ब्रह्मानन्दवल्ली

प्रथमोऽनुवाकः

२९अतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गप्रशमनार्था शान्तिः पठिता। इदानीं तु वक्ष्यमाणब्रह्मविद्याप्राप्त्युपसर्गोपशमनार्था शान्तिः पठ्यते -१२०

३०१२१सह न अववत् इति। सह नौ अवतु, नौ शिष्याचार्यौ सह एव अवतु रक्षतु। सह नौ भुनक्तु ब्रह्म भोजयतु। सह वीर्यं विद्यानिमित्तं सामर्थ्यं करवावहै निर्वर्तयावहै। तेजस्वि नौ तेजस्विनोः आवयोः अधीतं सु अधीतं अस्तु अर्थज्ञानयोग्यं अस्तु इत्यर्थः। मा विद्विषावहै, विद्याग्रहणनिमित्तं शिष्यस्य आचार्यस्य वा प्रमादकृतात् अन्यायात् विद्वेषः प्राप्तः; तत् शमनाय इयं आशीः — मा विद्विषावहै इति। मा एव न आवितरेतरं विद्वेषं आपद्यावहै। शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति त्रिः वचनं उक्तार्थम्। वक्ष्यमाणविद्याविघ्नप्रशमनार्था च इयं शान्तिः। अविघ्नेन आत्मविद्याप्राप्तिः आशास्यते, तन्मूलं हि परं श्रेयः इति॥

३११२२संहितादिविषयाणि कर्मभिः अविरुद्धानि उपासनानि उक्तानि। अनन्तरं च अन्तःसोपाधिकं आत्मदर्शनं उक्तं व्याहृतिद्वारेण स्वाराज्यफलम्। न च एतावता अशेषतः संसारबीजस्य उपमर्दनं अस्ति। अतः अशेषोपद्रवबीजस्य अज्ञानस्य निवृत्त्यर्थं विधूतसर्वोपाधिविशेषात्मदर्शनार्थं इदं आरभ्यते -

३२ब्रह्मवित् आप्नोति परं इत्यादि। १२३प्रयोजनं च अस्याः ब्रह्मविद्यायाः अविद्यानिवृत्तिः, ततः च आत्यन्तिकः संसाराभावः। वक्ष्यति च — ‘विद्वान् न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१) इति। संसारनिमित्ते च सति अभयं प्रतिष्ठां विन्दत इति अनुपपन्नं, कृताकृते पुण्यपापे न तपत इति च। अतोऽवगम्यते — अस्मात् विज्ञानात् सर्वात्मब्रह्मविषयात् आत्यन्तिकः संसाराभावः इति। १२४स्वयं एव आह प्रयोजनं ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’ इत्यादौ एव सम्बन्धप्रयोजनज्ञापनार्थम्। १२५निर्ज्ञातयोः हि सम्बन्धप्रयोजनयोः विद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासार्थं प्रवर्तते। श्रवणादिपूर्वकं हि विद्याफलं, ‘श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.२.४.५) इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः। ब्रह्मवित्, ब्रह्म इति वक्ष्यमाणलक्षणं, बृहत्तमत्वात् ब्रह्म, तत् वेत्ति विजानाति इति ब्रह्मवित्, आप्नोति प्राप्नोति परं निरतिशयं; तत् एव ब्रह्म परं; १२६न हि अन्यस्य विज्ञानात् अन्यस्य प्राप्तिः। स्पष्टं च श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तिं एव ब्रह्मविदो दर्शयति — ‘सः यो हि वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) इत्यादि॥

३३१२७ननु, सर्वगतं सर्वस्य च आत्मभूतं ब्रह्म वक्ष्यति। अतो न आप्यम्। आप्तिः च अन्यस्य अन्येन परिच्छिन्नस्य च परिच्छिन्नेन दृष्टा। अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकं च ब्रह्म इति अतः परिच्छिन्नवत् अनात्मवत् च तस्य आप्तिः अनुपपन्ना। न अयं दोषः। कथं ? दर्शनादर्शनापेक्षत्वात् ब्रह्मणः आप्त्यनाप्त्योः, परमार्थतो ब्रह्मस्वरूपस्य अपि सतः अस्य जीवस्य भूतमात्राकृतबाह्यपरिच्छिन्नान्नमयाद्यात्मदर्शिनः तदासक्तचेतसः। १२८प्रकृतसङ्ख्यापूरणस्य आत्मनः अव्यवहितस्य अपि बाह्यसङ्ख्येयविषयासक्तचित्ततया स्वरूपाभावदर्शनवत् परमार्थब्रह्मस्वरूपाभावदर्शनलक्षणया अविद्यया अन्नमयादीन् बाह्यान् अनात्मनः आत्मत्वेन प्रतिपन्नत्वात् अन्नमयाद्यनात्मभ्यो न अन्योऽहं अस्मि इति अभिमन्यते। एवं अविद्यया आत्मभूतं अपि ब्रह्म अनाप्तं स्यात्। १२९तस्य एवं अविद्यया अनाप्तब्रह्मस्वरूपस्य प्रकृतसङ्ख्यापूरणस्य आत्मनः अविद्यया अनाप्तस्य सतः केनचित् स्मारितस्य पुनः तस्य एव विद्यया आप्तिः यथा, तथा श्रुत्युपदिष्टस्य सर्वात्मब्रह्मणः आत्मत्वदर्शनेन विद्यया तदाप्तिः उपपद्यते एव। १३०ब्रह्मवित् आप्नोति परं इति वाक्यं सूत्रभूतं सर्वस्य वल्ल्यर्थस्य। ब्रह्मवित् आप्नोति परं इति अनेन वाक्येन वेद्यतया सूत्रितस्य ब्रह्मणोऽनिर्धारितस्वरूपविशेषस्य सर्वतो व्यावृत्तस्वरूपविशेषसमर्पणसमर्थस्य लक्षणस्य अभिधानेन स्वरूपनिर्धारणाय १३१अविशेषेण च उक्तवेदनस्य ब्रह्मणो वक्ष्यमाणलक्षणस्य विशेषेण प्रत्यगात्मतया अनन्यरूपेण विज्ञेयत्वाय, ब्रह्मविद्याफलं च ब्रह्मविदो यत् परप्राप्तिलक्षणं उक्तं, सः सर्वात्मभावः सर्वसंसारधर्मातीतब्रह्मस्वरूपत्वं एव, न अन्यत् इति एतत् प्रदर्शनाय च एषा ऋक् उदाह्रियते — तत् एषा अभ्युक्ता इति। तत् तस्मिन् एव ब्राह्मणवाक्योक्तार्थे एषा ऋक् अभ्युक्ता आम्नाता। सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म इति ब्रह्मणो लक्षणार्थं वाक्यम्। १३२सत्यादीनि हि त्रीणि १३३विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मणः। विशेष्यं ब्रह्म, विवक्षितत्वात् वेद्यतया। वेद्यत्वेन यतो ब्रह्म प्राधान्येन विवक्षितं, तस्मात् विशेष्यं विज्ञेयम्। अतः १३४अस्मात् विशेषणविशेष्यत्वात् एव सत्यादीनि एकविभक्त्यन्तानि पदानि समानाधिकरणानि। सत्यादिभिः त्रिभिः विशेषणैः विशेष्यमाणं ब्रह्म विशेष्यान्तरेभ्यो निर्धार्यते। १३५एवं हि तत् ज्ञातं भवति, यत् अन्येभ्यो निर्धारितं; यथा लोके नीलं महत् सुगन्धि उत्पलं इति। १३६ननु, विशेष्यं विशेषणान्तरं व्यभिचरत् विशेष्यते, यथा नीलं रक्तं च उत्पलं इति; यदा हि अनेकानि द्रव्याणि एकजातीयानि अनेकविशेषणयोगीनि च, तदा विशेषणस्य अर्थवत्त्वं; न हि एकस्मिन् एव वस्तुनि, विशेषणान्तरायोगात्; यथा असौ एकः आदित्यः इति, तथा एकं एव ब्रह्म, न ब्रह्मान्तराणि, येभ्यो विशेष्येत नीलोत्पलवत्। १३७न; लक्षणार्थत्वात् विशेषणानाम्। १३८न अयं दोषः। कस्मात् ? लक्षणार्थप्रधानानि विशेषणानि, न विशेषणप्रधानानि एव। कः पुनः लक्षणलक्ष्ययोः विशेषणविशेष्ययोः वा विशेषः ? उच्यते। सजातीयेभ्यः एव निवर्तकानि विशेषणानि विशेष्यस्य; लक्षणं तु सर्वतः एव, यथा अवकाशप्रदातृ आकाशं इति। लक्षणार्थं च वाक्यं इति अवोचाम॥

३४१३९सत्यादिशब्दाः न परस्परं सम्बध्यन्ते, परार्थत्वात्; विशेष्यार्था हि ते। अतः एव एकैको विशेषणशब्दः परस्परं निरपेक्षो ब्रह्मशब्देन सम्बध्यते — सत्यं ब्रह्म ज्ञानं ब्रह्म अनन्तं ब्रह्म इति। १४०सत्यं इति यद्रूपेण यत् निश्चितं तद्रूपं न व्यभिचरति, तत् सत्यम्। यद्रूपेण यत् निश्चितं तद्रूपं व्यभिचरति, तत् अनृतं इत्युच्यते। अतो विकारोऽनृतं, ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) एवं सत् एव सत्यं इति अवधारणात्। अतः ‘सत्यं ब्रह्म’ इति ब्रह्म विकारात् निवर्तयति। अतः कारणत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः। कारणस्य च कारकत्वं, वस्तुत्वात् मृद्वत् अचिद्रूपता च प्राप्ता; अतः इदं उच्यते — ज्ञानं ब्रह्म इति। ज्ञानं ज्ञप्तिः अवबोधः, — भावसाधनो ज्ञानशब्दः — न तु ज्ञानकर्तृ, ब्रह्मविशेषणत्वात् सत्यानन्ताभ्यां सह। न हि सत्यता अनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सति उपपद्येते। ज्ञानकर्तृत्वेन हि विक्रियमाणं कथं सत्यं भवेत्, अनन्तं च ? यत् हि न कुतश्चित् प्रविभज्यते, तत् अनन्तम्। ज्ञानकर्तृत्वे च ज्ञेयज्ञानाभ्यां प्रविभक्तं इति अनन्तता न स्यात्, १४१‘यत्र न अन्यत् विजानाति सः भूमा, अथ यत्र अन्यत् विजानाति तत् अल्पं’(छा.उ.७.२४.१) इति श्रुत्यन्तरात्। ‘न अन्यत् विजानाति’ इति विशेषप्रतिषेधात् आत्मानं विजानाति इति चेत्, न; भूमलक्षणविधिपरत्वात् वाक्यस्य। ‘यत्र न अन्यत् पश्यति’ इत्यादि भूम्नो लक्षणविधिपरं वाक्यम्। यथाप्रसिद्धं एव अन्योऽन्यत् पश्यति इति एतत् उपादाय यत्र तत् नास्ति, सः भूमा इति भूमस्वरूपं तत्र ज्ञाप्यते। अन्यग्रहणस्य प्राप्तप्रतिषेधार्थत्वात् न स्वात्मनि क्रियास्तित्वपरं वाक्यम्। १४२स्वात्मनि च भेदाभावात् विज्ञानानुपपत्तिः। आत्मनः च विज्ञेयत्वे ज्ञात्रभावप्रसङ्गः, ज्ञेयत्वेन एव विनियुक्तत्वात्॥

३५एकः एव आत्मा ज्ञेयत्वेन ज्ञातृत्वेन च उभयथा भवति इति चेत्, न; युगपत् अनंशत्वात्। न हि निरवयवस्य युगपत् ज्ञेयज्ञातृत्वोपपत्तिः। आत्मनः च घटादिवत् विज्ञेयत्वे ज्ञानोपदेशानर्थक्यम्। न हि घटादिवत् प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदेशः अर्थवान्। तस्मात् ज्ञातृत्वे सति आनन्त्यानुपपत्तिः। सन्मात्रत्वं च अनुपपन्नं ज्ञानकर्तृत्वादिविशेषवत्त्वे सति; सन्मात्रत्वं च सत्यं, ‘तत् सत्यं’(छा.उ.६.८.१६) इति श्रुत्यन्तरात्। तस्मात् सत्यानन्तशब्दाभ्यां सह विशेषणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगात् भावसाधनो ज्ञानशब्दः। ‘ज्ञानं ब्रह्म’ इति कर्तृत्वादिकारकनिवृत्त्यर्थं मृदादिवत् अचिद्रूपतानिवृत्त्यर्थं च प्रयुज्यते। ‘ज्ञानं ब्रह्म’ इति वचनात् प्राप्तं अन्तवत्त्वं, लौकिकस्य ज्ञानस्य अन्तवत्त्वदर्शनात्। अतः तन्निवृत्त्यर्थं आह — अनन्तं इति। १४३सत्यादीनां अनृतादिधर्मनिवृत्तिपरत्वात् विशेष्यस्य च ब्रह्मणः उत्पलादिवत् अप्रसिद्धत्वात् ‘मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः। एषः वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः’ इतिवत् शून्यार्थता एव प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्य इति १४४चेत्, न; लक्षणार्थत्वात्। विशेषणत्वे अपि सत्यादीनां लक्षणार्थप्राधान्यं इति अवोचाम। शून्ये हि लक्ष्ये अनर्थकं लक्षणवचनम्। अतः लक्षणार्थत्वात् मन्यामहे न शून्यार्थता इति। १४५विशेषणार्थत्वे अपि च सत्यादीनां स्वार्थापरित्यागः एव। १४६शून्यार्थत्वे हि सत्यादिशब्दानां विशेष्यनियन्तृत्वानुपपत्तिः। सत्याद्यर्थैः अर्थवत्त्वे तु तद्विपरीतधर्मवद्भ्यो विशेष्येभ्यो ब्रह्मणो विशेष्यस्य नियन्तृत्वं उपपद्यते। १४७ब्रह्मशब्दोऽपि स्वार्थेन अर्थवान् एव। १४८तत्र अनन्तशब्दः अन्तवत्त्वप्रतिषेधद्वारेण विशेषणम्। सत्यज्ञानशब्दौ तु स्वार्थसमर्पणेन एव विशेषणे भवतः॥

३६१४९‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः’ इति ब्रह्मणि एव आत्मशब्दप्रयोगात् वेदितुः आत्मा एव ब्रह्म। ‘एतं आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति’(तै.उ.२.८.५) इति च आत्मतां दर्शयति। तत्प्रवेशात् च; ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) इति च तस्य एव जीवरूपेण शरीरप्रवेशं दर्शयति। अतो वेदितुः स्वरूपं ब्रह्म। १५०एवं तर्हि, आत्मत्वात् ज्ञानकर्तृत्वं; ‘आत्मा ज्ञाता’ इति हि प्रसिद्धं, ‘सोऽकामयत’(तै.उ.२.६.१) इति च कामिनो ज्ञानकर्तृत्वप्रसिद्धिः; अतो ज्ञानकर्तृत्वात् ज्ञप्तिः ब्रह्म इति अयुक्तं; १५१अनित्यत्वप्रसङ्गात् च; यदि नाम ज्ञप्तिः ज्ञानं इति भावरूपता ब्रह्मणः, तदा अपि अनित्यत्वं प्रसज्येत; पारतन्त्र्यं च, धात्वर्थानां कारकापेक्षत्वात्, ज्ञानं च धात्वर्थः; अतोऽस्य अनित्यत्वं परतन्त्रता च। १५२न; स्वरूपाव्यतिरेकेण कार्यत्वोपचारात्। आत्मनः स्वरूपं ज्ञप्तिः न ततो व्यतिरिच्यते। अतो नित्या एव। तथापि बुद्धेः उपाधिलक्षणायाः चक्षुरादिद्वारैः विषयाकारपरिणामिन्याः ये शब्दाद्याकारावभासाः, ते आत्मविज्ञानस्य विषयभूता उत्पद्यमाना एव आत्मविज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते। तस्मात् आत्मविज्ञानावभास्याः च ते विज्ञानशब्दवाच्याः च धात्वर्थभूता आत्मनः एव धर्माः विक्रियारूपा इति अविवेकिभिः परिकल्प्यन्ते। यत् तु ब्रह्मणो विज्ञानं, तत् सवितृप्रकाशवत् अग्न्युष्णत्ववत् च ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तं स्वरूपं एव तत्। न तत्कारणान्तरसव्यपेक्षं, नित्यस्वरूपत्वात्, १५३सर्वभावानां च तेन अविभक्तदेशकालत्वात् कालाकाशादिकारणत्वात् निरतिशयसूक्ष्मत्वात् च। न तस्य अन्यत् अविज्ञेयं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवत् भविष्यत् वा अस्ति। तस्मात् सर्वज्ञं तत् ब्रह्म। १५४मन्त्रवर्णात् च ‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यति अचक्षुः सः शृणोति अकर्णः। सः वेत्ति वेद्यं न च तस्य अस्ति वेत्ता तं आहुः अग्र्यं पुरुषं महान्तं’(श्वे.उ.३.१९) इति। ‘न हि विज्ञतुः विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् न तु तत् द्वितीयं अस्ति’(बृ.उ.४.३.३०) इत्यादिश्रुतेः च। १५५विज्ञातृस्वरूपाव्यतिरेकात् करणादिनिमित्तानपेक्षत्वात् च ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वे अपि नित्यत्वप्रसिद्धिः। १५६अतो नैव धात्वर्थः तत्, अक्रियारूपत्वात्। अतः एव च न ज्ञानकर्तृ; १५७तस्मात् एव च न ज्ञानशब्दवाच्यं अपि तत् ब्रह्म। १५८तथापि तदाभासवाचकेन बुद्धिधर्मविशेषेण ज्ञानशब्देन तत् लक्ष्यते; न तु उच्यते, शब्दप्रवृत्तिहेतुजात्यादिधर्मरहितत्वात्। १५९तथा सत्यशब्देन अपि। १६०सर्वविशेषप्रत्यस्तमितस्वरूपत्वात् ब्रह्मणः बाह्यसत्तासामान्यविषयेण सत्यशब्देन लक्ष्यते ‘सत्यं ब्रह्म’ इति; न तु सत्यशब्दवाच्यं ब्रह्म। १६१एवं सत्यादिशब्दाः इतरेतरसंनिधानात् अन्योन्यनियम्यनियामकाः सन्तः सत्यादिशब्दवाच्यात् निवर्तकाः ब्रह्मणः, लक्षणार्थाः च भवन्ति इति। १६२अतः सिद्धं ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’(तै.उ.२.४.१) ‘अनिरुक्ते अनिलयने’(तै.उ.२.७.१) इति च अवाच्यत्वं, नीलोत्पलवत् अवाक्यार्थत्वं च ब्रह्मणः॥

३७तत् यथाव्याख्यातं ब्रह्म यः वेद विजानाति निहितं स्थितं गुहायां, गूहतेः संवरणार्थस्य निगूढा अस्यां ज्ञानज्ञेयज्ञातृपदार्थाः इति गुहा बुद्धिः, गूढावस्यां भोगापवर्गौ पुरुषार्थौ इति वा, तस्यां परमे प्रकृष्टे व्योमन् व्योम्नि आकाशे अव्याकृताख्ये; १६३तत् हि परमं व्योम, ‘एतस्मिन् खलु अक्षरे गार्ग्याकाशः’(बृ.उ.३.८.११) इति अक्षरसंनिकर्षात्; ‘गुहायां व्योमन्’ इति वा सामानाधिकरण्यात् अव्याकृताकाशं एव गुहा; तत्र अपि निगूढाः सर्वे पदार्थाः त्रिषु कालेषु, कारणत्वात् सूक्ष्मतरत्वात् च; तस्मिन् अन्तर्निहितं ब्रह्म। १६४हार्दं एव तु परमं व्योम इति न्याय्यं, विज्ञानाङ्गत्वेन व्योम्नो विवक्षितत्वात्। ‘यो वै सः बहिर्धा पुरुषात् आकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशो योऽयं अन्तर्हृदय आकाशः’(छा.उ.३.१२.७), इति श्रुत्यन्तरात् प्रसिद्धं हार्दस्य व्योम्नः परमत्वम्। तस्मिन् हार्दे व्योम्नि या बुद्धिः गुहा, तस्यां निहितं ब्रह्म तद्व्यावृत्त्या विविक्ततया उपलभ्यते इति। १६५न हि अन्यथा विशिष्टदेशकालसम्बन्धोऽस्ति ब्रह्मणः, सर्वगतत्वात् निर्विशेषत्वात् च। सः एवं ब्रह्म विजानन्; किं इत्याह — अश्नुते भुङ्क्ते सर्वान् निरवशेषान् कामान् काम्यभोगान् इत्यर्थः। किं अस्मदादिवत् पुत्रस्वर्गादीन् पर्यायेण ? न इत्याह — सह युगपत् एकक्षणोपारूढान् एव एकया उपलब्ध्या सवितृप्रकाशवन् नित्यया ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तया, यां अवोचाम ‘सत्यं ज्ञानं’ इति। एतत् तत् उच्यते — ब्रह्मणा सह इति। ब्रह्मभूतो विद्वान् ब्रह्मस्वरूपेण एव सर्वान् कामान् सह अश्नुते। न तथा यथोपाधिकृतेन स्वरूपेण आत्मनो जलसूर्यकादिवत् प्रतिबिम्बभूतेन सांसारिकेण धर्मादिनिमित्तापेक्षान् चक्षुरादिकरणापेक्षान् च सर्वान् कामान् पर्यायेण अश्नुते लोकः। कथं तर्हि ? यथोक्तेन प्रकारेण सर्वज्ञेन सर्वगतेन सर्वात्मना नित्यब्रह्मात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमित्तानपेक्षान् चक्षुरादिकरणानपेक्षान् च सर्वान् कामान् सह अश्नुते इत्यर्थः। विपश्चिता मेधाविना सर्वज्ञेन। तत् हि वैपश्चित्यं, यत् सर्वज्ञत्वम्। तेन सर्वज्ञस्वरूपेण ब्रह्मणा अश्नुते इति। इतिशब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः॥

३८१६६सर्व एव वल्ल्यर्थः ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’ इति ब्राह्मण वाक्येन सूत्रितः। सः च सूत्रितोऽर्थः सङ्क्षेपतो मन्त्रेण व्याख्यातः। पुनः तस्य एव विस्तरेण अर्थनिर्णयः कर्तव्यं इति उत्तरः तद्वृत्तिस्थानीयो ग्रन्थः आरभ्यते — तस्मात् वा एतस्मात् इत्यादिः। १६७तत्र च ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’ इति उक्तं मन्त्रादौ; तत् कथं सत्यं अनन्तं च इति अतः आह। त्रिविधं हि आनन्त्यं — देशतः कालतो वस्तुतः च इति। तत् यथा — देशतोऽनन्त आकाशः; न हि देशतः तस्य परिच्छेदोऽस्ति। न तु कालतः च आनन्त्यं वस्तुतः च आकाशस्य। कस्मात् ? कार्यत्वात्। न एवं ब्रह्मणे आकाशवत् कालतोऽपि अन्तवत्त्वम्। अकार्यत्वात्। कार्यं हि वस्तु कालेन परिच्छिद्यते। अकार्यं च ब्रह्म। तस्मात् कालतोऽस्य आनन्त्यम्। तथा वस्तुतः। कथं पुनः वस्तुतः आनन्त्यं ? सर्वानन्यत्वात्। १६८भिन्नं हि वस्तु वस्त्वन्तरस्य अन्तो भवति, वस्त्वन्तरबुद्धिः हि प्रसक्तात् वस्त्वन्तरात् निवर्तते। यतो यस्य बुद्धेः निवृत्तिः, सः तस्य अन्तः। तत् यथा गोत्वबुद्धिः अश्वत्वात् निवर्तते इति अश्वत्वान्तं गोत्वं इति अन्तवत् एव भवति। सः च अन्तो भिन्नेषु वस्तुषु दृष्टः। न एवं ब्रह्मणो भेदः। अतो वस्तुतोऽपि आनन्त्यम्। कथं पुनः सर्वानन्यत्वं ब्रह्मणे इति, उच्यते — सर्ववस्तुकारणत्वात्। सर्वेषां हि वस्तूनां कालाकाशादीनां कारणं ब्रह्म। कार्यापेक्षया वस्तुतोऽन्तवत्त्वं इति चेत्, न; अनृतत्वात् कार्यस्य वस्तुनः। न हि कारणव्यतिरेकेण कार्यं नाम वस्तुतोऽस्ति, यतः कारणबुद्धिः विनिवर्तेत; ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) एवं सत् एव सत्यं इति श्रुत्यन्तरात्। तस्मात् आकाशादिकारणत्वात् देशतः तावत् अनन्तं ब्रह्म। आकाशो हि अनन्त इति प्रसिद्धं देशतः; तस्य इदं कारणं; १६९तस्मात् सिद्धं देशतः आत्मनः आनन्त्यम्। न हि असर्वगतात् सर्वगतं उत्पद्यमानं लोके किञ्चित् दृश्यते। अतो निरतिशयं आत्मनः आनन्त्यं देशतः। तथा अकार्यत्वात् कालतः; तद्भिन्नवस्त्वन्तराभावात् च वस्तुतः। अतः एव निरतिशयसत्यत्वम्॥

३९१७०तस्मात् इति मूलवाक्यसूत्रितं ब्रह्म परामृश्यते; एतस्मात् इति मन्त्रवाक्येन अनन्तरं यथालक्षितम्। यत् ब्रह्म आदौ ब्राह्मणवाक्येन सूत्रितं, यत् च ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’ इति अनन्तरं एव लक्षितं, तस्मात् एतस्मात् ब्रह्मणः आत्मनः आत्मशब्दवाच्यात्; आत्मा हि तत् सर्वस्य, ‘तत् सत्यं सः आत्मा’(छा.उ.६.८.१६) इति श्रुत्यन्तरात्; अतो ब्रह्म आत्मा; तस्मात् एतस्मात् ब्रह्मणः आत्मस्वरूपात् आकाशः सम्भूतः समुत्पन्नः। आकाशो नाम शब्दगुणः अवकाशकरो मूर्तद्रव्याणाम्। तस्मात् आकाशात् स्वेन स्पर्शगुणेन पूर्वेण च आकाशगुणेन शब्देन द्विगुणः वायुः, सम्भूतः इति अनुवर्तते। वायोः च स्वेन रूपगुणेन पूर्वाभ्यां च त्रिगुणः अग्निः सम्भूतः। अग्नेः च स्वेन रसगुणेन पूर्वैः च त्रिभिः चतुर्गुणा आपः सम्भूताः। अद्भ्यः स्वेन गन्धगुणेन पूर्वैः च चतुर्भिः पञ्चगुणा पृथिवी सम्भूता। पृथिव्याः ओषधयः। ओषधीभ्यः अन्नम्। अन्नात् रेतोरूपेण परिणतात् पुरुषः शिरः — पाण्याद्याकृतिमान्। सः वै एषः पुरुषः अन्नरसमयः अन्नरसविकारः पुरुषाकृतिभावितं हि सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो तेजःसम्भूतं रेतो बीजम्। तस्मात् यो जायते, सोऽपि तथा पुरुषाकृतिः एव स्यात्; सर्वजातिषु जायमानानां जनकाकृतिनियमदर्शनात्। १७१सर्वेषां अपि अन्नरसविकारत्वे ब्रह्मवंश्यत्वे च अविशिष्टे, कस्मात् पुरुष एव गृह्यते ? प्राधान्यात्। किं पुनः प्राधान्यं ? कर्मज्ञानाधिकारः। पुरुषः एव हि शक्तत्वात् अर्थित्वात् अपर्युदस्तत्वात् च कर्मज्ञानयोः अधिक्रियते, १७२‘पुरुषे तु एव आविस्तरां आत्मा सः हि प्रज्ञानेन सम्पन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोकौ मर्त्येन अमृतं ईक्षति इति एवं सम्पन्नः; १७३अथ इतरेषां पशूनां अशनायापिपासे एव अभिविज्ञानं’ इत्यादि श्रुत्यन्तरदर्शनात्॥

४०१७४सः हि पुरुषः इह विद्यया आन्तरतमं ब्रह्म सङ्क्रामयितुं इष्टः। तस्य च बाह्याकारविशेषेषु अनात्मसु आत्मभाविताबुद्धिः विना आलम्बनविशेषं कञ्चित् सहसा आन्तरतमप्रत्यगात्मविषया निरालम्बना च कर्तुं अशक्या इति दृष्टशरीरात्मसामान्यकल्पनया शाखाचन्द्रनिदर्शनवत् अन्तः प्रवेशयन् आह — तस्य इदं एव शिरः। तस्य अस्य पुरुषस्य अन्नरसमयस्य इदं एव शिरः प्रसिद्धम्। प्राणमयादिषु अशिरसां शिरस्त्वदर्शनात् इह अपि तत्प्रसङ्गो मा भूत् इति इदं एव शिरः इत्युच्यते। एवं पक्षादिषु योजना। अयं दक्षिणो बाहुः पूर्वाभिमुखस्य दक्षिणः पक्षः। अयं सव्यो बाहुः उत्तरः पक्षः। अयं मध्यमो देहभागः आत्मा अङ्गानां, ‘मध्यं हि एषां अङ्गानां आत्मा’ इति श्रुतेः। इदं इति नाभेः अधस्तात् यत् अङ्गं, तत् पुच्छं प्रतिष्ठा। प्रतितिष्ठति अनया इति प्रतिष्ठा। पुच्छं इव पुच्छं, अधोलम्बनसामान्यात्, यथा गोः पुच्छम्। एतत् प्रकृत्य उत्तरेषां प्राणमयादीनां रूपकत्वसिद्धिः, मूषानिषिक्तद्रुतताम्रप्रतिमावत्। तत् अपि एषः श्लोको भवति। तत् तस्मिन् एव अर्थे ब्राह्मणोक्ते अन्नमयात्मप्रकाशके एषः श्लोकः मन्त्रः भवति॥

इति प्रथमानुवाकभाष्यम्॥

द्वितीयोऽनुवाकः

४१अन्नात् रसादिभावपरिणतात्, वै इति स्मरणार्थः, प्रजाः स्थावरजङ्गमात्मकाः, प्रजायन्ते। याः काः च अविशिष्टाः पृथिवीं श्रिताः पृथिवीं आश्रिताः, ताः सर्वा अन्नात् एव प्रजायन्ते। अथो अपि, जाताः अन्नेन एव जीवन्ति प्राणान् धारयन्ति, वर्धन्ते इत्यर्थः। अथ अपि, एनत् अन्नं, अपियन्ति अपिगच्छन्ति, अपि शब्दः प्रतिशब्दार्थे, अन्नं प्रति लीयन्ते इत्यर्थः; अन्ततः अन्ते जीवनलक्षणायाः वृत्तेः परिसमाप्तौ। कस्मात् ? अन्नं हि यस्मात् भूतानां प्राणिनां ज्येष्ठं प्रथमजम्। अन्नमयादीनां हि इतरेषां भूतानां कारणं अन्नं; अतः अन्नप्रभवा अन्नजीवना अन्नप्रलयाः च सर्वाः प्रजाः। यस्मात् च एवं, तस्मात् सर्वौषधं सर्वप्राणिनां देहदाहप्रशमनं अन्नं उच्यते॥

४२अन्नब्रह्मविदः फलं उच्यते — सर्वं वै ते समस्तं अन्नजातं आप्नुवन्ति। के ? ये अन्नं ब्रह्म यथोक्तं उपासते। कथं ? अन्नजोऽन्नात्मा अन्नप्रलयोऽहं, तस्मात् अन्नं ब्रह्म इति। कुतः पुनः सर्वान्नप्राप्तिफलं अन्नात्मोपासनं इति, उच्यते — अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठं भूतेभ्यः पूर्वं उत्पन्नत्वात् ज्येष्ठं हि यस्मात्, तस्मात् सर्वौषधं उच्यते; तस्मात् उपपन्ना सर्वान्नात्मोपासकस्य सर्वान्नप्राप्तिः। अन्नात् भूतानि जायन्ते, जातानि अन्नेन वर्धन्ते इति उपसंहारार्थं पुनर्वचनम्। इदानीं अन्नशब्दनिर्वचनं उच्यते — अद्यते भुज्यते चैव यत् भूतैः अत्ति च भूतानि स्वयं, तस्मात् भूतैः भुज्यमानत्वात् भूतभोक्तृत्वात् च अन्नं तत् उच्यते। इति शब्दः प्रथमकोशपरिसमाप्त्यर्थः। अन्नमयादिभ्यः आनन्दमयान्तेभ्यः आत्मभ्यः अभ्यन्तरतमं ब्रह्म विद्यया प्रत्यगात्मत्वेन दिदर्शयिषुः शास्त्रं अविद्याकृतपञ्चकोशापनयनेन अनेकतुषकोद्रववितुषीकरणेन इव तण्डुलान् प्रस्तौति — तस्मात् वा एतस्मात् अन्नरसमयात् इत्यादि। तस्मात् वै एतस्मात् यथोक्तात् अन्नरसमयात् पिण्डात् अन्यः व्यतिरिक्तः अन्तरः अभ्यन्तरः आत्मा पिण्डवत् एव मिथ्यापरिकल्पितः आत्मत्वेन प्राणमयः, प्राणः वायुः, तन्मयः तत्प्रायः। तेन प्राणमयेन एषः अन्नरसमयः आत्मा पूर्णः वायुना इव दृतिः। सः वै एषः प्राणमयः आत्मा पुरुषविधः एव पुरुषाकारः एव शिरःपक्षादिभिः। किं स्वतः एव ? न इत्याह — प्रसिद्धं तावत् अन्नरसमयस्य आत्मनः पुरुषविधत्वं; तस्य अन्नरसमयस्य पुरुषविधतां पुरुषाकारतां अनु अयं प्राणमयः पुरुषविधः मूषानिषिक्तप्रतिमावत्, न स्वतः एव। एवं पूर्वस्य पूर्वस्य पुरुषविधता; तां अनु उत्तरोत्तरो पुरुषविधो भवति, पूर्वः पूर्वः च उत्तरोत्तरेण पूर्णः। कथं पुनः पुरुषविधता अस्य इति, उच्यते — तस्य प्राणमयस्य प्राणः एव शिरः प्राणमयस्य वायुविकारस्य प्राणः मुखनासिकानिःसरणो वृत्तिविशेषः शिरः इति कल्प्यते, वचनात्। सर्वत्र वचनात् एव पक्षादिकल्पना। व्यानः व्यानवृत्तिः दक्षिणः पक्षः। अपानः उत्तरः पक्षः। आकाशे आत्मा, यः आकाशस्थो वृत्तिविशेषः समानाख्यः, सः आत्मा इव आत्मा प्राणवृत्त्यधिकारात्। मध्यस्थत्वात् इतराः पर्यन्ताः वृत्तीः अपेक्ष्य आत्मा; ‘मध्यं हि एषां अङ्गानां आत्मा’ इति प्रसिद्धं मध्यस्थस्य आत्मत्वम्। पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा। पृथिवी इति पृथिवीदेवता आध्यात्मिकस्य प्राणस्य धारयित्री स्थितिहेतुत्वात्। ‘सा एषा पुरुषस्य अपानं अवष्टभ्य’(प्र.उ.३.८) इति हि श्रुत्यन्तरम्। अन्यथा उदानवृत्ति ऊर्ध्वगमनं गुरुत्वात् पतनं वा स्यात् शरीरस्य। तस्मात् पृथिवी देवता पुच्छं प्रतिष्ठा प्राणमयस्य आत्मनः। तत् तस्मिन् एव अर्थे प्राणमयात्मविषये एषः श्लोको भवति॥

इति द्वितीयानुवाकभाष्यम्॥

तृतीयोऽनुवाकः

४३प्राणं देवाः अनु प्राणन्ति। अग्न्यादि देवाः प्राणं वाय्वात्मानं प्राणनशक्तिमन्तं अनु तदात्मभूताः सन्तः प्राणन्ति प्राणनकर्म कुर्वन्ति, प्राणनक्रियया क्रियावन्तो भवन्ति। अध्यात्माधिकारात् देवाः इन्द्रियाणि प्राणं अनु प्राणन्ति। मुख्यप्राणं अनु चेष्टन्ते इति वा। तथा मनुष्याः पशवः च ये, ते प्राणनकर्मणा एव चेष्टावन्तो भवन्ति। अतः च न अन्नमयेन एव परिच्छिन्नात्मना आत्मवन्तः प्राणिनः। किं तर्हि ? तदन्तर्गतप्राणमयेन अपि साधारणेन एव सर्वपिण्डव्यापिना आत्मवन्तो मनुष्यादयः। एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापिभिः उत्तरोत्तरैः सूक्ष्मैः आनन्दमयान्तैः आकाशादिभूतारब्धैः अविद्याकृतैः आत्मवन्तः सर्वे प्राणिनः; १७५तथा, स्वाभाविकेन अपि आकाशादिकारणेन नित्येन अविकृतेन सर्वगतेन सत्यज्ञानानन्तलक्षणेन पञ्चकोशातिगेन सर्वात्मना आत्मवन्तः; सः हि परमार्थतः आत्मा १७६सर्वेषां इति एतत् अपि अर्थात् उक्तं भवति। प्राणं देवाः अनु प्राणन्ति इत्यादि उक्तं; तत् कस्मात् इत्याह — प्राणः हि यस्मात् भूतानां प्राणिनां आयुः जीवनं, ‘यावत् हि अस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावत् एव आयुः’(कौ.उ.३.२) इति श्रुत्यन्तरात्। तस्मात् सर्वायुषं, सर्वेषां आयुः सर्वायुः, सर्वायुः एव सर्वायुषं इत्युच्यते; प्राणापगम मरणप्रसिद्धि। प्रसिद्धं हि लोके सर्वायुष्ट्व प्राणस्य। अतः १७७अस्मात् बाह्यात् असाधारणात् अन्नमयात् आत्मनोऽपक्रम्य अन्तः १७८साधारणं प्राणमयं आत्मानं ब्रह्म उपासते ये ‘अहं अस्मि प्राणः १७९सर्वभूतानां आत्मा आयुः, जीवनहेतुत्व’ इति, ते सर्वं एव आयुः अस्मिन् लोके यन्ति; न अपमृत्युना म्रियन्ते प्राक्प्राप्तात् आयुषः इत्यर्थः। शतं वर्षाणि इति तु युक्तं, ‘सर्वं आयुः एति’(छा.उ.२.११.२) इति श्रुतिप्रसिद्धेः। किं कारणं ? — प्राणो हि भूतानां आयुः तस्मात् सर्वायुषं उच्यते इति। यो यद्गुणक ब्रह्म उपास्ते, सः तद्गुणभाक् भवति इति विद्याफलप्राप्ति हेत्वर्थं पुनर्वचनं — प्राणो हि इत्यादि। तस्य पूर्वस्य अन्नमयस्य एषः एव शरीरे अन्नमये भवः शारीरः आत्मा। कः ? यः एषः प्राणमयः। तस्मात् वा एतस्मात् इत्यादि उक्तार्थं अन्यत्। अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः। मनः इति सङ्कल्पविकल्पात्मक अन्तःकरणं, तन्मयो मनोमयः; सोऽयं प्राणमयस्य अभ्यन्तरः आत्मा। तस्य यजुः एव शिरः। यजुः इति अनियताक्षरपादावसानो मन्त्रविशेष; तज्जातीयवचनो यजुःशब्द; तस्य शिरस्त्व, प्राधान्यात्। प्राधान्यं च यागादि संनिपत्योपकारकत्व यजुः हि हविः दीयते स्वाहाकारादिना॥

४४वाचनिकी वा शिरआदिकल्पना सर्वत्र। १८०मनसो हि स्थानप्रयत्ननादस्वरवर्णपदवाक्यविषया तत्सङ्कल्पात्मिका तत् भाविता वृत्तिः श्रोत्रकरणद्वार यजुःसङ्केतेन विशिष्टा यजुः इत्युच्यते। एवं ऋक्; एवं साम च। १८१एवं च मनोवृत्तित्व मन्त्राणां, वृत्तिः एव आवर्त्यते इति मानसो जप उपपद्यते। १८२अन्यथा अविषयत्वात् मन्त्रो न आवर्तयितुं शक्यः घटादिवत् इति मानसो जपो न उपपद्यते। १८३मन्त्रावृत्तिः चोद्यते बहुशः कर्मसु। १८४अक्षरविषयस्मृत्यावृत्ति मन्त्रावृत्ति स्यात् इति चेत्, न; मुख्यार्थासम्भवात्। १८५‘त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिः उत्तमां’ इति ऋगावृत्ति श्रूयते। तत्र ऋचः अविषयत्वे तद्विषयस्मृत्यावृत्ति मन्त्रावृत्ति च क्रियमाणायां ‘त्रिः प्रथमामन्वाह’ इति ऋगावृत्तिः मुख्योऽर्थः चोदितः परित्यक्तः स्यात्। १८६तस्मात् मनोवृत्त्युपाधिपरिच्छिन्नं मनोवृत्तिनिष्ठं आत्मचैतन्यं अनादिनिधनं यजुःशब्दवाच्य आत्मविज्ञानं मन्त्राः इति। १८७एवं च नित्यत्वोपपत्तिः वेदानाम्। अन्यथाविषयत्व रूपादिवत् अनित्यत्वं च स्यात्; १८८न एतत् युक्तम्। ‘सर्वे वेदाः यत्र एकं भवन्ति सः मानसी न आत्मा’ इति च श्रुतिः नित्यात्मना एकत्वं ब्रुवन्ती ऋगादीनां नित्यत्वे समञ्जसा स्यात्। ‘ऋचोऽक्षरे परमे व्योमनि अस्मिन् देवाः अधि विश्वे निषेदुः’(श्वे.उ.४.८) इति च मन्त्रवर्णः। आदेशः अत्र ब्राह्मणं, आदेष्टव्यविशेषान् आदिशति इति। अथर्वणाङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्राः ब्राह्मणं च शान्तिकपौष्टिकादिप्रतिष्ठाहेतुकर्मप्रधानत्वात् पुच्छं प्रतिष्ठा। तत् अपि एषः श्लोको भवति मनोमयात्मप्रकाशकः पूर्ववत्॥

इति तृतीयानुवाकभाष्यम्॥

चतुर्थोऽनुवाकः

४५१८९यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह इत्यादि। तस्य पूर्वस्य प्राणमयस्य एषः एव आत्मा शारीरः शरीरे प्राणमये भवः शरीरः। कः ? यः एषः मनोमयः। तस्मात् वा एतस्मात् इति पूर्ववत्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः मनोमयस्य अभ्यन्तरो विज्ञानमयः। मनोमयो वेदात्मा उक्तः। वेदार्थविषया बुद्धिः निश्चयात्मिका विज्ञानं, तत् च अध्यवसायलक्षणं अन्तःकरणस्य धर्मः, तन्मयः निश्चयविज्ञानैः प्रमाणस्वरूपैः निर्वर्तितः आत्मा विज्ञानमयः प्रमाणविज्ञानपूर्वको हि यज्ञादिः तायते। यज्ञादिहेतुत्वं च वक्ष्यति श्लोकेन। निश्चयविज्ञानवतो हि कर्तव्येषु अर्थेषु पूर्वं श्रद्धा उपपद्यते। सा सर्वकर्तव्यानां प्राथम्यात् शिरः इव शिरः। ऋतसत्ये यथाव्याख्याते एव। योगः युक्तिः समाधानं आत्मा एव आत्मा। आत्मवतो हि युक्तस्य समाधानवतः अङ्गानि इव श्रद्धादीनि यथार्थप्रतिपत्तिक्षमाणि भवन्ति। तस्मात् समाधानं योगः आत्मा विज्ञानमयस्य। महः पुच्छं प्रतिष्ठा। मह इति महत्तत्त्वं प्रथमजं, ‘महत् यक्षं प्रथमजं वेद’(बृ.उ.५.४.१) इति श्रुत्यन्तरात्, पुच्छं प्रतिष्ठा कारणत्वात्। कारणं हि कार्याणां प्रतिष्ठा, यथा वृक्षवीरुधां पृथिवी। सर्वविज्ञानानां च महत्तत्त्वं कारणम्। तेन तद्विज्ञानमयस्य आत्मनः प्रतिष्ठा। तत् अपि एषः श्लोको भवति पूर्ववत्। यथा अन्नमयादीनां ब्राह्मणोक्तानां प्रकाशकाः श्लोकाः, एवं विज्ञानमयस्य अपि॥

इति चतुर्थानुवाकभाष्यम्॥

पञ्चमोऽनुवाकः

४६विज्ञानं यज्ञं तनुते, विज्ञानवान् हि यज्ञं तनोति श्रद्धापूर्वकं; अतो विज्ञानस्य कर्तृत्वं तनुत इति। कर्माणि च तनुते। यस्मात् विज्ञानकर्तृकं सर्वं, तस्मात् युक्तं विज्ञानमयः आत्मा ब्रह्म इति। किञ्च, विज्ञानं ब्रह्म सर्वे देवाः इन्द्रादयः ज्येष्ठं, १९०प्रथमजत्वात्; सर्ववृत्तीनां वा तत्पूर्वकत्वात् प्रथमजं विज्ञानं ब्रह्म उपासते ध्यायन्ति, तस्मिन् विज्ञानमये ब्रह्मणि अभिमानं कृत्वा उपासत इत्यर्थः। तस्मात् ते महतो ब्रह्मणे उपासनात् ज्ञानैश्वर्यवन्तो भवन्ति। तत् च विज्ञानं ब्रह्म चेत् यदि वेद विजानाति; न केवलं वेद एव, तस्मात् ब्रह्मणः चेत् न प्रमाद्यति; बाह्येषु अनात्मसु आत्मा भावितः; तस्मात् प्राप्तं विज्ञानमये ब्रह्मणि आत्मभावनायाः प्रमदनं; तन्निवृत्त्यर्थं उच्यते — तस्मात् चेत् न प्रमाद्यति इति। अन्नमयादिषु आत्मभावं हित्वा केवले विज्ञानमये ब्रह्मणि आत्मत्वं भावयन् आस्ते चेत् इत्यर्थः। ततः किं स्यात् इति, उच्यते — शरीरे पाप्मनो हित्वा; शरीराभिमाननिमित्ता हि सर्वे पाप्मानः; तेषां च विज्ञानमये ब्रह्मणि आत्माभिमानात् निमित्तापाये हानं उपपद्यते; छत्रापाय इव छायायाः। तस्मात् शरीराभिमाननिमित्तान् सर्वान् पाप्मनः शरीरप्रभवान् शरीरे एव हित्वा विज्ञानमयब्रह्मस्वरूपापन्नः तत्स्थान् सर्वान् कामान् विज्ञानमयेन एव आत्मना समश्नुते सम्यक् भुङ्क्ते इत्यर्थः। तस्य पूर्वस्य मनोमयस्य आत्मा एषः एव शरीरे मनोमय भवः शारीरः। कः ? यः एषः विज्ञानमयः। तस्मात् वा एतस्मात् इति उक्तार्थम्। १९१आनन्दमय इति कार्यात्मप्रतीतिः, अधिकारात् मयट्शब्दात् च। अन्नादिमया हि कार्यात्मानो भौतिका इह अधिकृताः। तदधिकारपतितः च अयं आनन्दमयः। मयट् च अत्र विकारार्थे दृष्टः, यथा अन्नमय इति अत्र। तस्मात् कार्यात्मा आनन्दमयः प्रत्येतव्यः। सङ्क्रमणात् च। ‘आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति’ इति वक्ष्यति। कार्यात्मनां च सङ्क्रमणं अन्नात्मनां दृष्टम्। सङ्क्रमणकर्मत्वेन च आनन्दमय आत्मा श्रूयते, यथा ‘अन्नमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति’ इति। १९२न च आत्मनः एव उपसङ्क्रमणं, अधिकारविरोधात्। असम्भवात् च। न हि आत्मना एव आत्मनः उपसङ्क्रमणं सम्भवति, स्वात्मनि भेदाभावात्; आत्मभूतं च ब्रह्म सङ्क्रमितुः। १९३शिरआदिकल्पनानुपपत्तेः च। न हि यथोक्तलक्षणे आकाशादिकारणे अकार्यपतिते शिरआद्यवयवरूपकल्पना उपपद्यते। ‘अदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने’(तै.उ.२.७.१) ‘अस्थूलं अनणु’(बृ.उ.३.८.८) ‘न इति न इति आत्मा’(बृ.उ.३.९.२६) इत्यादिविशेषापोहश्रुतिभ्यः च। १९४मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेः च। न हि, प्रियशिरआद्यवयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमाने आनन्दमये आत्मनि ब्रह्मणि नास्ति ब्रह्म इति आशङ्काभावात् ‘असन् एव सः भवति असत् ब्रह्म इति वेद चेत्’(तै.उ.२.६.१) इति मन्त्रोदाहरणं उपपद्यते। ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इति अपि च अनुपपन्नं पृथक् ब्रह्मणः प्रतिष्ठात्वेन ग्रहणम्। तस्मात् कार्यपतितः एव आनन्दमयः, न परः एव आत्मा। आनन्दः इति विद्याकर्मणोः फलं, तद्विकारः आनन्दमयः। १९५सः च विज्ञानमयात् आन्तरः, यज्ञादिहेतोः विज्ञानमयात् अस्य आन्तरत्वश्रुतेः। १९६ज्ञानकर्मणोः हि फलं भोक्त्रर्थत्वात् आन्तरतमं स्यात्; आन्तरतमः च आनन्दमय आत्मा पूर्वेभ्यः। १९७विद्याकर्मणोः प्रियाद्यर्थत्वात् च। प्रियादिप्रयुक्ते हि विद्याकर्मणी; तस्मात् प्रियादीनां फलरूपाणां आत्मसंनिकर्षात् विज्ञानमयात् अस्य आभ्यन्तरत्वं उपपद्यते; १९८प्रियादिवासनानिर्वर्तितो हि आत्मा आनन्दमयो विज्ञानमयाश्रितः स्वप्ने उपलभ्यते। तस्य आनन्दमयस्य आत्मनः इष्टपुत्रादिदर्शनजं प्रियं शिरः इव शिरः, प्राधान्यात्। मोदः इति प्रियलाभनिमित्तो हर्षः। सः एव च प्रकृष्टो हर्षः प्रमोदः। १९९आनन्दः इति सुखसामान्यं आत्मा प्रियादीनां सुखावयवानां, तेषु अनुस्यूतत्वात्। आनन्दः इति परं ब्रह्म; तत् हि शुभकर्मणा प्रत्युपस्थाप्यमाने पुत्रमित्रादिविषयविशेषोपाधौ अन्तःकरणवृत्तिविशेषे तमसा अप्रच्छाद्यमाने प्रसन्ने अभिव्यज्यते। तद्विषयसुखं इति प्रसिद्धं लोके। २००तद्वृत्तिविशेषप्रत्युपस्थापकस्य कर्मणोऽनवस्थितत्वात् सुखस्य क्षणिकत्वम्। तत् यत् अन्तःकरणं तपसा तमोघ्नेन विद्यया ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च निर्मलत्वं आपद्यते यावत्, तावत् विविक्ते प्रसन्ने अन्तःकरणे आनन्दविशेषः उत्कृष्यते विपुलीभवति। २०१वक्ष्यति च — ‘रसो वै सः, रसं हि एव अयं लब्ध्वा आनन्दी भवति, एषः हि एव आनन्दयाति’(तै.उ.२.७.१) ‘एतस्य एव आनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्ति’(बृ.उ.४.३.३२) इति श्रुत्यन्तरात्। २०२एवं च कामोपशमोत्कर्षापेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षः आनन्दस्य वक्ष्यते। २०३एवं च उत्कृष्यमाणस्य आनन्दमयस्य आत्मनः परमार्थब्रह्मविज्ञानापेक्षया ब्रह्म परं एव यत् प्रकृतं सत्यज्ञानानन्तलक्षणं, यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्च अन्नादिमयाः कोशाः उपन्यस्ताः, यत् च तेभ्यः आभ्यन्तरं, येन च ते सर्वे आत्मवन्तः, तत् ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा। तत् एव च सर्वस्य अविद्यापरिकल्पितस्य द्वैतस्य अवसानभूतं अद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा, आनन्दमयस्य एकत्वावसानत्वात्। अस्ति तत् एकं अविद्याकल्पितस्य द्वैतस्य अवसानभूतं अद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा पुच्छम्। तत् एतस्मिन् अपि अर्थे एषः श्लोको भवति॥

इति पञ्चमानुवाकभाष्यम्॥

षष्ठोऽनुवाकः

४७असन् एव असत्सम एव, यथा असन् अपुरुषार्थसम्बन्धी, एवं सः भवति अपुरुषार्थसम्बन्धी। कोऽसौ ? यः असत् अ विद्यमानं ब्रह्म इति वेद विजानाति चेत् यदि। तद्विपर्ययेण यत् सर्वविकल्पास्पदं सर्वप्रवृत्तिबीजं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितं अपि, अस्ति तत् ब्रह्म इति वेद चेत्, कुतः पुनः आशङ्का तत् न्नास्तित्वे ? व्यवहारातीतत्वं ब्रह्मणे इति ब्रूमः। व्यवहारविषये हि वाचारम्भणमात्रे अस्तित्वभावितबुद्धिः तद्विपरीते व्यवहारातीते नास्तित्वं अपि प्रतिपद्यते। यथा ‘घटादिः व्यवहारविषयतया उपपन्नः सन्, तत् विपरीतः असन्’ इति प्रसिद्धं, एवं तत्सामान्यात् इह अपि स्यात् ब्रह्मणो न अस्तित्वं प्रत्याशङ्का। तस्मात् उच्यते — अस्ति ब्रह्म इति चेत् वेद इति। किं पुनः स्यात् तत् अस्ति इति विजानतः ? तत् आह — सन्तं विद्यमानं ब्रह्मस्वरूपेण परमार्थसदात्मापन्नं एनं एवंविदं विदुः ब्रह्मविदः। ततः तस्मात् अस्तित्ववेदनात् सः अन्येषां ब्रह्मवत् विज्ञेयो भवति इत्यर्थः। अथवा यो नास्ति ब्रह्म इति मन्यते, सः सर्वस्य एव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणस्य न अस्तित्वं प्रतिपद्यते; ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वात् तस्य। अतः नास्तिकः सः असन् असाधुः उच्यते लोके। तत् विपरीतः सन् यः अस्ति ब्रह्म इति चेत् वेद, सः तत् ब्रह्मप्रतिपत्तिहेतुं सन्मार्गं वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रद्दधानतया यथावत् प्रतिपद्यते यस्मात्, ततः तस्मात् सन्तं साधुमार्गस्थं एनं विदुः साधवः। तस्मात् अस्ति इति एव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यं इति वाक्यार्थः। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य एषः एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीरः आत्मा। कोऽसौ ? यः एषः आनन्दमयः। २०४तं प्रति नास्ति आशङ्का नास्तित्वे। अपोढसर्वविशेषत्वात् तु ब्रह्मणो न अस्तित्वं प्रत्याशङ्का युक्ता; सर्वसाम्यात् च ब्रह्मणः। यस्मात् एवं, अतः तस्मात् अथ अनन्तरं श्रोतुः शिष्यस्य अनुप्रश्नाः आचार्योक्तिं अनु एते प्रश्नाः। सामान्यं हि ब्रह्म आकाशादिकारणत्वात् विदुषः अविदुषः च; अतः अविदुषोऽपि ब्रह्मप्राप्तिः आशङ्क्यते — उत अपि अविद्वान् अमुं लोकं परमात्मानं इतः प्रेत्य कश्चन, चनशब्दः अप्यर्थे, अविद्वान् अपि गच्छति प्राप्नोति ? ‘किं वा न गच्छति ? ‘इति द्वितीयोऽपि प्रश्नो द्रष्टव्यः, अनुप्रश्नाः इति बहुवचनात्। विद्वांसं प्रति अन्यौ प्रश्नौ — यदि अविद्वान् सामान्यं कारणं अपि ब्रह्म न गच्छति, अतो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनं आशङ्क्यते; अतः तं प्रति प्रश्नः — आहो विद्वान् इति। उकारं च वक्ष्यमाणं अधस्तात् अपकृष्य तकारं च पूर्वस्मात् उतशब्दात् व्यासज्य आहो इति एतस्मात् पूर्वं उतशब्दं संयोज्य पृच्छति — उत अहो विद्वान् इति। विद्वान् ब्रह्मवित् अपि कश्चित् इतः प्रेत्य अमुं लोकं समश्नुते प्राप्नोति। समश्नुते उ इति एवं स्थिते, अयादेशे यलोपे च कृते, अकारस्य प्लुतिः — समश्नुता ३ उ इति। विद्वान् समश्नुते अमुं लोकं; किं वा, यथा अविद्वान्, एवं विद्वान् अपि न समश्नुते इति अपरः प्रश्नः। द्वौ एव वा प्रश्नौ विद्वदविद्वद्विषयौ; बहुवचनं तु २०५सामर्थ्यप्राप्तप्रश्नान्तरापेक्षया घटते। ‘असत् ब्रह्म इति वेद चेत्’ ‘अस्ति ब्रह्म इति चेत् वेद’ इति श्रवणात् अस्ति नास्ति इति संशयः। ततः अर्थप्राप्तः किं अस्ति नास्ति इति प्रथमोऽनुप्रश्नः। ब्रह्मणः अपक्षपातित्वात् अविद्वान् गच्छति न गच्छति इति द्वितीयः। ब्रह्मणः समत्वे अपि अविदुषः इव विदुषोऽपि अगमनं आशङ्क्य किं विद्वान् समश्नुते न समश्नुते इति तृतीयोऽनुप्रश्नः॥

४८एतेषां प्रतिवचनार्थः उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते। तत्र अस्तित्वं एव तावत् उच्यते। यत् च उक्तं ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’ इति, तत्र च कथं सत्यत्वं इति एतत् वक्तव्यं इति इदं उच्यते। सत्त्वोक्त्या एव सत्यत्वं उच्यते। उक्तं हि सत् एव सत्यं इति; तस्मात् सत्त्वोक्त्या एव सत्यत्वं उच्यते। कथं एवमर्थता अवगम्यते अस्य ग्रन्थस्य ? शब्दानुगमात्। अनेन एव हि अर्थेन अन्वितानि उत्तरवाक्यानि — ‘तत् सत्यं इति आचक्षते’(तै.उ.२.६.१) ‘यत् एषः आकाशे आनन्दो न स्यात्’(तै.उ.२.७.१) इत्यादीनि। २०६तत्र असत् एव ब्रह्म इति आशङ्क्यते। कस्मात् ? यत् अस्ति, तद्विशेषतो गृह्यते; यथा घटादि। यत् नास्ति, तत् न उपलभ्यते; यथा शशविषाणादि। तथा न उपलभ्यते ब्रह्म; तस्मात् विशेषतः अग्रहणात् नास्ति इति। तत् न, आकाशादिकारणत्वात् ब्रह्मणः। न नास्ति ब्रह्म। कस्मात् ? आकाशादि हि सर्वं कार्यं ब्रह्मणो जातं गृह्यते; यस्मात् च जायते किञ्चित्, तत् अस्ति इति दृष्टं लोके, यथा घटाङ्कुरादिकारणं मृद्बीजादि; तस्मात् आकाशादिकारणत्वात् अस्ति ब्रह्म। २०७न च असतः जातं किञ्चित् गृह्यते लोके कार्यम्। असतः चेत् नामरूपादि कार्यं, निरात्मकत्वात् न उपलभ्येत; उपलभ्यते तु; तस्मात् अस्ति ब्रह्म। असतः चेत् कार्यं गृह्यमाणं अपि असदन्वितं एव स्यात्; न च एवं; तस्मात् अस्ति ब्रह्म। तत्र ‘कथं असतः सत् जायेत’(छा.उ.६.२.२) इति श्रुत्यन्तरं असतः सज्जन्मासम्भवं अन्वाचष्टे न्यायतः। तस्मात् सत् एव ब्रह्म इति युक्तम्। २०८तत् यदि मृद्बीजादिवत् कारणं स्यात्, अचेतनं तर्हि। न; कामयितृत्वात्। २०९न हि कामयितृ अचेतनं अस्ति लोके। सर्वज्ञं हि ब्रह्म इति अवोचाम; अतः कामयितृत्वोपपत्तिः। २१०कामयितृत्वात् अस्मदादिवत् अनाप्तकामं इति चेत्, न; स्वातन्त्र्यात्। यथा अन्यान् परवशीकृत्य कामादिदोषाः प्रवर्तयन्ति, न तथा ब्रह्मणः प्रवर्तकाः कामाः। कथं तर्हि ? २११सत्यज्ञानलक्षणाः स्वात्मभूतत्वात् विशुद्धाः। २१२न तैः ब्रह्म प्रवर्त्यते; २१३तेषां तु तत् प्रवर्तकं ब्रह्म प्राणिकर्मापेक्षया। तस्मात् स्वातन्त्र्यं कामेषु ब्रह्मणः; अतो न अनाप्तकामं ब्रह्म। २१४साधनान्तरानपेक्षत्वात् च। यथा अन्येषां अनात्मभूता धर्मादिनिमित्तापेक्षाः कामाः स्वात्मव्यतिरिक्तकार्यकरणसाधनान्तरापेक्षाः च, न तथा ब्रह्मणः। किं तर्हि ? स्वात्मनोऽनन्याः। तत् एतत् आह — सोऽकामयत। सः आत्मा यस्मात् आकाशः सम्भूतः, अकामयत कामितवान्। कथं ? बहु प्रभूतं स्यां भवेयम्। कथं एकस्य अर्थान्तराननुप्रवेशे बहुत्वं स्यात् इति, उच्यते — प्रजायेय उत्पद्येय। न हि पुत्रोत्पत्तेः इव अर्थान्तरविषयं बहुभवनम्। कथं तर्हि ? आत्मस्थानभिव्यक्तनामरूपाभिव्यक्त्या। यदा आत्मस्थ अनभिव्यक्ते नामरूपे व्याक्रियेते, तदा आत्मस्वरूपापरित्यागेन एव ब्रह्मणः अप्रविभक्तदेशकाले सर्वावस्थासु व्याक्रियेते। तत् एतत् नामरूपव्याकरणं ब्रह्मणो बहुभवनम्। न अन्यथा निरवयवस्य ब्रह्मणो बहुत्वापत्तिः उपपद्यते अल्पत्वं वा, यथा आकाशस्य अल्पत्वं बहुत्वं च वस्त्वन्तरकृतं एव। अतः २१५तद्द्वारेण एव आत्मा बहु भवति। २१६न हि आत्मनोऽन्यत् अनात्मभूतं तत् प्रविभक्तदेशकालं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवत् भविष्यत् वा वस्तु विद्यते। २१७अतः नामरूपे सर्वावस्थे ब्रह्मणा एव आत्मवती। २१८न ब्रह्म तत् आत्मकम्। २१९ते तत्प्रत्याख्याने न स्तः एव इति तदात्मके उच्येते। २२०ताभ्यां च उपाधिभ्यां ज्ञातृज्ञेयज्ञानशब्दार्थादिसर्वसंव्यवहारभाक् ब्रह्म। सः आत्मा एवंकामः सन् तपः अतप्यत। तपः इति ज्ञानं उच्यते, ‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(मु.उ.१.१.८) इति श्रुत्यन्तरात्। आप्तकामत्वात् च इतरस्य असम्भवः एव तपसः। तत् तपः अतप्यत तप्तवान्, सृज्यमानजगद्रचनादिविषयां आलोचनां अकरोत् आत्मा इत्यर्थः। सः एवं आलोच्य तपः तप्त्वा प्राणिकर्मादिनिमित्तानुरूपं इदं सर्वं जगत् देशतः कालतः नाम्ना रूपेण च यथानुभवं सर्वैः प्राणिभिः सर्वावस्थैः अनुभूयमानं असृजत सृष्टवान्। यत् इदं किञ्च यत् किञ्च इदं अविशिष्टं, तत् इदं जगत् सृष्ट्वा, किं अकरोत् इति, उच्यते — तत् एव सृष्टं जगत् अनुप्राविशत् इति॥

४९२२१तत्र एतत् चिन्त्यं — कथं अनुप्राविशत् इति। किं, यः स्रष्टा, सः तेन एव आत्मना अनुप्राविशत्, उत अन्येन इति ? किं तावत् युक्तं ? क्त्वाप्रत्ययश्रवणात्, यः स्रष्टा, सः एव अनुप्राविशत् इति। २२२ननु न युक्तं मृद्वच् चेत् कारणं ब्रह्म, तदात्मकत्वात् कार्यस्य, २२३कारणं एव हि कार्यात्मना परिणमते; अतः अप्रविष्टस्य एव कार्योत्पत्तेः ऊर्ध्वं पृथक् कारणस्य पुनः प्रवेशोऽनुपपन्नः। न हि घटपरिणामव्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति। २२४यथा घटे चूर्णात्मना मृदोऽनुप्रवेशः, एवं अनेन आत्मना नामरूपकार्ये अनुप्रवेशः आत्मनः इति चेत्, श्रुत्यन्तरात् च ‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य’(छा.उ.६.३.२) इति; न एवं युक्तं, एकत्वात् ब्रह्मणः। मृदात्मनः तु अनेकत्वात् सावयवत्वात् च युक्तो घटे मृदः चूर्णात्मना अनुप्रवेशः, मृदः चूर्णस्य अप्रविष्टदेशत्वात् च। न तु आत्मनः एकत्वे सति निरवयवत्वात् अप्रविष्टदेशाभावात् च प्रवेशः उपपद्यते; २२५कथं तर्हि प्रवेशः स्यात् ? युक्तः च प्रवेशः, श्रुतत्वात् — ‘तत् एव अनुप्राविशत्’ इति। २२६सावयवं एव अस्तु; तर्हि सावयवत्वात् मुखो हस्तप्रवेशवत् नामरूपकार्ये जीवात्मना अनुप्रवेशो युक्तः एव इति चेत्, २२७न; अशून्यदेशत्वात्। न हि कार्यात्मना परिणतस्य नामरूपकार्यदेशव्यतिरेकेण आत्मशून्यः प्रदेशोऽस्ति, यं प्रविशेत् जीवात्मना। २२८कारणं एव चेत् प्रविशेत्, जीवात्मत्वं जह्यात्, यथा घटो मृत्प्रवेशे घटत्वं जहाति। २२९‘तत् एव अनुप्राविशत्’ इति च श्रुतेः न कारणानुप्रवेशो युक्तः। २३०कार्यान्तरं एव स्यात् इति चेत् — तत् एव अनुप्राविशत् इति जीवात्मरूपं कार्यं नामरूपपरिणतं कार्यान्तरं एव आपद्यत इति चेत्, न; विरोधात्। न हि घटो घटान्तरं आपद्यते, व्यतिरेकश्रुतिविरोधात् च। जीवस्य नामरूपकार्यव्यतिरेकानुवादिन्यः श्रुतयो विरुध्येरन्; तदापत्तौ मोक्षासम्भवात् च। न हि यतो मुच्यमानः, तत् एव आपद्यते। न हि शृङ्खलापत्तिः बद्धस्य तस्करादेः। २३१बाह्यान्तर्भेदेन परिणतं इति चेत् — तत् एव कारणं ब्रह्म शरीराद्याधारत्वेन तदन्तः जीवात्मना आधेयत्वेन च परिणतं इति चेत्, २३२न; बहिष्ठस्य प्रवेशोपपत्तेः। न हि यो यस्य अन्तःस्थः सः एव तत्प्रविष्टः उच्यते। बहिष्ठस्य अनुप्रवेशः स्यात्, प्रवेशशब्दार्थस्य एवं दृष्टत्वात् — यथा गृहं कृत्वा प्राविशत् इति। २३३जलसूर्यकादिप्रतिबिम्बवत् प्रवेशः स्यात् इति चेत्, न; अपरिच्छिन्नत्वात् अमूर्तत्वात् च। परिच्छिन्नस्य मूर्तस्य अन्यस्य अन्यत्र प्रसादस्वभावके जलादौ सूर्यकादिप्रतिबिम्बोदयः स्यात्, न तु आत्मनः; अमूर्तत्वात्, आकाशादिकारणस्य आत्मनः व्यापकत्वात्। तद्विप्रकृष्टदेशप्रतिबिम्बाधारवस्त्वन्तराभावात् च प्रतिबिम्बवत् प्रवेशो न युक्तः। २३४एवं तर्हि नैव अस्ति प्रवेशः; २३५न च गत्यन्तरं उपलभामहे, २३६‘तत् एव अनुप्राविशत्’ इति श्रुतेः। श्रुतिः च न उ अतीन्द्रियविषये विज्ञानोत्पत्तौ निमित्तम्। २३७न च अस्मात् वाक्यात् यत्नवतां अपि विज्ञानं उत्पद्यते। २३८हन्त तर्हि अनर्थकत्वात् अपोह्यं एतत् वाक्यं ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’ इति; २३९–२४०न, अन्यार्थत्वात्। २४१किं अर्थं अस्थाने चर्चा ? प्रकृतो हि अन्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यार्थः अस्ति; सः स्मर्तव्यः — ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) ‘यो वेद निहितं गुहायां’(तै.उ.२.१.१) इति। तद्विज्ञानं च विवक्षितं; प्रकृतं च तत्। ब्रह्मस्वरूपावगमाय च आकाशाद्यन्नमयान्तं कार्यं प्रदर्शितं; ब्रह्मावगमः च आरब्धः। तत्र अन्नमयात् आत्मनोऽन्योऽन्तरः आत्मा प्राणमयः; तत् अन्तः मनोमयो विज्ञानमयः इति विज्ञानगुहायां प्रवेशितः; तत्र च आनन्दमयो विशिष्टः आत्मा प्रदर्शितः। अतः परमानन्दमयलिङ्गाधिगमद्वारेण आनन्दविवृद्ध्यवसानः आत्मा। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा सर्वविकल्पास्पदो निर्विकल्पोऽस्यां एव गुहायां अधिगन्तव्यः इति तत्प्रवेशः प्रकल्प्यते। २४२न हि अन्यत्र उपलभ्यते ब्रह्म, निर्विशेषत्वात्; २४३विशेषसम्बन्धो हि उपलब्धिहेतुः दृष्टः — यथा राहोः चन्द्रार्कविशेषसम्बन्धः। एवं अन्तःकरणगुहात्मसम्बन्धो ब्रह्मणे उपलब्धिहेतुः, संनिकर्षात्, २४४अवभासात्मकत्वात् च अन्तःकरणस्य। २४५यथा च आलोकविशिष्टघटाद्युपलब्धिः, एवं बुद्धिप्रत्ययालोकविशिष्टात्मोपलब्धिः स्यात्, तस्मात् उपलब्धिहेतौ गुहायां निहितं इति प्रकृतं एव। तद्वृत्तिस्थानीये तु इह पुनः तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत् इत्युच्यते॥

५०देवः इदं आकाशादिकारणं कार्यं सृष्ट्वा तत् अनुप्रविष्टं इव अन्तः गुहायां बुद्धौ द्रष्टृ श्रोतृ मन्तृ विज्ञातृ इति एवं विशेषवत् उपलभ्यते। सः एव तस्य प्रवेशः; तस्मात् अस्ति तत् कारणं ब्रह्म। अतः अस्तित्वात् अस्ति इति एव उपलब्धव्यं तत्। तत् कार्यं अनुप्रविश्य; किं ? सत् च मूर्तं त्यत् च अमूर्तं अभवत्। मूर्तामूर्ते हि अव्याकृतनामरूपे आत्मस्थ अन्तर्गतेन आत्मना व्याक्रियेते मूर्तामूर्तशब्दवाच्ये। ते आत्मना तु अप्रविभक्तदेशकाले इति कृत्वा आत्मा ते अभवत् इत्युच्यते। किं च, निरुक्तं च अनिरुक्तं च, निरुक्तं नाम निष्कृष्य समानासमानजातीयेभ्यः देशकालविशिष्टतया इदं तत् इति उक्तं; अनिरुक्तं तत् विपरीतं; निरुक्तानिरुक्ते अपि मूर्तामूर्तयोः एव विशेषणे। यथा सत् च त्यत् च प्रत्यक्षपरोक्षे, तथा निलयनं च अनिलयनं च। निलयनं नीडं आश्रयः मूर्तस्य एव धर्मः; अनिलयनं तत् विपरीतं अमूर्तस्य एव धर्मः। २४६त्यदनिरुक्तानिलयनानि अमूर्तधर्मत्वे अपि व्याकृतविषयाणि एव, सर्गोत्तरकालभावश्रवणात्। त्यत् इति प्राणाद्यनिरुक्तं तत् एव अनिलयनं च। अतो विशेषणानि अमूर्तस्य व्याकृतविषयाणि एव एतानि। विज्ञानं चेतनं; अविज्ञानं तद्रहितं अचेतनं पाषाणादि। सत्यं च व्यवहारविषयं, अधिकारात्; न परमार्थसत्यं; एकं एव हि परमार्थसत्यं ब्रह्म। इह पुनः व्यवहारविषयं आपेक्षिकं सत्यं, मृगतृष्णिकाद्यनृतापेक्षया उदकादि सत्यं उच्यते। अनृतं च तत् विपरीतम्। किं पुनः ? एतत् सर्वं अभवत्, सत्यं परमार्थसत्यं; किं पुनः तत् ? ब्रह्म, ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’ इति प्रकृतत्वात्। २४७यस्मात्, सत्त्यदादिकं मूर्तामूर्तधर्मजातं यत् किञ्च इदं सर्वं अविशिष्टं विकारजातं एकं एव सच्छब्दवाच्यं ब्रह्म अभवत्, तद्व्यतिरेकेण अभावात् नामरूपविकारस्य, तस्मात् तत् ब्रह्म सत्यं इति आचक्षते ब्रह्मविदः। २४८अस्ति नास्ति इति अनुप्रश्नः प्रकृतः; तस्य प्रतिवचनविषये एतत् उक्तं — ‘आत्मा अकामयत बहु स्यां’ इति। सः यथाकामं च आकाशादिकार्यं सत्त्यदादिलक्षणं सृष्ट्वा तत् अनुप्रविश्य पश्यन् शृण्वन् मन्वानो विजानन् बहु अभवत्; तस्मात् तत् एव इदं आकाशादिकारणं कार्यस्थं परमे व्योमन् हृदयगुहायां निहितं तत्प्रत्ययावभासविशेषेण उपलभ्यमानं अस्ति इति एवं विजानीयात् इति उक्तं भवति। तत् एतस्मिन् अर्थे ब्राह्मणोक्ते एषः श्लोकः मन्त्रः भवति। यथा पूर्वेषु अन्नमयाद्यात्मप्रकाशकाः पञ्चसु अपि, एवं सर्वान्तरतमात्मास्तित्वप्रकाशकोऽपि मन्त्रः कार्यद्वारेण भवति॥

इति षष्ठानुवाकभाष्यम्॥

सप्तमोऽनुवाकः

५१असत् वा इदं अग्रे आसीत्। असत् इति व्याकृतनामरूपविशेषविपरीतरूपं अव्याकृतं ब्रह्म उच्यते; न पुनः अत्यन्तं एव असत्। न हि असतः सत् जन्म अस्ति। इदं इति नामरूपविशेषवत् व्याकृतं जगत्; अग्रे पूर्वं प्राक् उत्पत्तेः ब्रह्म एव असच्छब्दवाच्यं आसीत्। ततः असतः वै सत् प्रविभक्तनामरूपविशेषं अजायत उत्पन्नम्। किं ततः प्रविभक्तं कार्यं इति — पितुः इव पुत्रः ? न इत्याह। तत् असच्छब्दवाच्यं स्वयं एव आत्मानं एव अकुरुत कृतवत्। यस्मात् एवं, तस्मात् तत् ब्रह्म एव २४९सुकृतं स्वयं कर्तृ उच्यते। स्वयं कर्तृ ब्रह्म इति प्रसिद्धं लोके सर्वकारणत्वात्। यस्मात् वा स्वयं अकरोत् सर्वं सर्वात्मना, तस्मात् पुण्यरूपेण अपि तत् एव ब्रह्म कारणं सुकृतं उच्यते। सर्वथा अपि तु फलसम्बन्धादिकारणं सुकृतशब्दवाच्यं प्रसिद्धं लोके। यदि पुण्यं यदि वा अन्यत् सा प्रसिद्धिः नित्ये चेतनकारणे सति उपपद्यते, तस्मात् अस्ति ब्रह्म, सुकृतप्रसिद्धेः इति। इतः च अस्ति; कुतः ? रसत्वात्। कुतो रसत्वप्रसिद्धिः ब्रह्मणः इति अतः आह — यत् वै तत् सुकृतं रसो वै सः। रसो नाम तृप्तिहेतुः आनन्दकरो मधुराम्लादिः प्रसिद्धो लोके। रसं एव हि अयं लब्ध्वा प्राप्य आनन्दी सुखी भवति। न असतः आनन्दहेतुत्वं दृष्टं लोके। बाह्यानन्दसाधनरहिता अपि अनीहा निरेषणा ब्राह्मणाः बाह्यरसलाभात् इव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसः; नूनं ब्रह्म एव रसः तेषाम्। तस्मात् अस्ति तत् तेषां आनन्दकारणं रसवत् ब्रह्म। इतः च अस्ति; कुतः ? प्राणनादिक्रियादर्शनात्। अयं अपि हि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणिति अपानेन अपानिति। एवं वायवीया ऐन्द्रियकाः च चेष्टाः संहतैः कार्यकरणैः निर्वर्त्यमाना दृश्यन्ते। २५०तत् च एकार्थवृत्तित्वेन संहननं न अन्तरेण चेतनं असंहतं सम्भवति, २५१अन्यत्र अदर्शनात्। तत् आह — यत् यदि एषः आकाशे परमे व्योम्नि गुहायां निहितं आनन्दो न स्यात् न भवेत्, को हि एव लोके अन्यात् अपानचेष्टां कुर्यात् इत्यर्थः। कः प्राण्यात् प्राणनं वा कुर्यात्; तस्मात् अस्ति तत् ब्रह्म, यदर्थाः कार्यकरणप्राणनादिचेष्टाः; तत्कृत एव च आनन्दो लोकस्य। कुतः ? एषः हि एव परः आत्मा आनन्दयाति आनन्दयति सुखयति लोकं धर्मानुरूपम्। सः एव आत्मा आनन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिन्नो विभाव्यते प्राणिभिः इत्यर्थः। भयाभयहेतुत्वात् विद्वदविदुषोः अस्ति तत् ब्रह्म। सद्वस्त्वाश्रयणेन हि अभयं भवति; न असद्वस्त्वाश्रयणेन भयनिवृत्तिः उपपद्यते। कथं अभयहेतुत्वं इति, उच्यते — यदा हि एव यस्मात् एषः साधकः एतस्मिन् ब्रह्मणि — किंविशिष्टे ? अदृश्ये दृश्यं नाम द्रष्टव्यं विकारः, दर्शनार्थत्वात् विकारस्य; न दृश्यं अदृश्यं, अविकारः इत्यर्थः। एतस्मिन् अदृश्ये अविकारे अविषयभूते, अनात्म्ये अशरीरे, यस्मात् अदृश्यं तस्मात् अनात्म्यं, यस्मात् अनात्म्यं तस्मात् अनिरुक्तं; विशेषो हि निरुच्यते; विशेषः च विकारः; अविकारं च ब्रह्म, सर्वविकारहेतुत्वात्; तस्मात् अनिरुक्तम्। यतः एवं, तस्मात् अनिलयनं निलयनं नीडः आश्रयः न निलयनं अनिलयनं अनाधारं तस्मिन् एतस्मिन् अदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने सर्वकार्यधर्मविलक्षणे ब्रह्मणि इति वाक्यार्थः। अभयं इति क्रियाविशेषणम्। अभयां इति वा लिङ्गान्तरं परिणम्यते। प्रतिष्ठां स्थितिं आत्मभावं विन्दते लभते। अथ तदा सः तस्मिन् नानात्वस्य भयहेतोः अविद्याकृतस्य अदर्शनात् अभयं गतो भवति। स्वरूपप्रतिष्ठो हि असौ यदा भवति, तदा न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति। अन्यस्य हि अन्यतो भयं भवति, न आत्मनः एव आत्मनो भयं युक्तं; तस्मात् आत्मा एव आत्मनः अभयकारणम्। सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणाः दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुषु; तत् च अयुक्तं असति भयत्राणे ब्रह्मणि। तस्मात् तेषां अभयदर्शनात् अस्ति तत् अभयकारणं ब्रह्म इति। कदा असौ अभयं गतो भवति साधकः ? यदा न अन्यत् पश्यति आत्मनि च अन्तरं भेदं न कुरुते, तदा अभयं गतो भवति इत्यभिप्रायः। यदा पुनः अविद्यावस्थायां हि यस्मात् एषः अविद्यावान् अविद्यया प्रत्युपस्थापितं वस्तु तैमिरिकद्वितीयचन्द्रवत् पश्यति आत्मनि च एतस्मिन् ब्रह्मणि, उत अपि, अरं अल्पं अपि, अन्तरं छिद्रं भेददर्शनं कुरुते; भेददर्शनं एव हि भयकारणं; अल्पं अपि भेदं पश्यति इत्यर्थः। अथ तस्मात् भेददर्शनात् हेतोः तस्य भेददर्शिनः आत्मनो भयं भवति। तस्मात् आत्मा एव आत्मनो भयकारणं अविदुषः; तत् एतत् आह — तत् ब्रह्म तु एव भयं भेददर्शिनो विदुषः ईश्वरोऽन्यो मत्तः अहं अन्यः संसारी इति एवंविदुषः भेददृष्टं ईश्वराख्यं तत् एव ब्रह्म अल्पं अपि अन्तरं कुर्वतः भयं भवति एकत्वेन अमन्वानस्य। तस्मात् २५२विद्वान् अपि अविद्वान् एव असौ, योऽयं एकं अभिन्नं आत्मतत्त्वं न पश्यति। २५३उच्छेदहेतुदर्शनात् हि उच्छेद्याभिमतस्य भयं भवति; २५४अनुच्छेद्यो हि उच्छेदहेतुः; तत्र असति उच्छेदहेतौ उच्छेद्ये न तद्दर्शनकार्यं भयं युक्तम्। सर्वं च जगत् भयवत् दृश्यते। तस्मात् जगतो भयदर्शनात् गम्यते — नूनं तत् अस्ति भयकारणं उच्छेदहेतुः अनुच्छेद्यात्मकं, यतो जगत् बिभेति इति। तत् एतस्मिन् अपि अर्थे एषः श्लोकः भवति॥

इति सप्तमनुवाकभाष्यम्॥

अष्टमोऽनुवाकः

५२भीषा भयेन अस्मात् वातः पवते। भीषा उदेति सूर्यः। भीषा अस्मात् अग्निः च इन्द्रः च। मृत्युः धावति पञ्चम इति। वातादयो हि महार्हाः स्वयं ईश्वराः सन्तः पवनादिकार्येषु आयासबहुलेषु नियताः प्रवर्तन्ते; तत् युक्तं प्रशास्तरि सति; यस्मात् नियमेन तेषां प्रवर्तनं, तस्मात् अस्ति भयकारणं तेषां प्रशास्तृ ब्रह्म। यतः ते भृत्याः इव राज्ञः अस्मात् ब्रह्मणः भयेन प्रवर्तन्ते तत् च भयकारणं आनन्दं ब्रह्म। २५५तस्य अस्य ब्रह्मणः आनन्दस्य एषा मीमांसा विचारणा भवति। किं आनन्दस्य मीमांस्यं इति, उच्यते — किं आनन्दो विषयविषयिसम्बन्धजनितः लौकिकानन्दवत्, आहोस्वित् स्वाभाविकः, इति एवं एषा आनन्दस्य मीमांसा॥

५३२५६तत्र लौकिक आनन्दो बाह्याध्यात्मिकसाधनसम्पत्तिनिमित्त उत्कृष्टः। सः यः एषः निर्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थम्। अनेन हि प्रसिद्धेन आनन्देन व्यावृत्तविषयबुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुं शक्यते। २५७लौकिकोऽपि आनन्दः ब्रह्मानन्दस्य एव मात्रा; अविद्यया तिरस्क्रियमाणे विज्ञाने उत्कृष्यमाणायां च अविद्यायां ब्रह्मन् आदिभिः कर्मवशात् यथाविज्ञानं विषयादिसाधनसम्बन्धवशात् च विभाव्यमानः च लोके अनवस्थितो लौकिकः सम्पद्यते; सः एव अविद्याकामकर्मापकर्षेण मनुष्यगन्धर्वाद्युत्तरोत्तरभूमिषु अकामहतविद्वच्छ्रोत्रियप्रत्यक्षो विभाव्यते शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षेण यावत् हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणे आनन्दः इति॥

५४निरस्ते तु अविद्याकृते विषयविषयिविभागे, विद्यया स्वाभाविकः परिपूर्णः एकः आनन्दः अद्वैतः भवति इति एतं अर्थं विभावयिष्यन् आह — युवा प्रथमवयाः; साधुयुवा इति साधुः च असौ युवा च इति यूनो विशेषणं; युवा अपि असाधुः भवति साधुः अपि अयुवा, अतो विशेषणं युवा स्यात् साधुयुवा इति; अध्यायकः अधीतवेदः। आशिष्ठः आशास्तृतमः; दृढिष्ठः दृढतमः; बलिष्ठः बलवत्तमः; एवं आध्यात्मिकसाधनसम्पन्नः। तस्य इयं पृथिवी उर्वी सर्वा वित्तस्य वित्तेन उपभोगसाधनेन दृष्टार्थेन अदृष्टार्थेन च कर्मसाधनेन सम्पन्ना पूर्णा राजा पृथिवीपतिः इत्यर्थः। तस्य च यः आनन्दः, सः एकः मानुषः मनुष्याणां प्रकृष्टः एकः आनन्दः। ते ये शतं मानुषाः आनन्दाः, सः एको मनुष्यगन्धर्वाणां आनन्दः; मानुषानन्दात् शतगुणेन उत्कृष्टः मनुष्यगन्धर्वाणां आनन्दः भवति। मनुष्याः सन्तः कर्मविद्याविशेषात् गन्धर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वाः। २५८ते हि अन्तर्धानादिशक्तिसम्पन्नाः सूक्ष्मकार्यकरणाः; तस्मात् प्रतिघाताल्पत्वं तेषां द्वन्द्वप्रतिघातशक्तिसाधनसम्पत्तिः च। ततः अप्रतिहन्यमानस्य प्रतीकारवतः मनुष्यगन्धर्वस्य स्यात् चित्तप्रसादः। तत्प्रसादविशेषात् सुखविशेषाभिव्यक्तिः। एवं पूर्वस्याः पूर्वस्याः भूमेः उत्तरस्यां उत्तरस्यां भूमौ प्रसादविशेषतः शतगुणेन आनन्दोत्कर्षः उपपद्यते। २५९प्रथमं तु अकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकामानभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दात् शतगुणेन आनन्दोत्कर्षः मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्यः इति एवं अर्थम्। साधुयुवा अध्यायकः इति श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे गृह्येते। ते हि अविशिष्टे सर्वत्र। अकामहतत्वं तु विषयोत्कर्षापकर्षतः सुखोत्कर्षापकर्षाय विशेष्यते। अतः अकामहतग्रहणं, तद्विशेषतः शतगुणसुखोत्कर्षोपलब्धेः अकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्तिसाधनत्वविधानार्थम्। व्याख्यातं अन्यत्। देवगन्धर्वाः जातितः एव। चिरलोकलोकानां इति पितॄणां विशेषणम्। चिरकालस्थायी लोको येषां पितॄणां, ते चिरलोकलोकाः इति। आजानः इति देवलोकः तस्मिन् आजाने जाता आजानजाः देवाः, स्मार्तकर्मविशेषतो देवस्थानेषु जाताः। कर्मदेवाः ये वैदिकेन कर्मणा अग्निहोत्रादिना केवलेन देवान् अपि यन्ति। देवाः इति त्रयस्त्रिंशत् हविर्भुजः; इन्द्रः तेषां स्वामी; तस्य आचार्यो बृहस्पतिः। प्रजापतिः विराट् त्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा समष्टिव्यष्टिरूपः संसारमण्डलव्यापी। यत्र एते आनन्दभेदाः एकतां गच्छन्ति, धर्मः च तन्निमित्तः ज्ञानं च तद्विषयं अकामहतत्वं च निरतिशयं यत्र, सः एषः हिरण्यगर्भो ब्रह्मा, तस्य एषः आनन्दः श्रोत्रियेण अवृजिनेन अकामहतेन च सर्वतः प्रत्यक्षं उपलभ्यते। तस्मात् एतानि त्रीणि साधनानि इति अवगम्यते। तत्र श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे नियते अकामहतत्वं तु उत्कृष्यते इति प्रकृष्टसाधनता अवगम्यते। २६०तस्य अकामहतत्वप्रकर्षतः च उपलभ्यमानः श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्रह्मणे आनन्दः यस्य परमानन्दस्य मात्रा एकदेशः, २६१‘एतस्य एव आनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्ति’(बृ.उ.४.३.३२) इति श्रुत्यन्तरात्। सः एषः आनन्दः — यस्य मात्रा समुद्राम्भसः इव विप्रुषः प्रविभक्ताः यत्र एकतां गताः — सः एषः परमानन्दः स्वाभाविकः, अद्वैतात्; २६२आनन्दानन्दिनोः च अविभागोऽत्र॥

५५तत् एतत् मीमांसाफलं उपसंह्रियते -

५६सः यः च अयं पुरुषः इति। यः गुहायां निहितः परमे व्योम्नि आकाशादिकार्यं सृष्ट्वा अन्नमयान्तं, तत् एव अनुप्रविष्टः, सः यः इति निश्चीयते। कोऽसौ ? अयं पुरुषे। यः च असौ आदित्ये यः परमानन्दः श्रोत्रियप्रत्यक्षो निर्दिष्टः, यस्य एकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि सुखार्हाणि उपजीवन्ति, सः यः च असौ आदित्ये इति निर्दिश्यते। सः एकः भिन्नप्रदेशघटाकाशाकाशैकत्ववत्। २६३ननु तन्निर्देशे सः यः च अयं पुरुषः इति अविशेषतोऽध्यात्मं न युक्तो निर्देशः; यः च अयं दक्षिणे अक्षन् इति तु युक्तः, प्रसिद्धत्वात्। २६४न, पराधिकारात्। परो हि आत्मा अत्र अधिकृतः ‘अदृश्ये अनात्म्ये’ ‘भीषा अस्मात् वातः पवते’ ‘सा एषा आनन्दस्य मीमांसा’ इति। न हि अकस्मात् अप्रकृतो युक्तो निर्देष्टुं; परमात्मविज्ञानं च विवक्षितम्। तस्मात् परः एव निर्दिश्यते — सः एकः इति। ननु आनन्दस्य मीमांसा प्रकृता; तस्याः अपि फलं उपसंहर्तव्यम्। अभिन्नः स्वाभाविकः आनन्दः परमात्मा एव, न विषयविषयिसम्बन्धजनितः इति। ननु तदनुरूप एव अयं निर्देशः — ‘सः यः च अयं पुरुषे यः च असौ आदित्ये सः एकः’ इति भिन्नाधिकरणस्थविशेषोपमर्देन। ननु एवं अपि आदित्यविशेषग्रहणं अनर्थकं; न अनर्थकं, उत्कर्षापकर्षापोहार्थत्वात्। द्वैतस्य हि यो मूर्तामूर्तलक्षणस्य परः उत्कर्षः सवित्रभ्यन्तर्गतः सः चेत् पुरुषगतविशेषोपमर्देन परमानन्दं अपेक्ष्य समो भवति, न कश्चित् उत्कर्षोऽपकर्षो वा तां गतिं गतस्य इति अभयं प्रतिष्ठां विन्दत इति उपपन्नम्॥

५७२६५अस्ति नास्ति इति अनुप्रश्नो व्याख्यातः। कार्यरसलाभप्राणनाभयप्रतिष्ठाभयदर्शनोपपत्तिभ्योऽस्ति एव तत् आकाशादिकारणं ब्रह्म इति अपाकृतः अनुप्रश्नः एकः; द्वौ अन्यानुप्रश्नौ विद्वदविदुषोः ब्रह्मप्राप्त्यप्राप्तिविषयौ; तत्र विद्वान् समश्नुते न समश्नुते इति अनुप्रश्नोऽन्त्यः; तदपाकरणाय उच्यते। मध्यमोऽनुप्रश्नः अन्त्यापाकरणात् एव अपाकृतः इति तदपाकरणाय न यत्यते। सः यः कश्चित् एवं यथा उक्तं ब्रह्म उत्सृज्य उत्कर्षापकर्षं अद्वैतं सत्यं ज्ञानं अनन्तं अस्मि इति एवं वेत्ति इति एवंवित्; एवंशब्दस्य प्रकृतपरामर्शार्थत्वात्। सः किं ? अस्मात् लोकात् प्रेत्य दृष्टादृष्टेष्टविषयसमुदायो हि अयं लोकः, तस्मात् अस्मात् लोकात् प्रेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षो भूत्वा एतं यथाव्याख्यातं अन्नमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति विषयजातं अन्नमयात् पिण्डात्मनो व्यतिरिक्तं न पश्यति, सर्वं स्थूलभूतं अन्नमयं आत्मानं पश्यति इत्यर्थः। ततः अभ्यन्तरं एतं प्राणमयं सर्वान्नमयात्मस्थं अविभक्तम्। अथ एतं मनोमयं विज्ञानमयं आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति। अथ अदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने अभयं प्रतिष्ठां विन्दते॥

५८तत्र एतत् चिन्त्यं — कोऽयं एवंवित्, कथं वा सङ्क्रामति इति; किं परस्मात् आत्मनोऽन्यः सङ्क्रमणकर्ता प्रविभक्तः, उत सः एव इति। २६६किं ततः ? २६७यदि अन्यः स्यात्, श्रुतिविरोधः — ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) ‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति। न सः वेद’(बृ.उ.१.४.१०) ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.१६) इति। अथ सः एव आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति इति, कर्मकर्तृत्वानुपपत्तिः। परस्य एव च संसारित्वं पराभावो वा। २६८यदि उभयथा प्राप्तो दोषो न परिहर्तुं शक्यते इति, व्यर्था चिन्ता। अथ अन्यतरस्मिन् पक्षे दोषाप्राप्तिः तृतीये वा पक्षे अदुष्टे, सः एव शास्त्रार्थः इति व्यर्था एव चिन्ता; न, तन्निर्धारणार्थत्वात्। सत्यं प्राप्तो दोषो न शक्यः परिहर्तुं अन्यतरस्मिन् तृतीये वा पक्षे अदुष्टे अवधृते व्यर्था चिन्ता स्यात्; न तु सोऽवधृतः इति तदवधारणार्थत्वात् अर्थवती एव एषा चिन्ता। सत्यं अर्थवती चिन्ता, शास्त्रार्थावधारणार्थत्वात्। चिन्तयसि च त्वं, न तु निर्णेष्यसि; किं न निर्णेतव्यं इति वेदवचनं ? न; कथं तर्हि ? बहुप्रतिपक्षत्वात्; एकत्ववादी त्वं, वेदार्थपरत्वात्; बहवो हि नानात्ववादिनो वेदबाह्याः त्वत्प्रतिपक्षाः; अतो मम आशङ्का — न निर्णेष्यसि इति। एतत् एव मे स्वस्त्ययनं — यत् मां एकयोगिनं अनेकयोगिबहुप्रतिपक्षं आत्थ। अतो जेष्यामि सर्वान्; आरभे च चिन्ताम्॥

५९२६९सः एव तु स्यात्, तद्भावस्य विवक्षितत्वात्। तद्विज्ञानेन परमात्मभावो हि अत्र विवक्षितः — ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’ इति। न हि अन्यस्य अन्यभावापत्तिः उपपद्यते। ननु तस्य अपि तद्भावापत्तिः अनुपपन्ना एव। न, अविद्याकृतानात्मापोहार्थत्वात्। या हि ब्रह्मविद्यया स्वात्मप्राप्तिः उपदिश्यते, सा अविद्याकृतस्य अन्नादिविशेषात्मनः आत्मत्वेन अध्यारोपितस्य अनात्मनः अपोहार्था। २७०कथं एवमर्थता अवगम्यते ? २७१विद्यामात्रोपदेशात्। विद्यायाः च दृष्टं कार्यं अविद्यानिवृत्तिः; तत् च इह विद्यामात्रं आत्मप्राप्तौ साधनं उपदिश्यते। २७२मार्गविज्ञानोपदेशवत् इति चेत्, तदात्मत्वे विद्यामात्रसाधनोपदेशोऽहेतुः। कस्मात् ? देशान्तरप्राप्तौ मार्गविज्ञानोपदेशदर्शनात्। न हि ग्रामे एव गन्ता इति चेत्, २७३न; वैधर्म्यात्। तत्र हि ग्रामविषयं न उपदिश्यते, तत्प्राप्तिमार्गविषयं एव उपदिश्यते विज्ञानं; न तथा इह ब्रह्मविज्ञानव्यतिरेकेण साधनान्तरविषयं विज्ञानं उपदिश्यते। उक्तकर्मादिसाधनापेक्षं ब्रह्मविज्ञानं परप्राप्तौ साधनं उपदिश्यत इति चेत्, न; नित्यत्वात् मोक्षस्य इत्यादिना प्रत्युक्तत्वात्। श्रुतिः च ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’ इति कार्यस्य तदात्मत्वं दर्शयति। अभयप्रतिष्ठोपपत्तेः च। यदि हि विद्यावान् स्वात्मनोऽन्यत् न पश्यति, ततः अभयं प्रतिष्ठां विन्दत इति स्यात्, भयहेतोः परस्य अन्यस्य अभावात्। २७४अन्यस्य च अविद्याकृतत्वे विद्यया अवस्तुत्वदर्शनोपपत्तिः; तत् हि द्वितीयस्य चन्द्रस्य असत्त्वं, यत् अतैमिरिकेण चक्षुष्मता न गृह्यते; २७५न एवं न गृह्यते इति चेत्, २७६न; सुषुप्तसमाहितयोः अग्रहणात्। २७७सुषुप्ते अग्रहणं अन्यासक्तवत् इति चेत्, २७८न; सर्वाग्रहणात्। २७९जाग्रत्स्वप्नयोः अन्यस्य ग्रहणात् सत्त्वं एव इति चेत्, २८०न; अविद्याकृतत्वात् जाग्रत्स्वप्नयोः; यत् अन्यग्रहणं जाग्रत्स्वप्नयोः, तत् अविद्याकृतं, विद्याभावे अभावात्। २८१सुषुप्ते अग्रहणं अपि अविद्याकृतं इति चेत्, २८२न; स्वाभाविकत्वात्। २८३द्रव्यस्य हि तत्त्वं अविक्रिया, परानपेक्षत्वात्; विक्रिया न तत्त्वं, परापेक्षत्वात्। न हि कारकापेक्षं वस्तुनः तत्त्वं; सतो विशेषः कारकापेक्षः, विशेषः च विक्रिया; जाग्रत्स्वप्नयोः च ग्रहणं विशेषः। २८४यत् हि यस्य न अन्यापेक्षं स्वरूपं, तत् तस्य तत्त्वं; यत् अन्यापेक्षं, न तत् तत्त्वं; अन्याभावे अभावात्। तस्मात् स्वाभाविकत्वात् जाग्रत्स्वप्नवत् न सुषुप्ते विशेषः। २८५येषां पुनः ईश्वरो अन्यः आत्मनः, कार्यं च अन्यत्, तेषां भयानिवृत्तिः, भयस्य अन्यनिमित्तत्वात्; सतः च अन्यस्य आत्महानानुपपत्तिः। २८६न च असतः आत्मलाभः। सापेक्षस्य अन्यस्य भयहेतुत्वं इति चेत्, २८७न; तस्य अपि तुल्यत्वात्। यत् धर्मादि अनुसहायीभूतं नित्यं अनित्यं वा निमित्तं अपेक्ष्य अन्यत् भयकारणं स्यात्, तस्य अपि तथाभूतस्य आत्महानाभावात् भयानिवृत्तिः; आत्महाने वा २८८सदसतोः इतरेतरापत्तौ सर्वत्र अनाश्वासः एव। २८९एकत्वपक्षे पुनः सनिमित्तस्य संसारस्य अविद्याकल्पितत्वात् अदोषः। तैमिरिकदृष्टस्य हि द्वितीयचन्द्रस्य न आत्मलाभो नाशो वा अस्ति। २९०विद्याविद्ययोः तद्धर्मत्वं इति चेत्, २९१न; प्रत्यक्षत्वात्। विवेकाविवेकौ रूपादिवत् प्रत्यक्षौ उपलभ्येते अन्तःकरणस्थौ। न हि रूपस्य प्रत्यक्षस्य सतो द्रष्ट्टधर्मत्वम्। अविद्या च स्वानुभवेन रूप्यते — मूढोऽहं अविविक्तं मम विज्ञानं इति। तथा विद्याविवेको अनुभूयते। उपदिशन्ति च अन्येभ्यः आत्मनो विद्यां बुधाः। तथा च अन्ये अवधारयन्ति। तस्मात् नामरूपपक्षस्य एव विद्या अविद्ये नामरूपे च; न आत्मधर्मौ, ‘नामरूपयोः निर्वहिता ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म’(छा.उ.८.१४.१) इति श्रुत्यन्तरात्। २९२ते च पुनः नामरूपे सवितरि अहोरात्रे इव कल्पिते; न परमार्थतो विद्यमाने। २९३अभेदे ‘एतं आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति’(तै.उ.२.८.५) इति कर्मकर्तृत्वानुपपत्तिः इति चेत्, न; विज्ञानमात्रत्वात् सङ्क्रमणस्य। न जलूकादिवत् सङ्क्रमणं इह उपदिश्यते; किं तर्हि, विज्ञानमात्रं सङ्क्रमणश्रुतेः अर्थः। ननु मुख्यं एव सङ्क्रमणं श्रूयते — उपसङ्क्रामति इति इति चेत्, न; अन्नमये अदर्शनात्। न हि अन्नमयं उपसङ्क्रामतः बाह्यात् अस्मात् लोकात् जलूकावत् सङ्क्रमणं २९४दृश्यते, अन्यथा वा। २९५मनोमयस्य बहिः निर्गतस्य विज्ञानमयस्य वा पुनः प्रत्यावृत्त्या आत्मसङ्क्रमणं इति चेत्, २९६न; स्वात्मनि क्रियाविरोधात्। अन्योऽन्नमयं अन्यं उपसङ्क्रामति इति प्रकृत्य मनोमयो विज्ञानमयो वा स्वात्मानं एव उपसङ्क्रामति इति विरोधः स्यात्। तथा न आनन्दमयस्य आत्मसङ्क्रमणं उपपद्यते। तस्मात् न प्राप्तिः सङ्क्रमणं; न अपि अन्नमयादीनां अन्यतमकर्तृकं पारिशेष्यात् अन्नमयाद्यानन्दमयान्तात्मव्यतिरिक्तकर्तृकं २९७ज्ञानमात्रं च सङ्क्रमणं उपपद्यते। ज्ञानमात्रत्वे च आनन्दमयान्तःस्थस्य एव सर्वान्तरस्य आकाशाद्यन्नमयान्तं कार्यं सृष्ट्वा अनुप्रविष्टस्य हृदयगुहाभिसम्बन्धात् अन्नमयादिषु अनात्मसु आत्मविभ्रमः सङ्क्रमणात्मकविवेकविज्ञानोत्पत्त्या विनश्यति। तत् एतस्मिन् अविद्याविभ्रमनाशे सङ्क्रमणशब्दः उपचर्यते; न हि अन्यथा सर्वगतस्य आत्मनः सङ्क्रमणं उपपद्यते। २९८वस्त्वन्तराभावात् च। न च स्वात्मनि एव सङ्क्रमणम्। न हि जलूका आत्मानं एव सङ्क्रामति। २९९तस्मात् सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म इति यथोक्तलक्षणात्मप्रतिपत्त्यर्थं एव बहुभवनसर्गप्रवेशरसलाभाभयसङ्क्रमणादि परिकल्प्यते ब्रह्मणि सर्वव्यवहारविषये; न तु परमार्थतो निर्विकल्पे ब्रह्मणि कश्चित् अपि विकल्पः उपपद्यते। तं एतं निर्विकल्पं आत्मानं एवं क्रमेण उपसङ्क्रम्य विदित्वा न बिभेति कुतश्चन अभयं प्रतिष्ठां विन्दत इति एतस्मिन् अर्थे अपि एषः श्लोकः भवति। सर्वस्य एव अस्य प्रकरणस्य आनन्दवल्ल्यर्थस्य सङ्क्षेपतः प्रकाशनाय एषः मन्त्रो भवति॥

इति अष्टमानुवाकभाष्यम्॥

नवमोऽनुवाकः

६०यतः यस्मात् निर्विकल्पात् यथोक्तलक्षणात् अद्वयानन्दात् आत्मनः, वाचः अभिधानानि द्रव्यादिसविकल्पवस्तुविषयाणि वस्तुसामान्यात् निर्विकल्पे अद्वये अपि ब्रह्मणि प्रयोक्तृभिः प्रकाशनाय प्रयुज्यमानानि, अप्राप्य अप्रकाश्य एव निवर्तन्ते स्वसामर्थ्यात् हीयन्ते। मनः इति प्रत्ययो विज्ञानम्। तत् च, यत्र अभिधानं प्रवृत्तं अतीन्द्रिये अपि अर्थे, तत् अर्थे च प्रवर्तते प्रकाशनाय। यत्र च विज्ञानं, तत्र वाचः प्रवृत्तिः। तस्मात् सह एव वाङ्मनसयोः अभिधानप्रत्ययोः प्रवृत्तिः सर्वत्र। तस्मात् ब्रह्मप्रकाशनाय सर्वथा प्रयोक्तृभिः प्रयुज्यमाना अपि वाचः यस्मात् अप्रत्ययविषयात् अनभिधेयात् अदृश्यादिविशेषणात् सह एव मनसा विज्ञानेन सर्वप्रकाशनसमर्थेन निवर्तन्ते, तं ब्रह्मणे आनन्दं श्रोत्रियस्य अवृजिनस्य अकामहतस्य सर्वैषणाविनिर्मुक्तस्य आत्मभूतं विषयविषयिसम्बन्धविनिर्मुक्तं स्वाभाविकं नित्यं अविभक्तं परमानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् यथोक्तेन विधिना न बिभेति कुतश्चन, निमित्ताभावात्। न हि तस्मात् विदुषः अन्यत् वस्त्वन्तरं अस्ति भिन्नं यतो बिभेति। अविद्यया यदा उदरं अन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति इति हि युक्तम्। विदुषः च अविद्याकार्यस्य तैमिरिकदृष्टद्वितीयचन्द्रवत् नाशात् भयनिमित्तस्य न बिभेति कुतश्चन इति युज्यते। मनोमय च उदाहृतः मन्त्रः, मनसो ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वात्। तत्र ब्रह्मत्वं अध्यारोप्य तत्स्तुत्यर्थं न बिभेति कदाचन इति भयमात्रं प्रतिषिद्धं; इह अद्वैतविषये न बिभेति कुतश्चन इति भयनिमित्तं एव प्रतिषिध्यते। ननु अस्ति भयनिमित्तं साध्वकरणं पापक्रिया च। न एवम्। कथं इति, उच्यते — एतं यथोक्तं एवंविदं, ह वाव इति अवधारणार्थौ, न तपति न उद्वेजयति न सन्तापयति। कथं पुनः साध्वकरणं पापक्रिया च न तपति इति, उच्यते — किं कस्मात् साधु शोभनं कर्म न अकरवं न कृतवान् अस्मि इति पश्चात् सन्तापो भवति आसन्ने मरणकाले; तथा किं कस्मात् पापं प्रतिषिद्धं कर्म अकरवं कृतवान् अस्मि इति च नरकपतनादिदुःखभयात् तापो भवति। ते एते साध्वकरणपापक्रिये एवं एनं न तपतः, यथा अविद्वांसं तपतः। कस्मात् पुनः विद्वांसं न तपत इति, उच्यते — सः यः एवं विद्वान् एते साध्वसाधुनी तापहेतू इति आत्मानं स्पृणुते प्रीणाति बलयति वा, परमात्मभावेन उभे पश्यति इत्यर्थः। उभे पुण्यपापे हि यस्मात् एवं एषः विद्वान् एते आत्मानात्मरूपेण एव पुण्यपापे ३००स्वेन विशेषरूपेण शून्ये कृत्वा ३०१आत्मानं स्पृणुत एव। कः ? यः एवं वेद यथोक्तं अद्वैतं आनन्दं ब्रह्म वेद, तस्य आत्मभावेन दृष्टे पुण्यपापे निर्वीर्ये अतापके जन्मान्तरारम्भके न भवतः। इति इयं एवं यथा उक्ता अस्यां वल्ल्यां ब्रह्मविद्योपनिषत्, सर्वाभ्यः विद्याभ्यः परमरहस्यं दर्शितं इत्यर्थः — परं श्रेयः अस्यां निषण्णं इति॥

इति नवमानुवाकभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये ब्रह्मानन्दवल्लीभाष्यं सम्पूर्णम्॥