द्वितीयः अध्यायः

चतुर्थः खण्डः

१९३४३अस्मिन् अध्याये एषः वाक्यार्थः — ३४४जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकृत् असंसारी सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्ववित् सर्वं इदं जगत् स्वतोऽन्यत् वस्त्वन्तरं अनुपादाय एव आकाशादिक्रमेण सृष्ट्वा ३४५स्वात्मप्रबोधनार्थं सर्वाणि च प्राणादिमच्छरीराणि स्वयं प्रविवेश; ३४६प्रविश्य च स्वं आत्मानं यथाभूतं इदं ब्रह्म अस्मि इति साक्षात् प्रत्यबुध्यत; तस्मात् सः एव सर्वशरीरेषु एकः एव आत्मा, न अन्यः इति। ३४७अन्योऽपि ‘सः म आत्मा ब्रह्म अस्मि इति एवं विद्यात्’ इति ३४८‘आत्मा वा इदं एक एव अग्र आसीत्’(ऐ.उ.१.१.१) ‘ब्रह्म ततमं’(ऐ.उ.१.३.१३) इति च उक्तम्। ३४९अन्यत्र च ३५०सर्वगतस्य सर्वात्मनो वालाग्रमात्रं अपि अप्रविष्टं नास्ति इति कथं सीमानं विदार्य प्रापद्यत पिपीलिका इव सुषिरं ? ३५१ननु अत्यल्पं इदं चोद्यम्। बहु च अत्र चोदयितव्यम्। अकरणः सन् ईक्षत। अनुपादाय किञ्चित् लोकान् असृजत। अद्भ्यः पुरुषं समुद्धृत्य अमूर्छयत्। तस्य अभिध्यानात् मुखादि निर्भिन्नं मुखादिभ्यः च अग्न्यादयो लोकपालाः। तेषां च अशनायादिसंयोजनं तदायतनप्रार्थनं तत् अर्थं गवादिप्रदर्शनं तेषां च यथायतनप्रवेशनं सृष्टस्य अन्नस्य पलायनं वागादिभिः तत् जिघृक्षा इति। एतत् सर्वं सीमाविदारणप्रवेशसमं एव॥

२०३५२अस्तु तर्हि सर्वं एव इदं अनुपपन्नम्। ३५३न, अत्र आत्माववोधमात्रस्य विवक्षितत्वात् सर्वोऽयं अर्थवादः इति अदोषः। ३५४मायाविवत् वा; महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वं एतत् चकार ३५५सुखावबोधप्रतिपत्त्यर्थं लोकवत् आख्यायिकादिप्रपञ्चः इति युक्ततरः पक्षः। ३५६न हि सृष्ट्याख्यायिकादिपरिज्ञानात् किञ्चित् फलं इष्यते। ३५७ऐकात्म्यस्वरूपपरिज्ञानात् तु अमृतत्वं फलं ३५८सर्वोपनिषत्प्रसिद्धम्। ३५९स्मृतिषु च गीताद्यासु ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरं’(भ.गी.१३.२७) इत्यादिना। ३६०ननु त्रयः आत्मानो ३६१भोक्ता कर्ता संसारी जीवः ३६२एकः सर्वलोकशास्त्रप्रसिद्धः। ३६३अनेकप्राणिकर्मफलोपभोगयोग्यानेकाधिष्ठानवल्लोकदेहनिर्माणेन लिङ्गेन यथाशास्त्रप्रदर्शितेन ३६४पुरप्रासादादिनिर्माणलिङ्गेन तद्विषयकौशलज्ञानवान् तत्कर्ता तक्षादिः इव ईश्वरः सर्वज्ञो जगतः कर्ता ३६५द्वितीयः चेतनः आत्मा अवगम्यते। ३६६‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.४.१) ‘न इति न इति’(बृ.उ.३.९.२६) इत्यादिशास्त्रप्रसिद्धः औपनिषदः पुरुषः तृतीयः। ३६७एवं एते त्रयः ३६८आत्मानोऽन्योन्यविलक्षणाः। तत्र कथं एकः एव आत्मा अद्वितीयः असंसारी इति ज्ञातुं शक्यते ? ३६९तत्र जीवः एव ३७०तावत् कथं ज्ञायते ? ३७१ननु एवं ज्ञायते श्रोता मन्ता द्रष्टा आदेष्टा अघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता इति। ३७२ननु विप्रतिषिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्व अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता इति च। ३७३तथा ‘न मतेः मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेः विज्ञातारं विजानीयाः’(बृ.उ.३.४.२) इत्यादि च। ३७४सत्यं विप्रतिषिद्धं, यदि प्रत्यक्षेण ज्ञायेत सुखादिवत्। प्रत्यक्षज्ञानं च निवार्यते ‘न मतेः मन्तारं’(बृ.उ.३.४.२) इत्यादिना। ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्ग; तत्र कुतो विप्रतिषेधः ? ३७५ननु श्रवणादिलिङ्गेन अपि कथं ज्ञायते, यावता यदा शृणोति आत्मा श्रोतव्यं शब्दं, तदा तस्य श्रवणक्रियया एव वर्तमानत्वात् मननविज्ञानक्रिये न सम्भवतः आत्मनि परत्र वा। ३७६तथा अन्यत्र अपि ३७७मननादिक्रियासु। ३७८श्रवणादिक्रियाः च स्वविषयेषु एव। ३७९–३८०न हि मन्तव्यात् अन्यत्र मन्तुः मननक्रिया सम्भवति। ३८१ननु मनसः सर्वं एव मन्तव्यम्। ३८२सत्यं एवं; ३८३तथापि सर्वं अपि मन्तव्यं मन्तारं अन्तरेण न मन्तुं शक्यम्। ३८४यदि एवं किं स्यात् ? ३८५इदं अत्र स्यात् — ३८६सर्वस्य योऽयं मन्ता, सः मन्ता एव इति न सः मन्तव्यः स्यात्। ३८७न च द्वितीयो मन्तुः मन्ता अस्ति। ३८८यदा सः आत्मना एव मन्तव्यः, ३८९तदा येन च मन्तव्य आत्मा आत्मना, यः च मन्तव्य आत्मा, तौ द्वौ प्रसज्येयाताम्। ३९०एकः एव आत्मा द्विधा मन्तृमन्तव्यत्व द्विशकलीभवेत् वंशादिवत्, ३९१उभयथा अपि अनुपपत्तिः एव। ३९२यथा प्रदीपयोः प्रकाश्यप्रकाशकत्वानुपपत्तिः, समत्वात्, तद्वत्। ३९३न च मन्तुः मन्तव्ये मननव्यापारशून्यः काले अस्ति आत्ममननाय। ३९४यदा अपि लिङ्गेन आत्मानं मनुते मन्ता, तदा अपि पूर्ववत् एव लिङ्गेन मन्तव्य आत्मा, यः च तस्य मन्ता, तौ द्वौ प्रसज्येयातां; एकः एव वा द्विधा इति पूर्वोक्तो दोषः। ३९५न प्रत्यक्षेण, न अपि अनुमानेन ज्ञायते चेत्, ३९६कथं उच्यते ‘सः म आत्मा इति विद्यात्’(कौ.उ.३.९) इति, कथं वा श्रोता मन्ता इत्यादि ? ३९७ननु ३९८श्रोतृत्वादिधर्मवान् आत्मा, ३९९अश्रोतृत्वादि च प्रसिद्धं आत्मनः; ४००किं अत्र विषमं पश्यसि ? ४०१यद्यपि तव न विषमं; तथापि मम तु विषमं प्रतिभाति। कथं ? यदा असौ श्रोता, तदा न मन्ता; यदा मन्ता, तदा न श्रोता। तत्र एवं सति, पक्षे श्रोता मन्ता, पक्षे न श्रोता न अपि मन्ता। तथा अन्यत्र अपि च। यदा एवं, तदा श्रोतृत्वादिधर्मवान् आत्मा ४०२–४०४अश्रोतृत्वादिधर्मवान् वा इति संशयस्थाने ४०५–४०६कथं तव न वैषम्यं ? ४०७यदा देवदत्तो गच्छति, तदा न स्थाता, गन्ता एव। यदा तिष्ठति, न गन्ता, स्थाता एव; तदा अस्य पक्षः एव गन्तृत्वं स्थातृत्वं च, न नित्यं गन्तृत्वं स्थातृत्वं वा, तद्वत्। ४०८तथा एव अत्र काणादादयः पश्यन्ति। पक्षप्राप्तेन एव श्रोतृत्वादिना आत्मा उच्यते श्रोता मन्ता इत्यादिवचनात्। ४०९संयोगजत्वं अयौगपद्यं च ज्ञानस्य हि आचक्षते। ४१०दर्शयन्ति च अन्यत्रमनाः अभूवं न अदर्शं इत्यादि ४११युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिः मनसो लिङ्गं इति च न्याय्यम्। भवतु एवं किं तव नष्टं यदि एवं स्यात् ? ४१२अस्तु एवं तव इष्टं चेत्; श्रुत्यर्थः तु न सम्भवति। ४१३किं न श्रोता मन्ता इत्यादिश्रुत्यर्थः ? ४१४न, न श्रोता न मन्ता इत्यादिवचनात्। ४१५ननु पाक्षिकत्व प्रत्युक्तं त्वया; ४१६न, नित्यं एव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमात्, ४१७‘न हि श्रोतुः श्रुतेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२७) इत्यादिश्रुतेः। ४१८एवं तर्हि नित्यं एव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमे, प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिः अज्ञानाभावः च आत्मनः कल्पितः स्यात्। तत् च अनिष्टं इति। ४१९न उभयदोषोपपत्तिः, ४२०आत्मनः श्रुत्यादिश्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वश्रुतेः। ४२१अनित्यानां ४२२मूर्तानां च चक्षुरादीनां दृष्ट्यादि अनित्यं एव ४२३संयोगवियोगधर्मिणाम्। यथा अग्नेः ज्वलनं तृणादिसंयोगजत्वात्, तद्वत्। ४२४न तु नित्यस्य अमूर्तस्य असंयोगविभागधर्मिणः संयोगजदृष्ट्याद्यनित्यधर्मवत्त्वं सम्भवति। ४२५तथा च श्रुतिः ‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) इत्याद्याः। ४२६एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनित्या दृष्टिः, नित्या च आत्मनः। तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्य अनित्या, नित्या च आत्मस्वरूपस्य। तथा द्वे मती विज्ञाती बाह्याबाह्ये। ४२७–४२८एवं हि एव च इयं श्रुतिः उपपन्ना भवति — ‘दृष्टेः द्रष्टा श्रुतेः श्रोता’ इत्याद्याः। ४२९लोके अपि प्रसिद्धं चक्षुषः तिमिरागमापाययोः नष्टा दृष्टिः जाता दृष्टिः इति चक्षुर्दृष्टेः अनित्यत्वम्। तथा च ४३०श्रुतिमत्यादीनां आत्मदृष्ट्यादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धं एव लोके। वदति ४३१हि उद्धृतचक्षुः स्वप्ने अद्य मया भ्राता दृष्ट इति। तथा अवगतबाधिर्यः स्वप्ने श्रुतो मन्त्रोऽद्य इत्यादि। ४३२यदि चक्षुःसंयोगजा एव आत्मनो नित्या दृष्टिः तन्नाशे नश्येत्, तदा उद्धृतचक्षुः स्वप्ने ४३३नीलपीतादि न पश्येत्। ४३४‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः’(बृ.उ.४.३.२३) इत्याद्याः च श्रुतिः अनुपपन्ना स्यात्। ‘तत् चक्षुः पुरुषे येन स्वप्नं पश्यति’ इत्याद्याः च श्रुतिः। ४३५नित्या आत्मनो दृष्टिः बाह्यानित्यदृष्टेः ग्राहिका। बाह्यदृष्टेः च उपजनापायाद्यनित्यधर्मवत्त्वात् ग्राहिकायाः ४३६आत्मदृष्टेः तद्वत् अवभासत्वं अनित्यत्वादि भ्रान्तिनिमित्तं लोकस्य इति युक्तम्। ४३७यथा भ्रमणादिधर्मवत् अलातादिवस्तुविषयदृष्टिः अपि भ्रमति इव, तद्वत्। तथा च श्रुतिः ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति। ४३८–४३९तस्मात् आत्मदृष्टेः नित्यत्वात् न यौगपद्यं अयौगपद्यं वा अस्ति। ४४०बाह्यानित्यदृष्ट्युपाधिवशात् तु लोकस्य तार्किकाणां च आगमसम्प्रदायवर्जितत्वात् अनित्या आत्मनो दृष्टिः इति भ्रान्तिः उपपन्ना एव। ४४१जीवेश्वरपरमात्मभेदकल्पना ४४२च एतन्निमित्ता एव। ४४३तथा ४४४अस्ति, नास्ति, इत्याद्याः च यावन्तो वाङ्मनसयोः भेदाः यत्र एकं भवन्ति, तद्विषयायाः नित्यायाः दृष्टेः निर्विशेषायाः। अस्ति नास्ति, एकं नाना, गुणवत् अगुणं, जानाति न जानाति, क्रियावत् अक्रियं, फलवत् अफलं, सबीजं निर्बीजं, सुखं दुःखं, मध्यं अमध्यं, शून्यं अशून्यं, परोऽहं अन्यः, इति वा सर्ववाक्प्रत्ययागोचरे स्वरूपे यो विकल्पयितुं इच्छति, सः नूनं खं अपि चर्मवत् वेष्टयितुं इच्छति, सोपानं इव च पद्भ्यां आरोढुं; जले खे च मीनानां वयसां च ४४५पदं दिदृक्षते; ‘न इति न इति’ ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ इत्यादिश्रुतिभ्यः, ४४६‘को अद्धा वेद’(ऋ.सं.१.३०.६) इत्यादिमन्त्रवर्णात्॥

२१४४७कथं तर्हि तस्य सः म आत्मा इति वेदनं; ब्रूहि केन प्रकारेण तं अहं सः म आत्मा इति विद्याम्। ४४८अत्र आख्यायिकां आचक्षते — कश्चित् किल मनुष्यो ४४९मुग्धः कैश्चित् उक्तः कस्मिंश्चित् अपराधे सति धिक् त्वां न असि मनुष्यः इति। सः मुग्धतया आत्मनो मनुष्यत्वं प्रत्याययितुं कञ्चित् उपेत्य आह — ब्रवीतु भवान् कोऽहं अस्मि इति। सः तस्य मुग्धतां ज्ञात्वा आह — क्रमेण बोधयिष्यामि इति। स्थावराद्यात्मभावं अपोह्य न त्वं अमनुष्य इति उक्त्वा उपरराम। सः तं मुग्धः प्रत्याह — भवान् मां बोधयितुं प्रवृत्तः तूष्णीं बभूव, किं न बोधयति इति। तादृक् एव तत् भवतो वचनम्। न असि अमनुष्य इति उक्ते अपि मनुष्यत्वं आत्मनो न प्रतिपद्यते यः, सः कथं मनुष्योऽसि इति उक्तोऽपि मनुष्यत्वं आत्मनः प्रतिपद्येत ? ४५०तस्मात् यथाशास्त्रोपदेश एव आत्मावबोधविधिः, न अन्यः। ४५१न हि अग्नेः दाह्यं तृणादि अन्येन केनचित् दग्धुं शक्यम्। ४५२अतः एव शास्त्रं आत्मस्वरूपं बोधयितुं प्रवृत्तं सत् अमनुष्यत्वप्रतिषेधेन इव ‘न इति न इति’(बृ.उ.३.९.२६) इति उक्त्वा उपरराम। ४५३तथा ‘अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९) ‘अयं आत्मा ब्रह्म सर्वानुभूः’(बृ.उ.२.५.१९) इति अनुशासनं; ४५४‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ४५५‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) ४५६इति एवं आदि अपि च। ४५७यावत् अयं एव यथोक्तं इमं आत्मानं न वेत्ति, तावत् अयं ४५८ब्राह्मानित्यदृष्टिलक्षणं उपाधिं आत्मत्वेन उपेत्य अविद्यया उपाधिधर्मान् आत्मनो मन्यमानो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु स्थानेषु पुनः पुनः आवर्तमानः अविद्याकामकर्मवशात् संसरति। ४५९सः एवं संसरन् उपात्तदेहेन्द्रियसङ्घातं त्यजति। त्यक्त्वा अन्यं उपादत्ते। पुनः पुनः एवं एव नदीस्रोतोवत् जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदेन वर्तमानः काभिः अवस्थाभिः वर्तते ४६०इति एतं अर्थं दर्शयन्ती आह ४६१श्रुतिः वैराग्यहेतोः —

२२४६२अयं एव अविद्याकामकर्माभिमानवान् ४६३यज्ञादिकर्म कृत्वा अस्मात् लोकात् धूमादिक्रमेण चन्द्रमसं प्राप्य क्षीणकर्मा वृष्ट्यादिक्रमेण इमं लोकं प्राप्य ४६४अन्नभूतः पुरुषाग्नौ हुतः। ४६५तस्मिन् पुरुषे ह वै अयं संसारी ४६६रसादिक्रमेण आदितः प्रथमतः रेतोरूपेण गर्भो भवति इति एतत् आह — यत् एतत् पुरुषे रेतः, तेन रूपेण इति। ४६७तत् च एतत् रेतः अन्नमयस्य पिण्डस्य सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः अवयवेभ्यो ४६८रसादिलक्षणेभ्यः तेजः साररूपं शरीरस्य सम्भूतं परिनिष्पन्नं तत् ४६९पुरुषस्य आत्मभूतत्वात् आत्मा, तं आत्मानं रेतोरूपेण गर्भीभूतं ४७०आत्मनि एव स्वशरीर एव आत्मानं बिभर्ति धारयति। ४७१तत् रेतः स्त्रियां सिञ्चति यदा, यदा यस्मिन् काले ४७२भार्या ऋतुमती तस्यां योषाग्नौ स्त्रियां ४७३सिञ्चति उपगच्छन्, अथ तदा एनत् एतत् रेतः आत्मनो गर्भरूपं जनयति पिता। तत् अस्य पुरुषस्य स्थानात् निर्गमनं रेतःसेककाले रेतोरूपेण अस्य संसारिणः प्रथमं जन्म प्रथमावस्थाभिव्यक्तिः। ४७४तत् एतत् उक्तं पुरस्तात् ‘असौ आत्मा अमुं आत्मानं’ इत्यादिना॥

२३४७५तत् रेतः यस्यां स्त्रियां सिक्तं सत् तस्याः स्त्रियाः आत्मभूयं आत्माव्यतिरेकतां यथा पितुः एवं गच्छति प्राप्नोति यथा स्वं अङ्गं स्तनादि, तथा तद्वत् एव। तस्मात् हेतोः एनां मातरं सः गर्भो न हिनस्ति पिटकादिवत्। ४७६यस्मात् स्तनादि स्वाङ्गवत् आत्मभूयं गतं, तस्मात् न हिनस्ति न बाधते इत्यर्थः। ४७७सा अन्तर्वत्नी एतं अस्य भर्तुः आत्मानं अत्र आत्मनः उदरे गतं प्रविष्टं बुद्ध्वा भावयति वर्धयति परिपालयति ४७८गर्भविरुद्धाशनादिपरिहारं अनुकूलाशनाद्युपयोगं च कुर्वती॥

२४४७९सा भावयित्री वर्धयित्री भर्तुः आत्मनो गर्भभूतस्य भावयितव्या वर्धयितव्या च भर्त्रा भवति। ४८०न हि उपकारप्रत्युपकारं अन्तरेण लोके कस्यचित् केनचित् सम्बन्धः उपपद्यते। ४८१तं गर्भं स्त्री यथोक्तेन गर्भधारणविधानेन बिभर्ति ४८२धारयति अग्रे प्राग्जन्मनः। सः पिता अग्रे एव पूर्वं एव जातमात्रं कुमारं जन्मनः अधि ऊर्ध्वं जन्मनः जातं कुमारं ४८३जातकर्मादिना पिता भावयति। ४८४सः पिता यत् यस्मात् कुमारं जन्मनः अधि ऊर्ध्वं अग्रे जातमात्रं एव जातकर्मादिना यत् भावयति, तत् आत्मानं एव भावयति; पितुः आत्मा एव हि पुत्ररूपेण जायते। तथा हि उक्तं ४८५‘पतिः जायां प्रविशति’(हरि.३.७३.७१) इत्यादि। ४८६तत् किमर्थं आत्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भावयति इति ? ४८७उच्यते — एषां लोकानां सन्तत्यै अविच्छेदाय इत्यर्थः। विच्छिद्येरन् हि इमे लोकाः पुत्रोत्पादनादि यदि न कुर्युः। ४८८एवं पुत्रोत्पादनादिकर्माविच्छेदेन एव सन्तताः प्रबन्धरूपेण वर्तन्ते हि यस्मात् इमे लोकाः, तस्मात् तदविच्छेदाय ४८९तत् कर्तव्यं; न मोक्षाय इत्यर्थः। ४९०तत् अस्य संसारिणः कुमाररूपेण मातुः उदरात् यत् निर्गमनं, तत् रेतोरूपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यक्तिः॥

२५४९१अस्य पितुः ४९२सोऽयं पुत्रात्मा पुण्येभ्यः शास्त्रोक्तेभ्यः कर्मभ्यः कर्मनिष्पादनार्थं प्रतिधीयते पितुः स्थाने पित्रा यत् कर्तव्यं तत्करणाय प्रतिनिधीयते इत्यर्थः। ४९३–४९४तथा च सम्प्रत्तिविद्यायां वाजसनेयके — ‘पित्रा अनुशिष्टोऽहं ब्रह्म अहं यज्ञः इत्यादि प्रतिपद्यते’(बृ.उ.१.५.१७) इति। ४९५अथ अनन्तरं पुत्रे निवेश्य आत्मनो भारं अस्य पुत्रस्य इतरः अयं यः पित्रात्मा कृतकृत्यः, कर्तव्यात् ऋणत्रयात् विमुक्तः कृतकर्तव्य इत्यर्थः, वयोगतः गतवयाः जीर्णः सन् प्रैति म्रियते। सः इतः अस्मात् प्रयन् एव शरीरं परित्यजन् एव, ४९६तृणजलूकादिवत्, देहान्तरं उपाददानः कर्मचितं, पुनः जायते। ४९७तत् अस्य मृत्वा प्रतिपत्तव्यं यत्, तत् तृतीयं जन्म। ४९८ननु संसरतः पितुः सकाशात् रेतोरूपेण प्रथमं जन्म; तस्य एव कुमाररूपेण मातुः द्वितीयं जन्म उक्तं; तस्य एव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये, ४९९प्रयतः तस्य पितुः यत् जन्म, तत् तृतीयं इति कथं उच्यते ? ५००न एषः दोषः, पितापुत्रयोः एकात्मत्वस्य विवक्षितत्वात्। ५०१सोऽपि पुत्रः स्वपुत्रे भारं निधाय इतः प्रयन् एव पुनः जायते यथा पिता। ५०२तत् अन्यत्र उक्तं इतरत्र अपि उक्तं एव भवति इति मन्यते श्रुतिः। पितापुत्रयोः एकात्मत्वात्॥

२६५०३एवं संसरन् अवस्थाभिव्यक्तित्रयेण जन्ममरणप्रबन्धारूढः सर्वो लोकः संसारसमुद्रे निपतितः कथञ्चित् यदा श्रुत्युक्तं आत्मानं विजानाति यस्यां कस्याञ्चित् अवस्थायां, तदा एव मुक्तसर्वसंसारबन्धनः ५०४कृतकृत्यो भवति इति एतत् वस्तु, तत् ऋषिणा मन्त्रेण अपि ५०५उक्तं इत्याह — गर्भे नु मातुः गर्भाशय एव सन्, नु इति वितर्के। ५०६अनेकजन्मान्तरभावनापरिपाकवशात् एषां देवानां ५०७वागग्न्यादीनां जनिमानि जन्मानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि अन्ववेदं अहं अहो अनुबुद्धवान् अस्मि इत्यर्थः। ५०८शतं अनेकाः बह्व्यः मा मां पुरः आयसीः आयस्यो लोहमय्यः ५०९इव अभेद्यानि शरीराणि इत्यभिप्रायः। अरक्षन् रक्षितवत्यः संसारपाशनिर्गमनात् ५१०अधः। अथ श्येनः इव जालं भित्त्वा जवसा आत्मज्ञानकृतसामर्थ्येन निरदीयं निर्गतोऽस्मि। ५११–५१२अहो गर्भः एव शयानो वामदेवः ऋषिः एवं उवाच एतत्॥

२७५१३सः वामदेवः ऋषिः यथोक्तं आत्मानं एवं विद्वान् अस्मात् शरीरभेदात् शरीरस्य अविद्यापरिकल्पितस्य आयसवत् अनिर्भेद्यस्य जननमरणाद्यनेकानर्थशताविष्टशरीरप्रबन्धस्य परमात्मज्ञानामृतोपयोगजनितवीर्यकृतभेदात् ५१४शरीरोत्पत्तिबीजाविद्यादिनिमित्तोपमर्दहेतोः शरीरविनाशात् इत्यर्थः। ऊर्ध्वः ५१५परमात्मभूतः सन् अधोभवात् संसारात् उत्क्रम्य ज्ञानावद्योतितामलसर्वात्मभावं आपन्नः सन् ५१६अमुष्मिन् यथोक्ते अजरे अमरे अमृते अभये सर्वज्ञे अपूर्वे अनपरे अनन्तरे अबाह्ये प्रज्ञानामृतैकरसे स्वर्गे लोके ५१७स्वस्मिन् आत्मनि ५१८स्वे स्वरूपे ५१९अमृतः समभवत् आत्मज्ञानेन ५२०पूर्वं आप्तकामतया जीवन् एव सर्वान् कामान् आप्त्वा इत्यर्थः। द्विर्वचनं सफलस्य ५२१सोदाहरणस्य आत्मज्ञानस्य परिसमाप्तिप्रदर्शनार्थम्॥

इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ ऐतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः॥