्रत्ययोऽस्ति, क्रमवत्वात् वर्णानाम्। २८९४पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णोऽर्थं प्रत्याययिष्यति इति यदि उच्येत, २८९५तत् न। सम्बन्धग्रहणापेक्षो हि शब्दः स्वयं प्रतीयमानोऽर्थं प्रत्याययेत्, २८९६धूमादिवत्। २८९७न च पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्य अन्त्यवर्णस्य प्रतीतिः अस्ति, अप्रत्यक्षत्वात् संस्काराणाम्। २८९८–२८९९कार्यप्रत्यायितैः २९००संस्कारैः सहितोऽन्त्यो वर्णोऽर्थं प्रत्याययिष्यति इति चेत्, न। संस्कारकार्यस्य अपि स्मरणस्य क्रमवर्तित्वात्। २९०१तस्मात् स्फोटः एव शब्दः। २९०२–२९०५सः च एकैकवर्णप्रत्ययाहितसंस्कारबीजे अन्त्यवर्णप्रत्ययजनितपरिपाके प्रत्ययिनि एकप्रत्ययविषयतया झटिति प्रत्यवभासते। २९०६न च अयं एकप्रत्ययो वर्णविषया स्मृतिः। वर्णानां अनेकत्वात् एकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तेः। २९०७तस्य च प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् नित्यत्वं, २९०८भेदप्रत्ययस्य वर्णविषयत्वात्। २९०९तस्मात् नित्यात् शब्दात् स्फोटरूपात् अभिधायकात् क्रियाकारकफललक्षणं जगत् अभिधेयभूतं प्रभवति इति॥
१६३२९१०–२९११‘वर्णाः एव तु शब्दः’ इति भगवान् उपवर्षः। ननु उत्पन्नप्रध्वंसित्वं वर्णानां उक्तं; २९१२तत् न। ते एव इति प्रत्यभिज्ञानात्। २९१३सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं केशादिषु इव इति चेत्, २९१४न। २९१५प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण बाधानुपपत्तेः। २९१६प्रत्यभिज्ञानं आकृतिनिमित्तं इति चेत्, २९१७न। व्यक्तिप्रत्यभिज्ञानात्। २९१८यदि हि प्रत्युच्चारणं गवादिव्यक्तिवत् अन्या अन्या २९१९वर्णव्यक्तयः प्रतीयेरन्, तत आकृतिनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानं स्यात्। न तु एतत् अस्ति। वर्णव्यक्तयः एव हि प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायन्ते। २९२०–२९२१द्विः गोशब्दः उच्चारितः — इति हि प्रतिपत्तिः; न तु द्वौ गोशब्दौ इति। ननु वर्णाः अपि उच्चारणभेदेन भिन्नाः प्रतीयन्ते, देवदत्तयज्ञदत्तयोः अध्ययनध्वनिश्रवणात् एव भेदप्रतीतेः इति उक्तम्। २९२२अत्र अभिधीयते — सति वर्णविषये निश्चिते प्रत्यभिज्ञाने, संयोगविभागाभिव्यङ्ग्यत्वात् वर्णानां, अभिव्यञ्जकवैचित्र्यनिमित्तोऽयं वर्णविषयो विचित्रः प्रत्ययः, न स्वरूपनिमित्तः। २९२३अपि च वर्णव्यक्तिभेदवादिना अपि प्रत्यभिज्ञानसिद्धये वर्णाकृतयः कल्पयितव्याः। २९२४तासु च परोपाधिको भेदप्रत्ययः इति अभ्युपगन्तव्यम्। २९२५तत् वरं वर्णव्यक्तिषु एव परोपाधिको भेदप्रत्ययः, स्वरूपनिमित्तं च प्रत्यभिज्ञान — इति कल्पनालाघवम्। २९२६एषः एव च वर्णविषयस्य भेदप्रत्ययस्य बाधकः प्रत्ययः, यत् प्रत्यभिज्ञानम्। २९२७कथं हि एकस्मिन् काले बहूनां उच्चारयतां एकः एव सन् गकारो युगपत् अनेकरूपः स्यात् — उदात्तः च अनुदात्तः च स्वरितः च सानुनासिकः च निरनुनासिकः च इति। २९२८अथवा ध्वनिकृतोऽयं प्रत्ययभेदो न वर्णकृतः इति अदोषः। २९२९कः पुनः अयं ध्वनिः नाम ? यो दूरात् आकर्णयतो वर्णविवेकं अप्रतिपद्यमानस्य कर्णपथं अवतरति; २९३०–२९३१प्रत्यासीदतः च पटुमृदुत्वादिभेदं वर्णेषु आसञ्जयति। तन्निबन्धनाः च उदात्तादयो विशेषाः, न वर्णस्वरूपनिबन्धनाः, २९३२वर्णानां प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्। २९३३एवं च सति सालम्बना उदात्तादिप्रत्ययाः भविष्यन्ति। २९३४इतरथा हि वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां २९३५–२९३६निर्भेदत्वात् संयोगविभागकृताः उदात्तादिविशेषाः कल्प्येरन्। संयोगविभागानां च अप्रत्यक्षत्वात् न तदाश्रयाः विशेषाः वर्णेषु अध्यवसातुं शक्यन्ते इति अतः निरालम्बना एव एते उदात्तादिप्रत्ययाः स्युः। २९३७अपि च नैव एतत् अभिनिवेष्टव्यं — उदात्तादिभेदेन वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां भेदो भवेत् इति। २९३८–२९३९न हि अन्यस्य भेदेन अन्यस्य अभिद्यमानस्य भेदो भवितुं अर्हति। न हि व्यक्तिभेदेन जातिं भिन्नां मन्यन्ते। २९४०वर्णेभ्यः च अर्थप्रतीतेः सम्भवात् स्फोटकल्पना अनर्थिका। २९४१न कल्पयामि अहं स्फोटं, २९४२प्रत्यक्षं एव तु एनं अवगच्छामि, २९४३एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां बुद्धौ २९४४–२९४५झटिति प्रत्यवभासनात् इति चेत्, न। अस्याः अपि बुद्धेः वर्णविषयत्वात्। २९४६एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हि इयं एका बुद्धिः गौः इति समस्तवर्णविषया, न अर्थान्तरविषया। २९४७–२९४८कथं एतत् अवगम्यते ? यतोऽस्यां अपि बुद्धौ गकारादयो वर्णाः अनुवर्तन्ते, न तु दकारादयः। २९४९यदि हि अस्याः बुद्धेः गकारादिभ्योऽर्थान्तरं स्फोटो विषयः स्यात्, ततो दकारादयः इव गकारादयोऽपि अस्याः बुद्धेः व्यावर्तेरन्। न तु तथा अस्ति। २९५०तस्मात् इयं एकबुद्धिः वर्णविषया एव स्मृतिः। २९५१–२९५२ननु अनेकत्वात् वर्णानां न एकबुद्धिविषयता उपपद्यते इति उक्तं, तत् प्रति ब्रूमः — सम्भवति अनेकस्य अपि एकबुद्धिविषयत्वं, पङ्क्तिः वनं सेना दश शतं सहस्रं इत्यादिदर्शनात्। या तु गौः इति एकः अयं शब्दः इति बुद्धिः, सा बहुषु एव वर्णेषु एकार्थावच्छेदनिबन्धना औपचारिकी वनसेनादिबुद्धिवत् एव। अत्र आह — यदि वर्णाः एव सामस्त्येन एकबुद्धिविषयतां आपद्यमानाः पदं स्युः, ततो जाराः राजा कपिः पिकः इत्यादिषु पदविशेषप्रतिपत्तिः न २९५३स्यात्; ते एव हि वर्णाः इतरत्र च इतरत्र च प्रत्यवभासन्ते इति। २९५४–२९५६अत्र वदामः — सति अपि समस्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा क्रमानुरोधिन्यः एव पिपीलिकाः पङ्क्तिबुद्धिं आरोहन्ति, एवं क्रमानुरोधिनः एव हि वर्णाः पदबुद्धिं आरोक्ष्यन्ति। २९५७तत्र वर्णानां अविशेषे अपि क्रमविशेषकृता पदविशेषप्रतिपत्तिः न विरुध्यते। २९५८वृद्धव्यवहारे च इमे वर्णाः क्रमाद्यनुगृहीताः गृहीतार्थविशेषसम्बन्धाः सन्तः स्वव्यवहारे अपि एकैकवर्णग्रहणानन्तरं समस्तप्रत्यवमर्शिन्यां बुद्धौ तादृशाः एव प्रत्यवभासमानाः तं तं अर्थं अव्यभिचारेण प्रत्याययिष्यन्ति इति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना। २९५९स्फोटवादिनः तु दृष्टहानिः, अदृष्टकल्पना च। २९६०वर्णाः च इमे क्रमेण गृह्यमाणाः स्फोटं व्यञ्जयन्ति सः स्फोटोऽर्थं व्यनक्ति इति गरीयसी कल्पना स्यात्॥
१६४२९६१अथ अपि नाम प्रत्युच्चारणं अन्ये अन्ये वर्णाः स्युः, तथापि प्रत्यभिज्ञालम्बनभावेन वर्णसामान्यानां अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वात्, या वर्णेषु अर्थप्रतिपादनप्रक्रिया रचिता सा सामान्येषु सञ्चारयितव्या। २९६२ततः च नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभवः इति अविरुद्धम्॥२८॥
१६५स्वतन्त्रस्य २९६४कर्तुः अस्मरणादिभिः स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधं आशङ्क्य २९६५‘अतः प्रभवात्’ इति परिहृत्य इदानीं तत् एव वेदनित्यत्वं स्थितं द्रढयति — अतः एव च नित्यत्वं इति। अतः एव नियताकृतेः देवादेः जगतो वेदशब्दप्रभवत्वात् वेदशब्दनित्यत्वं अपि प्रत्येतव्यम्। २९६६तथा च मन्त्रवर्णः — ‘यज्ञेन वाचः पदवीं आयन् तां अन्वविन्दन् ऋषिषु प्रविष्टां’(ऋ.सं.१०.७.३) इति २९६७स्थितां एव वाचं अनुविन्नां दर्शयति। वेदव्यासः च एवं एव स्मरति — ‘युगान्ते अन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः। लेभिरे तपसा पूर्वं अनुज्ञाताः स्वयंभुवा’ इति॥२९॥२९६८–२९६९
१६६२९७१अथ अपि स्यात् — २९७२यदि पश्वादिव्यक्तिवत् देवादिव्यक्तयोऽपि सन्तत्या एव उत्पद्येरन् निरुध्येरन् च, ततोऽभिधानाभिधेयाभिधातृव्यवहाराविच्छेदात् सम्बन्धनित्यत्वेन विरोधः शब्दे परिह्रियेत। २९७३यदा तु खलु सकलं त्रैलोक्यं परित्यक्तनामरूपं निर्लेपं प्रलीयते, प्रभवति च अभिनवं इति श्रुतिस्मृतिवादाः वदन्ति, तदा कथं अविरोधः इति। २९७४तत्र इदं अभिधीयते समाननामरूपत्वात् इति। २९७५तदा अपि संसारस्य अनादित्वं तावत् अभ्युपगन्तव्यम्। २९७६प्रतिपादयिष्यति च आचार्यः संसारस्य अनादित्वं — ‘उपपद्यते च अपि उपलभ्यते च’(ब्र.सू.२.१.३६) इति। २९७७अनादौ च संसारे यथा स्वापप्रबोधयोः प्रलयप्रभवश्रवणे अपि पूर्वप्रबोधवत् उत्तरप्रबोधे अपि व्यवहारात् न कश्चित् विरोधः, एवं कल्पान्तरप्रभवप्रलययोः अपि इति द्रष्टव्यम्। स्वापप्रबोधयोः च प्रलयप्रभवौ श्रूयेते — ‘यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथ अस्मिन् प्राणे एव एकधा भवति तदा एनं वाक् सर्वैः नामभिः सह अपि एति चक्षुः सर्वैः रूपैः सह अपि एति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सह अपि एति मनः सर्वैः ध्यानैः सह अपि एति सः यदा प्रतिबुध्यते यथा अग्नेः ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गाः विप्रतिष्ठेरन् एवं एव एतस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः’(कौ.उ.३.३) इति। स्यात् एतत् — २९७८–२९८०स्वापे पुरुषान्तरव्यवहाराविच्छेदात् स्वयं च सुप्तप्रबुद्धस्य पूर्वप्रबोधव्यवहारानुसन्धानसम्भवात् अविरुद्धम्। महाप्रलये तु सर्वव्यवहारोच्छेदात् जन्मान्तरव्यवहारवत् च कल्पान्तरव्यवहारस्य अनुसन्धातुं अशक्यत्वात् वैषम्यं इति। २९८१न एषः दोषः, सति अपि सर्वव्यवहारोच्छेदिनि महाप्रलये परमेश्वरानुग्रहात् ईश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां कल्पान्तरव्यवहारानुसन्धानोपपत्तेः। २९८२यद्यपि प्राकृताः प्राणिनो न जन्मान्तरव्यवहारं अनुसन्दधाना दृश्यन्त इति, तथापि न प्राकृतवत् ईश्वराणां भवितव्यम्। २९८३यथा हि प्राणित्वाविशेषे अपि मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्यादिप्रतिबन्धः परेण परेण भूयान् भवन् २९८४–२९८६दृश्यते। तथा मनुष्यादिषु एव हिरण्यगर्भपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्याद्यभिव्यक्तिः अपि परेण परेण भूयसी भवति इति एतत् श्रुतिस्मृतिवादेषु असकृत् अनुश्रूयमाणं न शक्यं नास्ति इति वदितुम्। २९८७–२९८८ततः च अतीतकल्पानुष्ठितप्रकृष्टज्ञानकर्मणां ईश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां वर्तमानकल्पादौ प्रादुर्भवतां २९८९परमेश्वरानुगृहीतानां सुप्तप्रतिबुद्धवत् कल्पान्तरव्यवहारानुसन्धानोपपत्तिः। २९९०तथा च श्रुतिः — ‘यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदान् च प्रहिणोति तस्मै। तेꣳ ह देवं आत्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुः वै शरणं अहं प्रपद्ये’(श्वे.उ.६.१८) इति। २९९१स्मरन्ति च शौनकादयः — ‘मधुच्छन्दःप्रभृतिभिऋषिभिर्दाशतय्यो दृष्टाः’(शौ॰ऋ॰अनु॰४) इति। २९९२प्रतिवेदं च एवं एव काण्डर्ष्यादयः स्मर्यन्ते। २९९३श्रुतिः अपि ऋषिज्ञानपूर्वकं एव मन्त्रेण अनुष्ठानं दर्शयति — २९९४‘यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वा ऋच्छति गर्तं वा प्रतिपद्यते’ इति उपक्रम्य ‘तस्मात् एतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यात्’(सा॰आ॰ब्रा॰१-१-६) इति। २९९५प्राणिनां च सुखप्राप्तये धर्मो विधीयते। दुःखपरिहाराय च अधर्मः प्रतिषिध्यते। २९९६दृष्टानुश्रविकसुखदुःखविषयौ च रागद्वेषौ भवतः, न विलक्षणविषयौ — इति अतः धर्माधर्मफलभूतोत्तरा सृष्टिः निष्पद्यमाना पूर्वसृष्टिसदृशी एव निष्पद्यते। २९९७स्मृतिः च भवति — ‘तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तानि एव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः॥’, २९९८‘हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौ ऋतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते २९९९तस्मात् तत् तस्य रोचते’(वि॰पु॰१-५-६०,६१) इति। ३०००प्रलीयमानं अपि च इदं जगच्छक्त्यवशेषं एव प्रलीयते। ३००१शक्तिमूलं एव च प्रभवति। ३००२इतरथा आकस्मिकत्वप्रसङ्ग। ३००३न च अनेकाकाराः शक्तयः शक्याः कल्पयितुम्। ३००४ततः च विच्छिद्य विच्छिद्य अपि उद्भवतां भूरादिलोकप्रवाहाणां, देवतिर्यङ्मनुष्यलक्षणानां च प्राणिनिकायप्रवाहाणां, वर्णाश्रमधर्मफलव्यवस्थानां च अनादौ संसारे नियतत्वं इन्द्रियविषयसम्बन्धनियतत्ववत् प्रत्येतव्यम्। ३००५न हि इन्द्रियविषयसम्बन्धादेः व्यवहारस्य प्रतिसर्गं अन्यथात्वं षष्ठेन्द्रियविषयकल्पं शक्यं उत्प्रेक्षितुम्। ३००६अतः च सर्वकल्पानां तुल्यव्यवहारत्व कल्पान्तरव्यवहारानुसन्धानक्षमत्वात् च ईश्वराणां ३००७–३००८समाननामरूपा एव प्रतिसर्गं विशेषाः प्रादुः भवन्ति। समाननामरूपत्वात् च आवृत्तौ अपि महासर्गमहाप्रलयलक्षणायां जगतोऽभ्युपगम्यमानायां न कश्चित् शब्दप्रामाण्यादिविरोधः। समाननामरूपतां च श्रुतिस्मृती दर्शयतः — ‘सूर्याचन्द्रमसौ धाता ३००९यथापूर्वं अकल्पयत्। दिवं च पृथिवीं च अन्तरिक्षं अथो सुवः’(ऋ.सं.१०.१९०.३) इति। यथा पूर्वस्मिन् कल्पे सूर्याचन्द्रमःप्रभृति जगत् कॢप्तं, ३०१०तथा अस्मिन् अपि कल्पे परमेश्वरोऽकल्पयत् इत्यर्थः। तथा — ‘अग्निः वा अकामयत। अन्नादो देवानाꣳ स्यां इति। ३०११सः एतं अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशं अष्टाकपालं निरवपत्’(तै.ब्रा.३.१.४.१) इति ३०१२नक्षत्रेष्टिविधौ योऽग्निः निरवपत् यस्मै वा अग्नये निरवपत्, तयोः समाननामरूपतां दर्शयति — इति एवंजातीयका श्रुतिः इह उदाहर्तव्या। स्मृतिः अपि ‘ऋषीणां नामधेयानि याः च वेदेषु दृष्टयः।’, ‘शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तानि एव एभ्यो ददाति अजः॥(लि॰पु॰७०-२५८,२५९), ‘यथा ऋतुषु ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तानि एव तथा भावाः युगादिषु॥’(वि॰पु॰१-५-६६),‘यथा अभिमानिनोऽतीताः तुल्याः ते साम्प्रतैः इह। देवाः देवैः अतीतैः हि रूपैः नामभिः एव च’(वा॰पु॰५०-६६) इति एवंजातीयका द्रष्टव्या॥३०॥
१६७३०१४इह ३०१५देवादीनां अपि ब्रह्मविद्यायां अस्ति अधिकारः इति यत् प्रतिज्ञातं तत् पर्यावर्त्यते — देवादीनां अनधिकारं जैमिनिः आचार्यो मन्यते। ३०१६कस्मात् ? ३०१७मध्वादिषु असम्भवात्। ब्रह्मविद्यायां अधिकाराभ्युपगमे हि विद्यात्वाविशेषात् मध्वादिविद्यासु अपि अधिकारोऽभ्युपगम्येत; न च एवं सम्भवति। ३०१८कथं ? ३०१९‘असौ वा आदित्यो देवमधु’(छा.उ.३.१.१) इति अत्र मनुष्याः आदित्यं मध्वध्यासेन उपासीरन्। ३०२०देवादिषु हि उपासकेषु अभ्युपगम्यमानेषु आदित्यः कं अन्यं आदित्यं उपासीत ? ३०२१पुनः च आदित्यव्यपाश्रयाणि पञ्च रोहितादीनि अमृतानि अनुक्रम्य, वसवो रुद्राः आदित्याः मरुतः साध्याः च पञ्च देवगणाः क्रमेण तत्तत् अमृतं उपजीवन्ति इति उपदिश्य, ‘सः यः एतत् एवं अमृतं वेद वसूनां एव एकः भूत्वा अग्निना एव मुखेन एतत् एव अमृतं दृष्ट्वा तृप्यति’(छा.उ.३.६.३) इत्यादिना वस्वाद्युपजीव्यानि अमृतानि विजानतां वस्वादिमहिमप्राप्तिं दर्शयति। वस्वादयः तु कान् अन्यान् वस्वादीन् अमृतोपजीविनो विजानीयुः ? कं वा अन्यं वस्वादिमहिमानं प्रेप्सेयुः ? ३०२२–३०२३तथा — ‘अग्निः पादो वायुः पादः आदित्यः पादो दिशः पादः’ ‘वायुः वाव संवर्गः’(छा.उ.४.३.१) ‘आदित्यो ब्रह्म इत्यादेशः’(छा.उ.३.१९.१) इत्यादिषु देवतात्मोपासनेषु न तेषां एव देवतात्मनां अधिकारः सम्भवति। तथा ‘इमौ एव गोतमभरद्वाजौ अयं एव गोतमोऽयं भरद्वाजः’(बृ.उ.२.२.४) इत्यादिषु अपि ऋषिसम्बन्धेषु उपासनेषु न तेषां एव ऋषीणां अधिकारः सम्भवति॥३१॥
१६८३०२५कुतः च देवादीनां अनधिकारः —
१६९३०२६यत् इदं ज्योतिर्मण्डलं द्युस्थानं अहोरात्राभ्यां बम्भ्रमत् जगत् अवभासयति, तस्मिन् आदित्यादयो देवतावचनाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते; ३०२७लोकप्रसिद्धेः वाक्यशेषप्रसिद्धेः च। ३०२८न च ज्योतिर्मण्डलस्य हृदयादिना विग्रहेण चेतनतया अर्थित्वादिना वा योगोऽवगन्तुं शक्यते, मृदादिवत् अचेतनत्वावगमात्। ३०२९एतेन अग्न्यादयो व्याख्याताः॥
१७०३०३०स्यात् एतत् — मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो देवादीनां ३०३१विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् अयं अदोषः इति चेत्, ३०३२न इत्युच्यते। ३०३३न तावत् लोको नाम किञ्चित् स्वतन्त्रं प्रमाणं अस्ति। ३०३४प्रत्यक्षादिभ्यः एव हि अविचारितविशेषेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्धःन्नर्थो लोकात् प्रसिद्धः इत्युच्यते। ३०३५न च अत्र प्रत्यक्षादीनां अन्यतमं प्रमाणं अस्ति; ३०३६इतिहासपुराणं अपि पौरुषेयत्वात् प्रमाणान्तरमूलं आकाङ्क्षति। ३०३७अर्थवादाः अपि विधिना एकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थाः सन्तो न पार्थगर्थ्येन देवादीनां विग्रहादिसद्भावे कारणभावं प्रतिपद्यन्ते। ३०३८–३०३९मन्त्राः अपि श्रुत्यादिविनियुक्ताः प्रयोगसमवायिनोऽभिधानार्थाः न कस्यचित् अर्थस्य प्रमाणं इति आचक्षते। ३०४०तस्मात् अभावो देवादीनां अधिकारस्य॥३२॥
१७१३०४२तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति। बादरायणः तु आचार्यो भावं अधिकारस्य देवादीनां अपि मन्यते। ३०४३यद्यपि मध्वादिविद्यासु देवतादिव्यामिश्रासु असम्भवोऽधिकारस्य, तथा अपि अस्ति हि शुद्धायां ब्रह्मविद्यायां सम्भवः। ३०४४अर्थित्वसामर्थ्याप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वात् अधिकारस्य। ३०४५न च क्वचित् असम्भवः इति एतावता यत्र सम्भवः तत्र अपि अधिकारोऽपोद्येत। मनुष्याणां अपि न सर्वेषां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजसूयादिषु अधिकारः सम्भवति। तत्र यो न्यायः सोऽत्र अपि भविष्यति। ३०४६ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकं — ‘तत् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत सः एव तत् अभवत् तथा ऋषीणां तथा मनुष्याणां’(बृ.उ.१.४.१०) इति, ३०४७‘ते ह ऊचुः हन्त तं आत्मानं अन्विच्छामो यं आत्मानं अन्विष्य सर्वाꣳच लोकान् आप्नोति सर्वाꣳच कामान् इति, इन्द्रो ह वै देवानां अभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां’(छा.उ.८.७.२) इत्यादि च। ३०४८स्मार्तं अपि गन्धर्वयाज्ञवल्क्यसंवादादि॥
१७२३०४९यत् अपि उक्तं ‘ज्योतिषि भावात् च’ इति, अत्र ब्रूमः — ३०५०ज्योतिरादिविषयाः अपि आदित्यादयो देवतावचनाः शब्दाः चेतनावन्तं ऐश्वर्याद्युपेतं तं तं देवतात्मानं समर्पयन्ति, ३०५१मन्त्रार्थवादादिषु तथा व्यवहारात्। ३०५२अस्ति हि ऐश्वर्ययोगात् देवतानां ज्योतिराद्यात्मभिः च अवस्थातुं यथेष्टं च तं तं विग्रहं ग्रहीतुं सामर्थ्यम्। ३०५३तथा हि श्रूयते सुब्रह्मण्यार्थवादे — ३०५४‘मेधातिथेः मेष इति — मेधातिथिं ह काण्वायनं इन्द्रो मेषो भूत्वा जहार’(षड्विंश.ब्रा.१.१) इति। ३०५५स्मर्यते च — ‘आदित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीं उपजगाम ह’ इति। ३०५६–३०५७मृदादिषु अपि चेतना अधिष्ठातारोऽभ्युपगम्यन्ते; ‘मृत् अब्रवीत्’ ‘आपोऽब्रुवन्’ इत्यादिदर्शनात्। ३०५८ज्योतिरादेः तु भूतधातोः आदित्यादिषु अचेतनत्वं अभ्युपगम्यते। ३०५९चेतनाः तु अधिष्ठातारो देवतात्मानो मन्त्रार्थवादादिषु व्यवहारात् इति उक्तम्॥
१७३३०६०यत् अपि उक्तं — मन्त्रार्थवादयोः अन्यार्थत्वात् न देवताविग्रहादिप्रकाशनसामर्थ्यं इति, ३०६१–३०६२अत्र ब्रूमः — प्रत्ययाप्रत्ययौ हि सद्भावासद्भावयोः कारणं; न अन्यार्थत्वं अनन्यार्थत्वं वा। ३०६३तथा हि अन्यार्थं अपि प्रस्थितः पथि पतितं तृणपर्णादि अस्ति इति एव प्रतिपद्यते। ३०६४अत्र आह — विषम उपन्यासः। तत्र हि तृणपर्णादिविषयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तं अस्ति, येन तत् अस्तित्वं प्रतिपद्यते। अत्र पुनः विध्युद्देशैकवाक्यभावेन स्तुत्यर्थे अर्थवादे न पार्थगर्थ्येन वृत्तान्तविषया प्रवृत्तिः शक्या अध्यवसातुम्। ३०६५न हि महावाक्ये अर्थप्रत्यायके अवान्तरवाक्यस्य पृथक्प्रत्यायकत्वं अस्ति। ३०६६यथा ३०६७‘न सुरां पिबेत्’ इति नञ्वति वाक्ये पदत्रयसम्बन्धात् सुरापानप्रतिषेध एव एकः अर्थोऽवगम्यते। न पुनः सुरां पिबेत् इति पदद्वयसम्बन्धात् सुरापानविधिः अपि इति। ३०६८अत्र उच्यते — विषम उपन्यासः। युक्तं यत् सुरापानप्रतिषेधे पदान्वयस्य एकत्वात् अवान्तरवाक्यार्थस्य अग्रहणम्। विध्युद्देशार्थवादयोः तु अर्थवादस्थानि पदानि पृथक् अन्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्य, अनन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते। ३०६९यथा हि ‘वायव्यं श्वेतं आलभेत भूतिकामः’ इति अत्र विध्युद्देशवर्तिनां वायव्यादिपदानां विधिना सम्बन्धः, न एवं ‘वायुः वै क्षेपिष्ठा देवता वायुं एव स्वेन भागधेयेन उपधावति सः एव एनं भूतिं गमयति’ इति एषां अर्थवादगतानां पदानाम्। ३०७०न हि भवति, ३०७१‘वायुः वा आलभेत’ इति ‘क्षेपिष्ठा देवता वा आलभेत’ इत्यादि। वायुस्वभावसङ्कीर्तनेन तु अवान्तरं अन्वयं प्रतिपद्य, एवं विशिष्टदैवत्यं इदं कर्म इति विधिं स्तुवन्ति। ३०७२–३०७३तत् यत्र सोऽवान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति, तत्र तदनुवादेन अर्थवादः प्रवर्तते। यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धः, तत्र गुणवादेन। ३०७४यत्र तु तत् उभयं नास्ति, तत्र किं प्रमाणान्तराभावात् गुणवादः स्यात्, आहोस्त्वित् प्रमाणान्तराविरोधात् विद्यमानवाद इति — ३०७५प्रतीतिशरणैः विद्यमानवाद आश्रयणीयः, न गुणवादः। ३०७६एतेन मन्त्रो व्याख्यातः। ३०७७अपि च विधिभिः एव इन्द्रादिदैवत्यानि हवींषि चोदयद्भिः अपेक्षितं इन्द्रादीनां स्वरूपम्। ३०७८न हि स्वरूपरहिता इन्द्रादयः चेतसि आरोपयितुं शक्यन्ते। ३०७९न च चेतसि अनारूढायै तस्यै तस्यै देवतायै हविः प्रदातुं शक्यते। ३०८०श्रावयति च — ‘यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात्तां ध्यायेत् वषट्करिष्यन्’(ऐ.ब्रा.३.८.१) इति; ३०८१न च शब्दमात्रं अर्थस्वरूपं सम्भवति, शब्दार्थयोः भेदात्। ३०८२तत्र यादृशं मन्त्रार्थवादयोः इन्द्रादीनां स्वरूपं अवगतं न तत् तादृशं शब्दप्रमाणकेन प्रत्याख्यातुं युक्तम्। ३०८३इतिहासपुराणं अपि व्याख्यातेन मार्गेण सम्भवन्मन्त्रार्थवादमूलकत्वात् प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम्। ३०८४प्रत्यक्षादिमूलं अपि ३०८५सम्भवति। भवति हि अस्माकं अप्रत्यक्षं अपि चिरंतनानां प्रत्यक्षम्। ३०८६तथा च व्यासादयो देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरन्ति इति स्मर्यते। ३०८७यः तु ब्रूयात् — इदानींतनानां इव पूर्वेषां अपि नास्ति देवादिभिः व्यवहर्तुं सामर्थ्यं इति, ३०८८सः जगद्वैचित्र्यं प्रतिषेधेत्। ३०८९इदानीं इव च न अन्यदा अपि सार्वभौमः क्षत्रियोऽस्ति इति ब्रूयात्। ३०९०ततः च राजसूयादिचोदना उपरुन्ध्यात्। ३०९१इदानीं इव च कालान्तरे अपि अव्यवस्थितप्रायान् वर्णाश्रमधर्मान् प्रतिजानीत, ३०९२ततः च व्यवस्थाविधायि शास्त्रं अनर्थकं कुर्यात्। ३०९३तस्मात् धर्मोत्कर्षवशात् चिरंतनाः देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवजह्रुः इति श्लिष्यते। ३०९४अपि च स्मरन्ति — ‘स्वाध्यायात् इष्टदेवतासम्प्रयोगः’(यो.सू.२.४४) इत्यादि। ३०९५योगोऽपि अणिमाद्यैश्वर्यप्राप्तिफलकः स्मर्यमाणो न शक्यते साहसमात्रेण प्रत्याख्यातुम्। ३०९६श्रुतिः च योगमाहात्म्यं प्रख्यापयति — ‘पृथिव्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते। न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरं’(श्वे.उ.२.१२) इति। ३०९७ऋषीणां अपि मन्त्रब्राह्मणदर्शिनां सामर्थ्यं न अस्मदीयेन सामर्थ्येन उपमातुं युक्तम्। तस्मात् समूलं इतिहासपुराणम्। लोकप्रसिद्धिः अपि न सति सम्भवे निरालम्बना अध्यवसातुं युक्ता। ३०९८–३१००तस्मात् उपपन्नो मन्त्रादिभ्यो देवादीनां विग्रहवत्त्वाद्यवगमः। ३१०१ततः च अर्थित्वादिसम्भवात् उपपन्नो देवादीनां अपि ब्रह्मविद्यायां अधिकारः। ३१०२क्रममुक्तिदर्शनानि अपि एवं एव उपपद्यन्ते॥३३॥
१७४३१०४यथा मनुष्याधिकारनियमं अपोद्य देवादीनां अपि विद्यासु अधिकारः उक्तः, तथा एव द्विजात्यधिकारनियमापवादेन शूद्रस्य अपि अधिकारः स्यात् इति एतां आशङ्कां निवर्तयितुं इदं अधिकरणं आरभ्यते। ३१०५तत्र शूद्रस्य अपि अधिकारः स्यात् इति तावत् प्राप्तं; अर्थित्वसामर्थ्ययोः सम्भवात्, ३१०६‘तस्मात् शूद्रो यज्ञे अनवकॢप्तः’(तै.सं.७.१.१.६) इतिवत् ‘शूद्रो विद्यायां अनवकॢप्तः’ इति निषेधाश्रवणात्। ३१०७यत् च कर्मसु अनधिकारकारणं शूद्रस्य अनग्नित्वं, न तत् विद्यासु अधिकारस्य अपवादकं लिङ्गम्। ३१०८न हि आहवनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं न शक्यते। ३१०९भवति च श्रौतं लिङ्गं शूद्राधिकारस्य उपोद्बलकम्। संवर्गविद्यायां हि जानश्रुतिं पौत्रायणं शुश्रूषुं शूद्रशब्देन परामृशति — ‘अह हारे त्वा शूद्रः तव एव सह गोभिः अस्तु’(छा.उ.४.२.३) इति। ३११०विदुरप्रभृतयः च शूद्रयोनिप्रभवाः अपि विशिष्टविज्ञानसम्पन्नाः स्मर्यन्ते। ३१११तस्मात् अधिक्रियते शूद्रो विद्यासु इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३११२
१७५न शूद्रस्य अधिकारः, वेदाध्ययनाभावात्। ३११३अधीतवेदो हि विदितवेदार्थो वेदार्थेषु अधिक्रियते। ३११४न च शूद्रस्य वेदाध्ययनं अस्ति। उपनयनपूर्वकत्वात् वेदाध्ययनस्य, ३११५उपनयनस्य च वर्णत्रयविषयत्वात्। ३११६यत् तु अर्थित्वं, न तत् असति सामर्थ्ये अधिकारकारणं भवति। ३११७सामर्थ्यं अपि न लौकिकं केवलं अधिकारकारणं भवति; शास्त्रीये अर्थे ३११८शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्य अपेक्षितत्वात्। शास्त्रीयस्य च सामर्थ्यस्य अध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वात्। ३११९यत् च इदं ‘शूद्रो यज्ञे अनवकॢप्तः’ इति, तत् न्यायपूर्वकत्वात् विद्यायां अपि अनवकॢप्तत्वं द्योतयति; ३१२०–३१२२न्यायस्य साधारणत्वात्। यत् पुनः संवर्गविद्यायां शूद्रशब्दश्रवणं लिङ्गं मन्यसे, न तत् लिङ्गं; न्यायाभावात्। न्यायोक्ते हि लिङ्गदर्शनं द्योतकं भवति। ३१२३न च अत्र न्यायोऽस्ति। ३१२४कामं च अयं शूद्रशब्दः संवर्गविद्यायां एव एकस्यां शूद्रं अधिकुर्यात्, तद्विषयत्वात्। न सर्वासु विद्यासु। ३१२५अर्थवादस्थत्वात् तु न क्वचित् अपि अयं शूद्रं अधिकर्तुं उत्सहते। ३१२६शक्यते च अयं शूद्रशब्दोऽधिकृतविषयो योजयितुम्। ३१२७–३१२८कथं इत्युच्यते — ‘कं वर एनं एतत्सन्तं सयुग्वानं इव रैक्वं आत्थ’(छा.उ.४.१.३) ३१२९इति अस्मात् हंसवाक्यात् आत्मनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुक् उत्पेदे। तां ऋषी रैक्वः शूद्रशब्देन अनेन सूचयां बभूव ३१३०आत्मनः परोक्षज्ञताख्यापनाय इति गम्यते। ३१३१जातिशूद्रस्य अनधिकारात्। ३१३२कथं पुनः शूद्रशब्देन शुक् उत्पन्ना सूच्यते इति, ३१३३उच्यते — तत् आद्रवणात्; शुचं अभिदुद्राव, शुचा वा अभिदुद्रुवे, शुचा वा रैक्वं अभिदुद्राव — इति शूद्रः; ३१३४अवयवार्थसम्भवात्, रूढ्यर्थस्य च असम्भवात्। ३१३५दृश्यते च अयं अर्थोऽस्यां आख्यायिकायाम्॥३४॥
१७६इतः च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः; यत् कारणं प्रकरणनिरूपणेन ३१३६–३१३८क्षत्रियत्वं अस्य उत्तरत्र चैत्ररथेन अभिप्रतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहाराल् लिङ्गात् गम्यते। ३१३९उत्तरत्र हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे ३१४०चैत्ररथिः अभिप्रतारी क्षत्रियः सङ्कीर्त्यते — ‘अथ ह शौनकं च ३१४१कापेयं अभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे’(छा.उ.४.३.५) इति। चैत्ररथित्वं च अभिप्रतारिणः कापेययोगात् अवगन्तव्यम्। कापेययोगो हि चित्ररथस्य अवगतः ३१४२‘एतेन वै चित्ररथं कापेयाः अयाजयन्’(ताण्ड्य.ब्रा.२०.१२.५) इति। ३१४३समानान्वययाजिनां च प्रायेण समानान्वयाः याजकाः भवन्ति। ३१४४‘तस्मात् चैत्ररथिः नामैकः क्षत्रपतिः अजायत’ इति च क्षत्रपतित्वावगमात् क्षत्रियत्वं अस्य अवगन्तव्यम्। ३१४५तेन क्षत्रियेण अभिप्रतारिणा सह समानायां विद्यायां सङ्कीर्तनं जानश्रुतेः अपि क्षत्रियत्वं सूचयति। ३१४६समानानां एव हि प्रायेण समभिव्याहारात् भवन्ति। ३१४७क्षत्तृप्रेषणाद्यैश्वर्ययोगात् च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः। अतो न शूद्रस्य अधिकारः॥३५॥३१४८
१७७इतः च न शूद्रस्य अधिकारः, यत् विद्याप्रदेशेषु उपनयनादयः ३१४९–३१५१संस्काराः परामृश्यन्ते — ३१५२‘तं ह उपनिन्ये’(श.ब्रा.११.५.३.१३) ३१५३‘अधीहि भगवः इति ह उपससाद’(छा.उ.७.१.१) ३१५४‘ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एषः ह वै तत् सर्वं वक्ष्यति इति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादं उपसन्नाः’(प्र.उ.१.१) इति च। ३१५५‘तान् ह अनुपनीय एव’(छा.उ.५.११.७) इति अपि प्रदर्शिता एव उपनयनप्राप्तिः भवति। ३१५६शूद्रस्य च संस्काराभावोऽभिलप्यते ‘शूद्रः चतुर्थो वर्ण एकजातिः’(मनु.स्मृ.१०.४) इति एकजातित्वस्मरणात्। ‘न शूद्रे पातकं किञ्चित् न च संस्कारं अर्हति’(मनु.स्मृ.१०.१२.६) इत्यादिभिः च॥३६॥
१७८इतः च न शूद्रस्य अधिकारः; यत् सत्यवचनेन शूद्रत्वाभावे निर्धारिते जाबालं गौतम उपनेतुं अनुशासितुं च प्रववृते — ‘न एतत् अब्राह्मणो विवक्तुं अर्हति समिधं सोम्य आहर उप त्वा नेष्ये न सत्यात् अगाः’(छा.उ.४.४.५) इति श्रुतिलिङ्गात्॥३७॥
१७९३१५८इतः च न शूद्रस्य अधिकारः; ३१५९–३१६०यत् अस्य स्मृतेः ३१६१–३१६२श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधो भवति। ३१६३–३१६४वेदश्रवणप्रतिषेधः, वेदाध्ययनप्रतिषेधः, तदर्थज्ञानानुष्ठानयोः च प्रतिषेधः शूद्रस्य स्मर्यते। श्रवणप्रतिषेधः तावत् — ‘अथ ह अस्य वेदं उपशृण्वतः त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणं’ इति; ‘पद्यु ह वा एतत् श्मशानं यत् शूद्रः तस्मात् शूद्रसमीपे न अध्येतव्यं’ इति च। ३१६५अतः एव अध्ययनप्रतिषेधः। ३१६६यस्य हि समीपे अपि न अध्येतव्यं ३१६७भवति, सः कथं अश्रुतं अधीयीत। भवति च ‘वेदोच्चारणे जिह्वाच्छेदः, धारणे शरीरभेदः’(गौ॰ध॰सू॰२-३-४) इति। ३१६८अतः एव च अर्थात् अर्थज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो ३१६९भवति — ‘न शूद्राय मतिं दद्यात्’(म॰स्मृ॰४-८०) इति, ३१७०‘द्विजातीनां अध्ययनं इज्या दानं’(गौ॰ध॰सू॰२-१-१) इति च। ३१७१येषां पुनः पूर्वकृतसंस्कारवशात् विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पत्तिः, ३१७२तेषां न शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिषेद्धुं, ज्ञानस्य ऐकान्तिकफलत्वात्। ३१७३‘श्रावयेत् चतुरो वर्णान्’(म॰भा॰१२-३२७-४९) इति च इतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्यस्य अधिकारस्मरणात्। ३१७४वेदपूर्वकः तु नास्ति अधिकारः शूद्राणां इति स्थितम्॥३८॥३१७५
१८०३१७७अवसितः प्रासङ्गिकोऽधिकारविचारः। प्रकृतां एव इदानीं वाक्यार्थविचारणां प्रवर्तयिष्यामः। ३१७८‘यत् इदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्। महत् भयं ३१७९वज्रं उद्यतं ३१८०यः ३१८१एतत् विदुः अमृताः ते भवन्ति’(कः.उ.२.३.२) इति एतत् वाक्यं ‘एजृ कम्पने’ इति धात्वर्थानुगमात् लक्षितम्। ३१८२अस्मिन् वाक्ये सर्वं इदं जगत् प्राणाश्रयं स्पन्दते, महत् च किञ्चित् भयकारणं वज्रशब्दितं उद्यतं, तद्विज्ञानात् च अमृतत्वप्राप्तिः इति श्रूयते। ३१८३तत्र, कोऽसौ प्राणः, किं तत् भयानकं वज्रं, इति अप्रतिपत्तेः विचारे क्रियमाणे, प्राप्तं तावत् — प्रसिद्धि पञ्चवृत्तिः वायुः प्राणः इति। प्रसिद्धेः एव च अशनिः वज्रं स्यात्। ३१८४वायोः च इदं माहात्म्यं सङ्कीर्त्यते। ३१८५कथं ? ३१८६सर्वं इदं जगत् पञ्चवृत्ति ३१८७वायौ प्राणशब्दिते प्रतिष्ठाय एजति। वायुनिमित्तं एव च महत् भयानकं वज्रं उद्यम्यते। ३१८८–३१८९वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्नुवृष्ट्यशनयो विवर्तन्ते इति आचक्षते। वायुविज्ञानात् एव च इदं अमृतत्वम्। ३१९०तथा हि श्रुत्यन्तरं — ‘वायुः एव व्यष्टिः वायुः समष्टिः अप् पुनः मृत्युं जयति यः एवं वेद’ इति। ३१९१तस्मात् वायुः अयं इह प्रतिपत्तव्यः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३१९२
१८१३१९३ब्रह्म एव इदं इह प्रतिपत्तव्यम्। ३१९४कुतः ? ३१९५पूर्वोत्तरालोचनात्। ३१९६पूर्वोत्तरयोः हि ग्रन्थभागयोः ब्रह्म एव निर्दिश्यमानं उपलभामहे। ३१९७इह एव कथं अकस्मात् अन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि ? ३१९८पूर्वत्र तावत् ‘तत् एव शुक्रं ३१९९तत् ब्रह्म ३२००तत् एव अमृतं उच्यते। ३२०१तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे ३२०२तत् उ न अत्येति कश्चन’(कः.उ.२.३.१) इति ब्रह्म निर्दिष्टम्। ३२०३तत् एव इह अपि, सन्निधानात्, ‘जगत् सर्वं ३२०४प्राण एजति’ इति च लोकाश्रयत्वप्रत्यभिज्ञानात् निर्दिष्टं इति गम्यते। प्राणशब्दोऽपि अयं परमात्मनि एव प्रयुक्तः — ‘प्राणस्य प्राणं’(बृ.उ.४.४.१८) इति दर्शनात्। ३२०५एजयितृत्वं अपि इदं परमात्मन् एव उपपद्यते, न वायुमात्रस्य। ३२०६तथा च उक्तं — ‘न प्राणेन न अपानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। ३२०७इतरेण तु जीवन्ति ३२०८यस्मिन् एतौ उपाश्रितौ’(कः.उ.२.२.५) इति। ३२०९उत्तरत्र अपि ‘भयात् अस्य अग्निः तपति भयात् तपति सूर्यः। भयात् इन्द्रः च वायुः च मृत्युः धावति पञ्चमः’(कः.उ.२.३.३) इति ब्रह्म एव निर्देक्ष्यते, न वायुः, ३२१०सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वाभिधानात्। ३२११तत् एव इह अपि सन्निधानात् ‘महत् भयं ३२१२वज्रं उद्यतं’ इति च भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानात् निर्दिष्टं इति गम्यते। वज्रशब्दोऽपि अयं भयहेतुत्वसामान्यात् प्रयुक्तः। ३२१३यथा हि ‘वज्रं उद्यतं मम एव शिरसि निपतेत्, यदि अहं अस्य शासनं न कुर्यां’ इति अनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने प्रवर्तते, एवं इदं अग्निवायुसूर्यादिकं जगत् अस्मात् एव ब्रह्मणो बिभ्यत् नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तते इति — भयानकं वज्रोपमितं ब्रह्म। ३२१४तथा च ब्रह्मविषयं श्रुत्यन्तरं — ‘भीषा अस्मात् वातः पवते। भीषा उदेति सूर्यः। भीषा अस्मात् अग्निः च इन्द्रः च। मृत्युः धावति पञ्चमः’(तै.उ.२.८.१) इति। ३२१५अमृतत्वफलश्रवणात् अपि ३२१६ब्रह्म एव इदं इति गम्यते। ब्रह्मज्ञानात् हि अमृतत्वप्राप्तिः, ‘तं एव विदित्वा अति मृत्युं एति न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.६.१५) इति मन्त्रवर्णात्। ३२१७यत् तु वायुविज्ञानात् क्वचित् अमृतत्वं अभिहितं, तदापेक्षिकम्। ३२१८तत्र एव प्रकरणान्तरकरणेन परमात्मानं अभिधाय ‘अतोऽन्यत् आर्तं’(बृ.उ.३.४.२) इति वाय्वादेः आर्तत्वाभिधानात्। ३२१९प्रकरणात् अपि अत्र परमात्मनिश्चयः। ३२२०‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात् अन्यत्र अस्मात् कृताकृतात्। अन्यत्र भूतात् च भव्यात् च यत् तत् पश्यसि तत् वद’(कः.उ.१.२.१४) इति परमात्मनः पृष्टत्वात्॥३९॥
१८२‘एषः सम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ३२२२–३२२३ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते’(छा.उ.८.१२.३) इति श्रूयते। ३२२४तत्र संशय्यते — ३२२५किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषयतमोपहं तेजः, किं वा परं ब्रह्म इति। किं तावत् प्राप्तं ? प्रसिद्धं एव तेजो ज्योतिःशब्दं इति। ३२२६कुतः ? ३२२७तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात्। ‘ज्योतिश्चरणाभिधानात्’(ब्र.सू.१.१.२४) इति अत्र हि प्रकरणात् ज्योतिःशब्दः स्वार्थं परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते। न च इह तद्वत् किञ्चित् स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते। ३२२८तथा च नाडीखण्डे — ‘अथ यत्र एतत् अस्मात् शरीरात् उत्क्रामति अथ एतैः एव रश्मिभिः ऊर्ध्वं आक्रमते’(छा.उ.८.६.५) इति मुमुक्षोः आदित्यप्राप्तिः अभिहिता। ३२२९तस्मात् प्रसिद्धं एव तेजो ज्योतिःशब्दं इति, ३२३०एवं प्राप्ते ब्रूमः —
१८३परं एव ब्रह्म ज्योतिःशब्द। ३२३१कस्मात् ? ३२३२दर्शनात्। तस्य हि इह प्रकरणे वक्तव्यत्वेन अनुवृत्तिः दृश्यते; ३२३३‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इति अपहतपाप्मत्वादिगुणकस्य आत्मनः प्रकरणादौ अन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन च प्रतिज्ञानात्। ३२३४‘एतं तु एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि’(छा.उ.८.९.३) इति च अनुसन्धानात्। ३२३५‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः’(छा.उ.८.१२.१) इति च अशरीरतायै ज्योतिःसम्पत्तेः अस्य अभिधानात्। ३२३६ब्रह्मभावात् च अन्यत्र अशरीरतानुपपत्तेः। ३२३७‘परं ज्योतिः’ ‘सः उत्तमः पुरुषः’(छा.उ.८.१२.३) इति च विशेषणात्। ३२३८यत् तु उक्तं मुमुक्षोः आदित्यप्राप्तिः अभिहिता इति, न असौ आत्यन्तिको मोक्षः, गत्युत्क्रान्तिसम्बन्धात्। ३२३९न हि आत्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्तः इति वक्ष्यामः॥४०॥
१८४३२४०–३२४३‘आकाशो वै ३२४४नाम नामरूपयोः निर्वहिता ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म तत् अमृतं सः आत्मा’(छा.उ.८.१४.१) इति श्रूयते। तत् किं आकाशशब्दं परं ब्रह्म, किं वा प्रसिद्धं एव भूताकाशं इति विचारे — भूतपरिग्रहो युक्तः; आकाशशब्दस्य तस्मिन् रूढत्वात्। नामरूपनिर्वहणस्य च अवकाशदानद्वारेण तस्मिन् योजयितुं शक्यत्व। ३२४५स्रष्टृत्वादेः च स्पष्टस्य ब्रह्मलिङ्गस्य अश्रवणात् इति एवं प्राप्ते इदं उच्यते —३२४६
१८५परं एव ब्रह्म इह आकाशशब्दं भवितुं अर्हति। ३२४७कस्मात् ? ३२४८अर्थान्तरत्वादि व्यपदेशात्। ‘ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म’ इति हि नामरूपाभ्यां अर्थान्तरभूतं आकाशं व्यपदिशति। ३२४९न च ३२५०ब्रह्मणोऽन्यत् नामरूपाभ्यां अर्थान्तरं सम्भवति, सर्वस्य विकारजातस्य नामरूपाभ्यां एव व्याकृतत्वात्। नामरूपयोः अपि निर्वहणं निरङ्कुशं न ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्भवति, ३२५१–३२५२‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति ब्रह्मकर्तृकत्वश्रवणात्। ननु जीवस्य अपि प्रत्यक्षं नामरूपविषयं निर्वोढृत्वं अस्ति। ३२५३बाढं अस्ति। अभेदः तु इह विवक्षितः। ३२५४नामरूपनिर्वहणाभिधानात् एव च स्रष्टृत्वादि ब्रह्मलिङ्गं अभिहितं भवति। ३२५५‘तत् ब्रह्म तत् अमृतं सः आत्मा’(छा.उ.८.१४.१) इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि। ३२५६‘आकाशः तल्लिङ्गात्’(ब्र.सू.१.१.२२) इति अस्य एव अयं प्रपञ्चः॥४१॥
१८६३२५८व्यपदेशात् इति अनुवर्तते। ३२५९बृहदारण्यके षष्ठे प्रपाठके ‘कतमः आत्मा इति ३२६०–३२६१योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ३२६२–३२६३हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषः’(बृ.उ.४.३.७) इति उपक्रम्य भूयान् आत्मविषयः प्रपञ्चः कृतः। तत् किं संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरं वाक्यं, उत असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरं इति संशयः। ३२६४किं तावत् प्राप्तं ? संसारिस्वरूपमात्रविषयं एव इति। ३२६५कुतः ? ३२६६उपक्रमोपसंहाराभ्याम्। उपक्रमे ‘योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’ इति शारीरलिङ्गात्। उपसंहारे च ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ.उ.४.४.२२) इति तदपरित्यागात्। मध्ये अपि बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेन तस्य एव प्रपञ्चनात् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —३२६७
१८७परमेश्वरोपदेशपरं एव इदं वाक्यं, न शारीरमात्रान्वाख्यानपरम्। ३२६८कस्मात् ? ३२६९सुषुप्तौ उत्क्रान्तौ च शारीरात् भेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशात्। ३२७०सुषुप्तौ तावत् ‘अयं पुरुषः प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद न अन्तरं’(बृ.उ.४.३.२१) इति शारीरात् भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति। ३२७१तत्र पुरुषः शारीरः स्यात्, तस्य वेदितृत्वात्। ३२७२बाह्याभ्यन्तरवेदनप्रसङ्गे सति तत्प्रतिषेधसम्भवात्। ३२७३प्राज्ञः परमेश्वरः, ३२७४सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यं अवियोगात्। ३२७५तथा उत्क्रान्तौ अपि ‘अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेन आत्मना अन्वारूढः उत्सर्जन् याति’(बृ.उ.४.३.३५) इति जीवात् भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति। ३२७६तत्र अपि शारीरो जीवः स्यात्, शरीरस्वामित्वात्। प्राज्ञः तु सः एव परमेश्वरः। ३२७७तस्मात् सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः भेदेन व्यपदेशात् परमेश्वरः एव अत्र विवक्षितं इति गम्यते। ३२७८यत् उक्तं आद्यन्तमध्येषु शारीरलिङ्गात् तत्परत्वं अस्य वाक्यस्य इति, अत्र ब्रूमः — ३२७९उपक्रमे तावत् ‘योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’ इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितं — ३२८०किं तर्हि ? — अनूद्य संसारिस्वरूपं परेण ब्रह्मणा अस्य एकतां विवक्षति। ३२८१यतः ‘ध्यायति इव लेलायति इव’ इति एवमाद्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते। ३२८२तथा उपसंहारे अपि यथोपक्रमं एव उपसंहरति — ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा ३२८३योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’ इति। योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु संसारी लक्ष्यते, सः वा एषः महान् अजः आत्मा परमेश्वरः एव अस्माभिः प्रतिपादित इत्यर्थः। ३२८४यः तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात् संसारिस्वरूपविवक्षां ३२८५मन्यते, सः प्राचीं अपि दिशं प्रस्थापितः प्रतीचीं अपि दिशं प्रतिष्ठेत। यतो न बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेन अवस्थावत्त्वं संसारित्वं वा विवक्षितं — किं तर्हि ? — अवस्थारहितत्वं असंसारित्वं च। ३२८६–३२८७कथं एतत् अवगम्यते ? यत् ‘अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव ब्रूहि’(बृ.उ.४.३.१४) इति पदे पदे पृच्छति। ३२८८यत् च ३२८९‘अनन्वागतः तेन भवति असङ्गो हि अयं पुरुषः’(बृ.उ.४.३.१५) इति पदे पदे प्रतिवक्ति। ‘अनन्वागतं पुण्येन अनन्वागतं पापेन ३२९०तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति’(बृ.उ.४.३.२२) इति च। ३२९१तस्मात् असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरं एव एतत् वाक्यं इति अवगन्तव्यम्॥४२॥
१८८३२९३इतः च असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरं एव एतत् वाक्यं इति अवगन्तव्यं; ३२९४यत् अस्मिन् वाक्ये पत्यादयः शब्दाः असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाः च भवन्ति — ‘सर्वस्य वशी ३२९५सर्वस्य ईशानः सर्वस्य अधिपतिः’ इति एवंजातीयका असंसारिस्वभावप्रतिपादनपराः। ३२९६‘सः न साधुना कर्मणा भूयान् नो एव असौ अधुना कनीयान्’ इति एवंजातीयकाः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाः। ३२९७तस्मात् असंसारी परमेश्वरः इह उक्त ३२९८इति अवगम्यते॥४३॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥