अष्टमोऽध्यायः

प्रथमः खण्डः

५६०२७५४–२७५५यद्यपि दिग्देशकालादिभेदशून्यं ब्रह्म ‘सत् . . . एकं एव अद्वितीयं’ ‘आत्मा एव इदं सर्वं’ इति षष्ठसप्तमयोः अधिगतं, २७५६तथापि इह मन्दबुद्धीनां दिग्देशादिभेदवत् वस्तु इति एवंभाविता बुद्धिः न शक्यते सहसा परमार्थविषया कर्तुं इति, अनधिगम्य च ब्रह्म न पुरुषार्थसिद्धिः इति, तदधिगमाय हृदयपुण्डरीकदेशः उपदेष्टव्यः। यद्यपि सत्सम्यक्प्रत्ययैकविषयं निर्गुणं च आत्मतत्त्वं, तथापि मन्दबुद्धीनां गुणवत्त्वस्य इष्टत्वात् सत्यकामादिगुणवत्त्वं च वक्तव्यम्। तथा २७५७यद्यपि ब्रह्मविदां स्त्र्यादिविषयेभ्यः स्वयं एव उपरमो भवति, २७५८तथा अपि अनेकजन्मविषयसेवाभ्यासजनिता विषयविषया तृष्णा न सहसा निवर्तयितुं शक्यते इति ब्रह्मचर्यादिसाधनविशेषो विधातव्यः। तथा २७५९यदि अपि आत्मैकत्वविदां गन्तृगमनगन्तव्याभावात् अविद्यादिशेषस्थितिनिमित्तक्षये २७६०गगन इव विद्युदुद्भूत इव वायुः दग्धेन्धन इव अग्निः स्वात्मनि एव निवृत्तिः, तथापि गन्तृगमनादिवासितबुद्धीनां हृदयदेशगुणविशिष्टब्रह्मोपासकानां मूर्धन्यया नाड्या गतिः वक्तव्या इति अष्टमः प्रपाठकः आरभ्यते। २७६१–२७६२दिग्देशगुणगतिफलभेदशून्यं हि परमार्थसदद्वयं ब्रह्म मन्दबुद्धीनां असत् इव प्रतिभाति। २७६३सन्मार्गस्थाः तावत् भवन्तु ततः शनैः परमार्थसत् अपि ग्राहयिष्यामि इति मन्यते श्रुतिः —

५६१अथ अनन्तरं यत् इदं वक्ष्यमाणं दहरं अल्पं पुण्डरीकं पुण्डरीकसदृशं वेश्म इव वेश्म, २७६६–२७६७द्वारपालादिमत्त्वात्। अस्मिन् ब्रह्मपुरे ब्रह्मणः परस्य पुरं — २७६८राज्ञोऽनेकप्रकृतिमत् यथा पुरं, तथा इदं अनेकेन्द्रियमनोबुद्धिभिः स्वाम्यर्थकारिभिः युक्तं इति ब्रह्मपुरम्। २७६९पुरे च वेश्म राज्ञो यथा, तथा तस्मिन् ब्रह्मपुरे शरीरे दहरं वेश्म, २७७०ब्रह्मणे उपलब्ध्यधिष्ठानं इत्यर्थः। यथा विष्णोः सालग्रामः। २७७१अस्मिन् हि स्वविकारशुङ्गे देहे नामरूपव्याकरणाय प्रविष्टं सदाख्यं ब्रह्म जीवेन आत्मना इति उक्तम्। २७७२तस्मात् अस्मिन् हृदयपुण्डरीके २७७३वेश्मनि उपसंहृतकरणैः ब्राह्मविषयविरक्तैः विशेषतो ब्रह्मचर्यसत्यसाधनाभ्यां युक्तैः वक्ष्यमाणगुणवत् ध्यायमानैः ब्रह्म उपलभ्यते इति प्रकरणार्थः। दहरः अल्पतरः अस्मिन् दहरे वेश्मनि वेश्मनः अल्पत्वात् तदन्तर्वर्तिनोऽल्पतरत्वं वेश्मनः। अन्तराकाशः २७७४आकाशाख्यं ब्रह्म। ‘आकाशो वै नाम’(छा.उ.८.१४.१) इति हि वक्ष्यति। २७७५आकाशे इव अशरीरत्वात् सूक्ष्मत्वसर्वगतत्वसामान्यात् च। तस्मिन् आकाशाख्ये यत् अन्तः मध्ये तत् अन्वेष्टव्यम्। तत् वाव तत् एव च विशेषेण जिज्ञासितव्यं गुर्वाश्रयश्रवणाद्युपायैः अन्विष्य च साक्षात्करणीयं इत्यर्थः॥

५६२२७७७तं चेत् एवं उक्तवन्तं आचार्यं यदि ब्रूयुः अन्तेवासिनः चोदयेयुः; कथं ? यत् इदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे परिच्छिन्ने अन्तः दहरं पुण्डरीकं वेश्म, ततोऽपि अन्तः अल्पतर एव आकाशः। २७७८पुण्डरीक एव वेश्मनि तावत् किं स्यात्। किं ततोऽल्पतरे खे यत् भवेत् इति आहुः। दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः किं तत् अत्र विद्यते, २७७९न किञ्चन विद्यते इत्यभिप्रायः। २७८०यदि नाम बदरमात्रं किं अपि विद्यते, किं तस्य अन्वेषणेन विजिज्ञासनेन वा फलं विजिज्ञासितुः स्यात् ? अतः यत् तत्र अन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं वा न तेन प्रयोजनं इति उक्तवतः सः आचार्यो ब्रूयात् इति श्रुतेः वचनम्॥२७८१

५६३२७८२शृणुत — २७८३तत्र यत् ब्रूथ पुण्डरीकान्तःस्थस्य खस्य अल्पत्वात् तत्स्थं अल्पतरं स्यात् इति, २७८४तत् असत्। न हि खं पुण्डरीकवेश्मगतं पुण्डरीकात् अल्पतरं मत्वा अवोचं दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः इति। २७८५किं तर्हि, पुण्डरीकं अल्पं तदनुविधायि तत्स्थं अन्तःकरणं पुण्डरीकाकाशपरिच्छिन्नं तस्मिन् विशुद्धे संहृतकरणानां योगिनां २७८६–२७८७स्वच्छ इव उदके प्रतिबिम्बरूपं आदर्शे इव च शुद्धे स्वच्छं विज्ञानज्योतिःस्वरूपावभासं तावन्मात्रं ब्रह्म उपलभ्यते इति दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः इति अवोचाम अन्तःकरणोपाधिनिमित्तम्। २७८८स्वतः तु यावान् वै प्रसिद्धः परिमाणतोऽयं आकाशः भौतिकः, तावान् एषः अन्तर्हृदये आकाशः यस्मिन् अन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च अवोचाम। २७८९न अपि आकाशतुल्यपरिमाणत्वं अभिप्रेत्य तावान् इत्युच्यते। २७९०किं तर्हि, ब्रह्मणोऽनुरूपस्य दृष्टान्तान्तरस्य अभावात्। कथं पुनः न आकाशसमं एव ब्रह्म इति अवगम्यते, ‘येन आवृतं खं च दिवं महीं च’(तै.ना.१), २७९१‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१), २७९२‘एतस्मिन् उ खलु अक्षरे गार्ग्याकाशः’(बृ.उ.३.८.११) इत्यादिश्रुतिभ्यः। २७९३किं च उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी ब्रह्माकाशे बुद्ध्युपाधिविशिष्टे अन्तः एव समाहिते सम्यक् आहिते स्थिते। २७९४‘यथा वा अराः नाभौ’(छा.उ.७.१५.१) इति उक्तं हि; तथा उभौ अग्निः च वायुः च इत्यादि समानम्। यत् च अस्य आत्मनः आत्मीयत्वेन देहवतोऽस्ति विद्यते इह लोके। तथा यत् च आत्मीयत्वेन न विद्यते। २७९५नष्टं भविष्यत् च नास्ति इत्युच्यते। न तु अत्यन्तं एव असत्, तस्य हृदि आकाशे समाधानानुपपत्तेः॥

५६४तं चेत् एवं उक्तवन्तं ब्रूयुः पुनः अन्तेवासिनः — अस्मिन् चेत् यथोक्ते चेत् यदि ब्रह्मपुरे ब्रह्मपुरोपलक्षितान्तराकाशे इत्यर्थः। इदं सर्वं समाहित सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः। २७९७कथं आचार्येण अनुक्ताः कामाः अन्तेवासिभिः उच्यन्ते ? २७९८न एषः दोषः। यत् च अस्य इह अस्ति यत् च नास्ति इति उक्ता एव हि आचार्येण कामाः। अपि च सर्वशब्देन च उक्ता एव कामाः। २७९९यदा यस्मिन् काले एतत् शरीरं ब्रह्मपुराख्यं जरा वलीपलितादिलक्षणा वयोहानिः वा आप्नोति, शस्त्रादिना वा वृक्णं प्रध्वंसते विस्रंसते विनश्यति, किं ततोऽन्यत् अतिशिष्यते ? २८००घटाश्रितक्षीरदधिस्नेहादिवत् घटनाशे देहनाशे अपि देहाश्रयं उत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वनाशात् नश्यति इत्यभिप्रायः। एवं प्राप्ते नाशे किं ततोऽन्यत् यथोक्तात् अतिशिष्यते अवतिष्ठते, न किञ्चन अवतिष्ठत इत्यभिप्रायः॥

५६५२८०३–२८०४एवं अन्तेवासिभिः च उदितः सः आचार्यो ब्रूयात् तन्मतिं अपनयन्। २८०५कथं ? अस्य देहस्य जरया एतत् यथोक्तं अन्तराकाशाख्यं ब्रह्म यस्मिन् सर्वं समाहित न जीर्यति देहवत् न विक्रियते इत्यर्थः। न च अस्य वध शस्त्रादिघातेन एतत् हन्यते, यथा आकाशं; किं उ ततोऽपि सूक्ष्मतरं अशब्दं अस्पर्शं ब्रह्म देहेन्द्रियादिदोषैः न स्पृश्यते इत्यर्थः। कथं देहेन्द्रियादिदोषैः न स्पृश्यते इति एतस्मिन् अवसरे वक्तव्यं प्राप्तं, तत्प्रकृतव्यासङ्गो मा भूत् इति न उच्यते। २८०६–२८०७इन्द्रविरोचनाख्यायिकायां उपरिष्टात् वक्ष्यामो युक्तितः। एतत् सत्यं अवितथं ब्रह्मपुरं २८०८ब्रह्म एव पुरं ब्रह्मपुरं; २८०९शरीराख्यं तु ब्रह्मपुरं ब्रह्मोपलक्षणार्थत्वात्। २८१०तत् तु अनृतं एव, ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४), (छा.उ.६.१.५), (छा.उ.६.१.६) इति श्रुतेः। २८११तद्विकारो अनृते अपि देहशुङ्गे ब्रह्म उपलभ्यते इति ब्रह्मपुरं इति उक्तं २८१२व्यावहारिकम्। २८१३सत्यं तु ब्रह्मपुरं एतत् एव ब्रह्म, २८१४सर्वव्यवहारास्पदत्वात्। २८१५–२८१६अतः अस्मिन् पुण्डरीकोपलक्षिते ब्रह्मपुरे सर्वे कामाः, ये बहिर्भवद्भिः प्रार्थ्यन्ते, ते अस्मिन् एव स्वात्मनि समाहिताः। अतः तत्प्राप्त्युपायं एव अनुतिष्ठत, बाह्यविषयतृष्णां त्यजत इत्यभिप्रायः। २८१७एषः आत्मा भवतां स्वरूपम्। शृणुत तस्य लक्षणं — अपहतपाप्मा, अपहतः पाप्मा धर्माधर्माख्यो यस्य सोऽयं अपहतपाप्मा। तथा विजरः विगतजरः विमृत्युः च। २८१८तत् उक्तं पूर्वं एव न वधेन अस्य हन्यते इति; किमर्थं पुनः उच्यते ? २८१९–२८२०यद्यपि देहसम्बन्धिभ्यां जरामृत्युभ्यां न सम्बन्ध्यते, अन्यथा अपि सम्बन्धः ताभ्यां स्यात् इति आशङ्कानिवृत्त्यर्थम्। विशोकः विगतशोकः। शोको नाम इष्टादिवियोगनिमित्तो मानसः सन्तापः। विजिघत्सः विगताशनेच्छः। अपिपासः अपानेच्छः। ननु अपहतपाप्मत्वेन जरादयः शोकान्ताः प्रतिषिद्धा एव भवन्ति, २८२१कारणप्रतिषेधात्। २८२२धर्माधर्मकार्याः हि ते इति। २८२३जरादिप्रतिषेधेन वा धर्माधर्मयोः कार्याभावे विद्यमानयोः अपि असत्समत्वं इति पृथक् प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्। २८२४सत्यं एवं, २८२५तथापि धर्मकार्यानन्दव्यतिरेकेण स्वाभाविकानन्दो यथा ईश्वरे, ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) इति श्रुतेः, तथा २८२६अधर्मकार्यजरादिव्यतिरेकेण अपि जरादिदुःखस्वरूपं स्वाभाविकं स्यात् इति आशङ्क्येत। अतः युक्तः तन्निवृत्तये जरादीनां धर्माधर्माभ्यां पृथक् प्रतिषेधः। जरादिग्रहणं सर्वदुःखोपलक्षणार्थम्। २८२७पापनिमित्तानां तु दुःखानां आनन्त्यात् प्रत्येकं च तत्प्रतिषेधस्य अशक्यत्वात् सर्वदुःखप्रतिषेधार्थं युक्तं एव अपहतपाप्मत्ववचनम्। सत्याः अवितथाः कामाः यस्य सोऽयं सत्यकामः। २८२८–२८२९वितथा हि संसारिणां कामाः; ईश्वरस्य तद्विपरीताः। तथा कामहेतवः २८३०सङ्कल्पाः अपि सत्याः यस्य सः सत्यसङ्कल्पः। सङ्कल्पाः कामाः च शुद्धसत्त्वोपाधिनिमित्ताः ईश्वरस्य, २८३१चित्रगुवत्; २८३२न स्वतः ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति उक्तत्वात्। २८३३यथोक्तलक्षण एषः आत्मा विज्ञेयो २८३४गुरुभ्यः शास्त्रतः च आत्मसंवेद्यतया च स्वाराज्यकामैः। २८३५न चेत् विज्ञायते को दोषः स्यात् इति, शृणुत अत्र दोषं दृष्टान्तेन — यथा हि एव इह लोके प्रजाः अन्वाविशन्ति अनुवर्तन्ते यथानुशासनं; यथा इह प्रजाः अन्यं स्वामिनं मन्यमानाः तस्य स्वामिनो यथा यथानुशासनं तथा तथा अन्वाविशन्ति। किं ? यं यं अन्तं प्रत्यन्तं जनपदं क्षेत्रभागं च अभिकामाः अर्थिन्यः भवन्ति आत्मबुद्ध्यनुरूपं, तं तं एव च प्रत्यन्तादिं उपजीवन्ति इति। एषः दृष्टान्तः अस्वातन्त्र्यदोषं प्रति पुण्यफलोपभोगे॥२८३६

५६६अथ अन्यो दृष्टान्तः तत्क्षयं प्रति तत् यथा इह इत्यादिः। तत् तत्र यथा इह लोके तासां एव स्वाम्यनुशासनानुवर्तिनीनां प्रजानां सेवादिजितो लोकः पराधीनोपभोगः क्षीयते अन्तवान् भवति। अथ इदानीं दार्ष्टान्तिकं उपसंहरति — एवं एव अमुत्र अग्निहोत्रादिपुण्यजितो लोकः पराधीनोपभोगः क्षीयते एव इति। २८३७उक्तः दोषः एषां इति विषयं दर्शयति — तत् यत् इत्यादिना। तत् तत्र ये इह अस्मिन् लोके ज्ञानकर्मणोः अधिकृताः योग्याः सन्तः आत्मानं यथोक्तलक्षणं शास्त्राचार्योपदिष्टं अननुविद्य यथोपदेशं अनु स्वसंवेद्यतां अकृत्वा व्रजन्ति देहात् अस्मात् प्रयन्ति, यः एतान् च यथोक्तान् सत्यान् सत्यसङ्कल्पकार्यान् च स्वात्मस्थान् कामान् अननुविद्य व्रजन्ति, तेषां सर्वेषु लोकेषु अकामचारः अस्वतन्त्रता भवति — यथा राजानुशासनानुवर्तिनीनां प्रजानां इत्यर्थः। अथ ये अन्ये इह लोके आत्मानं शास्त्राचार्योपदेशं अनुविद्य स्वात्मसंवेद्यतां आपाद्य व्रजन्ति यथोक्तान् च सत्यान् कामान्, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति — राज्ञः इव सार्वभौमस्य इह लोके॥२८३८

इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

५६७कथं सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इति, उच्यते — यः आत्मानं यथोक्तलक्षणं हृदि साक्षात्कृतवान् वक्ष्यमाणब्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्नः सन् तत्स्थान् च सत्यान् कामान्; सः त्यक्तदेहः यदि पितृलोककामः पितरो जनयितारः ते एव सुखहेतुत्वेन भोग्यत्वात् लोकाः उच्यन्ते, तेषु कामो यस्य तैः पितृभिः सम्बन्धेच्छा यस्य भवति, तस्य सङ्कल्पमात्रात् एव पितरः समुत्तिष्ठन्ति आत्मसम्बन्धितां आपद्यन्ते, विशुद्धसत्त्वतया सत्यसङ्कल्पत्वात् ईश्वरस्य इव। तेन पितृलोकेन भोगेन सम्पन्नः सम्पत्तिः इष्टप्राप्तिः तया समृद्धः महीयते पूज्यते वर्धते वा महिमानं अनुभवति॥२८३९

५६८समानं अन्यत्। मातरो जनयित्र्यः अतीताः सुखहेतुभूताः २८४०सामर्थ्यात्। न हि दुःखहेतुभूतासु ग्रामसूकरादिजन्मनिमित्तासु मातृषु विशुद्धसत्त्वस्य योगिनः इच्छा तत्सम्बन्धो वा युक्तः॥२८४१

५६९२८४२यं यं अन्तं प्रदेशमभिकामो भवति, यं च कामं कामयते यथोक्तव्यतिरेकेण अपि, सः अस्य अन्तः प्राप्तुं इष्टः कामः च सङ्कल्पात् एव समुत्तिष्ठति अस्य। तेन इच्छाविघाततया अभिप्रेतार्थप्राप्त्या च सम्पन्नो महीयते इति उक्तार्थम्॥

इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

तृतीयः खण्डः

५७०२८४३यथोक्तात्मध्यानसाधनानुष्ठानं प्रति साधकानां उत्साहजननार्थं अनुक्रोशन् त्या आह — २८४४कष्टं इदं खलु वर्तते, यत् स्वात्मस्थाः शक्यप्राप्या अपि ते इमे सत्याः कामाः अनृतापिधानाः, तेषां आत्मस्थानां स्वाश्रयाणां एव सतां अनृतं २८४५बाह्यविषयेषु स्त्र्यन्नभोजनाच्छादनादिषु तृष्णा २८४६तत् निमित्तं च स्वेच्छाप्रचारत्वं मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात् अनृतं इत्युच्यते। तत् निमित्तं सत्यानां कामानां अप्राप्तिः इति अपिधानं इव अपिधानम्। कथं अनृतापिधाननिमित्तं तेषां अलाभ इति, उच्यते — यो यो हि यस्मात् अस्य जन्तोः पुत्रो भ्राता वा इष्टः इतः अस्मात् लोकात् प्रैति प्रगच्छति म्रियते, तमिष्टं पुत्रं भ्रातरं वा स्वहृदयाकाशे विद्यमानं अपि इह पुनः दर्शनाय इच्छन् अपि न लभते॥२८४७

५७१२८४८अथ पुनः ये च अस्य विदुषः जन्तोः जीवाः जीवन्ति इह पुत्राः भ्रात्रादयो वा, ये च प्रेताः मृताः इष्टाः सम्बन्धिनः, यत् च अन्यत् इह लोके वस्त्रान्नपानादि रत्नानि वा वस्तु इच्छन् न लभते, तत् सर्वं अत्र हृदयाकाशाख्ये ब्रह्मणि गत्वा यथोक्तेन विधिना विन्दते लभते। २८४९अत्र अस्मिन् हार्दाकाशे हि यस्मात् अस्य ते यथा उक्ताः सत्याः कामाः वर्तन्ते अनृतापिधानाः। २८५०कथं इव तत् अन्याय्यं इति, उच्यते — तत् तत्र यथा हिरण्यनिधिं हिरण्यं एव पुनर्ग्रहणाय निधातृभिः निधीयते इति निधिः तं हिरण्यनिधिं निहितं भूमेः अधस्तात् निक्षिप्तं अक्षेत्रज्ञाः निधिशास्त्रैः निधिक्षेत्रं अजानन्तः ते निधेः उपरि उपरि सञ्चरन्तोऽपि निधिं न विन्देयुः शक्यवेदनं अपि, २८५१एवं एव इमाः अविद्यावत्यः सर्वा इमाः प्रजाः यथा उक्तं हृदयाकाशाख्यं ब्रह्मलोकं ब्रह्म एव लोकः ब्रह्मलोकः तं अहरहः प्रति अहन् गच्छन्त्योऽपि सुषुप्तकाले न विन्दन्ति न लभन्ते — २८५२एषोऽहं ब्रह्मलोकभावं आपन्नोऽस्मि अद्य इति। २८५३अनृतेन हि यथोक्तेन हि यस्मात् प्रत्यूढाः हृताः, स्वरूपात् अविद्यादिदोषैः बहिः अपकृष्टा इत्यर्थः। अतः कष्टं इदं वर्तते जन्तूनां यत् स्वायत्तं अपि ब्रह्म न लभ्यते इत्यभिप्रायः॥२८५४–२८५५

५७२सः वै यः ‘आत्मा अपहतपाप्मा’ इति प्रकृतः, वै — शब्देन तं स्मारयति। एषः विवक्षितं आत्मा हृदि हृदयपुण्डरीके आकाशशब्देन अभिहितः। २८५७तस्य एतस्य हृदयस्य एतत् एव निरुक्तं निर्वचनं, न अन्यत्। हृदि अयं आत्मा वर्तत इति यस्मात्, तस्मात् हृदयं, हृदयनामनिर्वचनप्रसिद्ध्या अपि स्वहृदये आत्मा इति अवगन्तव्यं इत्यभिप्रायः। २८५८–२८५९अहरहः वै प्रत्यहं एवंवित् हृदि अयं आत्मा इति जानन् स्वर्गं लोकं हार्दं ब्रह्म एति प्रतिपद्यते। ननु अनेवंवित् अपि सुषुप्तकाले हार्दं ब्रह्म प्रतिपद्यते एव, ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नः’(छा.उ.६.८.१) इति उक्तत्वात्। २८६०बाढं एवं, २८६१तथा अपि अस्ति विशेषः — २८६२यथा जानन् अजानन् च सर्वो जन्तुः सद्ब्रह्म एव, तथापि तत् त्वं असि इति प्रतिबोधितः विद्वान् — सत् एव न अन्योऽस्मि — इति जानन् सत् एव भवति; एवं एव विद्वान् अविद्वान् च सुषुप्ते यद्यपि सत् सम्पद्यते, तथा अपि एवंवित् एव स्वर्गं लोकं एति इत्युच्यते। देहपाते अपि विद्याफलस्य अवश्यम्भावित्वात् इति एषः विशेषः॥

५७३२८६३सुषुप्तकाले स्वेन आत्मना सता सम्पन्नः सन् सम्यक् प्रसीदति इति २८६४जाग्रत्स्वप्नयोः विषयेन्द्रियसंयोगजातं कालुष्य जहाति इति २८६५सम्प्रसादशब्दो यद्यपि सर्वजन्तूनां साधारणः, तथापि एवंवित् स्वर्गं लोकं एति इति प्रकृतत्वात् एषः सम्प्रसादः इति संनिहितवत् यत्नविशेषात् सः अथ इदं शरीरं हित्वा अस्मात् शरीरात् समुत्थाय शरीरात्मभावनां परित्यज्य इत्यर्थः। २८६६न तु आसनात् इव समुत्थाय इति इह युक्तं, स्वेन रूपेणेति विशेषणात् — २८६७न हि अन्यत् उत्थाय स्वरूपं सम्पत्तव्यम्। स्वरूपं एव हि तत् न भवति प्रतिपत्तव्यं चेत् स्यात्। परं परमात्मलक्षणं विज्ञप्तिस्वभावं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वास्थ्यं उपगम्य इति एतत्। स्वेन आत्मीयेन रूपेण अभिनिष्पद्यते, २८६८प्राक् एतस्याः स्वरूपसम्पत्तेः अविद्यया देहं एव अपरं रूपं आत्मत्वेन उपगत इति तदपेक्षया इदं उच्यते — स्वेन रूपेणेति। २८६९अशरीरता हि आत्मनः स्वरूपम्। २८७०यत् स्वं परं ज्योतिःस्वरूपं आपद्यते सम्प्रसादः, एषः आत्मा इति ह उवाच — २८७१सः ब्रूयात् इति यः श्रुत्या नियुक्तः अन्तेवासिभ्यः। २८७२किं च एतत् अमृतं अविनाशि २८७३भूमा २८७४‘यो वै भूमा तत् अमृतं’(छा.उ.७.२४.१) इति उक्तम्। अतः एव अभयं, भूम्नो द्वितीयाभावात्। अतः एतत् ब्रह्म इति। २८७५तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम अभिधान। किं तत् ? सत्यं इति। सत्यं हि अवितथं ब्रह्म। ‘तत् सत्यं सः आत्मा’(छा.उ.६.८.७) इति हि उक्तम्। अथ २८७६किं अर्थं इदं नाम पुनः उच्यते ? तदुपासनविधिस्तुत्यर्थम्॥

५७४२८७८तानि ह वा २८७९एतानि ब्रह्मणो नामाक्षराणि त्रीणि एतानि सती इयं इति, सकारो तकारः यं इति च। २८८०ईकारः तकारे उच्चारणार्थोऽनुबन्धः, २८८१ह्रस्वेन एव अक्षरेण पुनः प्रतिनिर्देशात्। २८८२–२८८३तेषां तत् तत्र यत् सत् सकारः तत् अमृतं सत् ब्रह्म — अमृतवाचकत्वात् अमृत एव सकारः तकारान्तो निर्दिष्टः। अथ यत् ति तकारः तत् मर्त्यम्। अथ यत् यं अक्षरं, तेन अक्षरेण अमृतमर्त्याख्ये पूर्वे उभे अक्षरे यच्छति नियमयति वशीकरोति आत्मने इत्यर्थः। यत् यस्मात् अनेन यं इति एतेन उभे यच्छति, तस्मात् यम्। २८८४संयते इव हि २८८५एतेन यमाः लक्ष्येते। २८८६ब्रह्मनामाक्षरस्य अपि इदं अमृतत्वादिधर्मवत्त्वं महाभाग्यं, किं उत नामवतः — इति उपास्यत्वाय स्तूयते ब्रह्म नामनिर्वचनेन। २८८७एवं नामवतो वेत्ता एवंवित्। अहरहः वा एवंवित् स्वर्गं लोकं एति इति उक्तार्थम्॥२८८८

इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥

चतुर्थः खण्डः

५७५२८९०अथ यः आत्मा इति। २८९१उक्तलक्षणो यः सम्प्रसादः, तस्य स्वरूपं वक्ष्यमाणैः उक्तैः अनुक्तैः च गुणैः पुनः स्तूयते, २८९२ब्रह्मचर्यसाधनसम्बन्धार्थम्। यः एषः यथोक्तलक्षणः आत्मा, सः २८९३सेतुः इव सेतुः। विधृतिः विधरणः। २८९४अनेन हि सर्वं जगद्वर्णाश्रमादिक्रियाकारकफलादिभेदनियमैः कर्तुः अनुरूपं विदधता विधृतम्। २८९५अध्रियमाणं हि ईश्वरेण इदं विश्वं विनश्येत् यतः, तस्मात् सः सेतुः विधृतिः। २८९६किमर्थं सः सेतुः इति, आह — एषां भूरादीनां लोकानां कर्तृकर्मफलाश्रयाणां असम्भेदाय अविदारणाय अविनाशाय इति एतत्। किंविशिष्टः च असौ सेतुः इति, आह — न एतं, २८९७सेतुं आत्मानं अहोरात्रे सर्वस्य जनिमतः परिच्छेदके सती न एतं तरतः। २८९८यथा अन्ये संसारिणः कालेन अहोरात्रादिलक्षणेन परिच्छेद्या, न तथा अयं कालपरिच्छेद्य इत्यभिप्रायः, २८९९‘यस्मात् अर्वाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते’(बृ.उ.४.४.१६) इति श्रुत्यन्तरात्। अतः एव एनं न जरा तरति न प्राप्नोति। तथा न मृत्युः न शोकः न सुकृतं न दुष्कृत, सुकृतदुष्कृते धर्माधर्मौ। प्राप्तिः अत्र तरणशब्देन अभिप्रेता, न अतिक्रमणम्। २९००कारणं हि आत्मा। न शक्यं हि कारणातिक्रमणं कर्तुं कार्येण। २९०१अहोरात्रादि च सर्वं सतः कार्यम्। २९०२अन्येन हि अन्यस्य प्राप्तिः अतिक्रमणं वा क्रियेत, न तु तेन एव तस्य। न हि घट मृत् प्राप्यते अतिक्रम्यते वा। २९०३यद्यपि पूर्वं ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इत्यादिना पाप्मादिप्रतिषेधः उक्तः एव, तथा अपि इह अयं विशेषः — न तरति इति प्राप्तिविषयत्वं प्रतिषिध्यते। तत्र अविशेषेण जराद्यभावमात्रं उक्तम्। २९०४अहोरात्राद्याः उक्ता अनुक्ताः च अन्ये सर्वे पाप्मानः उच्यन्ते; अतः अस्मात् आत्मनः सेतोः निवर्तन्ते अप्राप्य एव इत्यर्थः। २९०५अपहतपाप्मा हि एषः ब्रह्म एव लोकः ब्रह्मलोकः उक्तः॥

५७६२९०६यस्मात् च पाप्मकार्यमान्ध्यादि शरीरवतः स्यात् न तु अशरीरस्य, तस्मात् वा एतं आत्मानं सेतुं तीर्त्वा प्राप्य अनन्धो भवति २९०७देहवत्त्वे पूर्वं अन्धोऽपि सन्। तथा विद्धः सन् देहवत्त्वे सः देहवियोगे सेतुं प्राप्य अविद्धो भवति। तथा उपतापी रोगाद्युपतापवान् सन् अनुपतापी भवति। २९०८किञ्च यस्मात् अहोरात्रे न स्तः सेतौ, तस्मात् वा एतं सेतुं तीर्त्वा प्राप्य नक्तं अपि तमोरूपं रात्रिः अपि सर्वं अहः एव अभिनिष्पद्यते; २९०९विज्ञप्त्यात्मज्योतिःस्वरूपं अहः इव आहः सदा एकरूपं विदुषः सम्पद्यते इत्यर्थः। २९१०सकृद्विभातः सदा विभातः सदा एकरूपः स्वेन रूपेण एषः ब्रह्मलोकः॥

५७७तत् २९११तत्र एवं सति एवं यथा उक्तं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येण स्त्रीविषयतृष्णात्यागेन शास्त्राचार्योपदेशं अनुविन्दन्ति स्वात्मसंवेद्यतां आपादयन्ति ये, तेषां एव ब्रह्मचर्यसाधनवतां ब्रह्मविदां एषः ब्रह्मलोकः, २९१२न अन्येषां स्त्रीविषयसम्पर्कजाततृष्णानां ब्रह्मविदां अपि इत्यर्थः। तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इति उक्तार्थम्। २९१३तस्मात् परमं एतत्साधनं ब्रह्मचर्यं ब्रह्मविदां इत्यभिप्रायः॥

इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

पञ्चमः खण्डः

५७८२९१४यः आत्मा सेतुत्वादिगुणैः स्तुतः, तत् प्राप्तये ज्ञानसहकारिसाधनान्तरं ब्रह्मचर्याख्यं विधातव्यं इत्याह। २९१५यज्ञादिभिः च तत् स्तौति कर्तव्यार्थं —

५७९अथ यत् यज्ञ इति आचक्षते लोके परमपुरुषार्थसाधनं कथयन्ति शिष्टाः, तत् ब्रह्मचर्यं एव। २९१७यज्ञस्य अपि यत् फलं तत् ब्रह्मचर्यवान् लम्भते; अतः यज्ञोऽपि ब्रह्मचर्यं एव इति प्रतिपत्तव्यम्। २९१८कथं ब्रह्मचर्यं यज्ञः इति, आह — ब्रह्मचर्येण एव हि यस्मात् २९१९–२९२०यो ज्ञाता सः तं ब्रह्मलोकं यज्ञस्य अपि पारम्पर्येण फलभूतं विन्दते लभते, ततो यज्ञोऽपि ब्रह्मचर्यं एव इति। यो ज्ञाता — इति अक्षरानुवृत्तेः यज्ञो ब्रह्मचर्यं एव। अथ यत् इष्टं इति आचक्षते, ब्रह्मचर्यं एव तत्। कथं ? ब्रह्मचर्येण एव साधनेन तं ईश्वरं इष्ट्वा पूजयित्वा अथवा एषणां आत्मविषयां कृत्वा तं आत्मानं अनुविन्दते। २९२१एषणात् इष्टं अपि ब्रह्मचर्यं एव॥

५८०अथ यत् सत्त्रायणं इति आचक्षते, ब्रह्मचर्यं एव तत्। तथा सतः परस्मात् आत्मनः आत्मनः त्राणं रक्षणं ब्रह्मचर्यसाधनेन विन्दते। अतः सत्त्रायणशब्दं अपि ब्रह्मचर्यं एव तत्। अथ यत् मौनं इति आचक्षते, ब्रह्मचर्यं एव तत्; ब्रह्मचर्येण एव साधनेन युक्तः सन् आत्मानं शास्त्राचार्याभ्यां अनुविद्य पश्चात् मनुते ध्यायति। अतो मौनशब्दं अपि ब्रह्मचर्यं एव॥

५८१अथ यत् अनाशकायनं इति आचक्षते, ब्रह्मचर्यं एव तत्। २९२३यं आत्मानं ब्रह्मचर्येण अनुविन्दते, सः एषः हि आत्मा ब्रह्मचर्यसाधनवतो न नश्यति; तस्मात् अनाशकायनं अपि ब्रह्मचर्यं एव। अथ यत् अरण्यायनं इति आचक्षते, ब्रह्मचर्यं एव तत्। २९२४अरण्यशब्द्ययोः अर्णवयोः ब्रह्मचर्यवतोऽयनात् अरण्यायनं ब्रह्मचर्यम्। २९२५यो ज्ञानात् यज्ञः एषणात् इष्टं सतः त्राणात् सत्त्रायणं मननात् मौनं अनशनात् अनाशकायनं अरण्ययोः गमनात् अरण्यायनं इत्यादिभिः महद्भिः पुरुषार्थसाधनैः स्तुतत्वात् ब्रह्मचर्यं परमं ज्ञानस्य सहकारिकारणं साधनं — इति अतः ब्रह्मविदा यत्नतो रक्षणीयं इत्यर्थः। तत् तत्र हि ब्रह्मलोके अरः च ह वै प्रसिद्धो ण्यः च अर्णवौ समुद्रौ समुद्रोपमे वा सरसी, तृतीयस्यां भुवं अन्तरिक्षं च अपेक्ष्य तृतीया द्यौः तस्यां तृतीयस्यां इतः अस्मात् लोकात् आरभ्य गण्यमानायां दिवि। तत् तत्र एव च ऐरं इरा अन्नं तन्मयः ऐरः मण्डः तेन पूर्णं ऐरं मदीयं तदुपयोगिनां मदकरं हर्षोत्पादकं सरः। तत्र एव च अश्वत्थो वृक्षः सोमसवनो नामतः सोमोऽमृतं तन्निस्रवः अमृतस्रवः इति वा। तत्र एव च ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्यसाधनरहितैः ब्रह्मचर्यसाधनवद्भ्यः अन्यैः न जीयते इति अपराजिता नाम पूः पुरी ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य। ब्रह्मणा च प्रभुणा विशेषेण मितं निर्मितं तत् च हिरण्मयं सौवर्णं प्रभुविमितं मण्डपं इति वाक्यशेषः॥

५८२२९२६तत् तत्र ब्रह्मलोके एतौ अर्णवौ यावरण्याख्यावुक्तौ ब्रह्मचर्येण साधनेन अनुविन्दन्ति ये, तेषां एव एषः यो व्याख्यातः ब्रह्मलोकः। तेषां च ब्रह्मचर्यसाधनवतां ब्रह्मविदां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति, न अन्येषां अब्रह्मचर्यपराणां बाह्यविषयासक्तबुद्धीनां कदाचित् अपि इत्यर्थः॥

५८३२९२७ननु अत्र ‘त्वं इन्द्रः त्वं यमः त्वं वरुणः’ इत्यादिभिः यथा कश्चित् स्तूयते महार्हः, एवं इष्टादिभिः शब्दैः २९२८न स्त्र्यादिविषयतृष्णानिवृत्तिमात्रं स्तुत्यर्हं; किं तर्हि, ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वात् तत् एव इष्टादिभिः स्तूयते इति केचित। न, स्त्र्यादिबाह्यविषयतृष्णापहृतचित्तानां प्रत्यगात्मविवेकविज्ञानानुपपत्तेः, २९२९‘पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः तस्मात् पराङ् पश्यति न अन्तरात्मन्’(का.२.१.१) इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। २९३०ज्ञानसहकारिकारणं २९३१स्त्र्यादिविषयतृष्णानिवृत्तिसाधनं विधातव्यं एव इति युक्ता एव तत्स्तुतिः। ननु च यज्ञादिभिः स्तुतं ब्रह्मचर्यं इति यज्ञादीनां पुरुषार्थसाधनत्वं गम्यते। २९३२सत्यं गम्यते, २९३३न तु इह ब्रह्मलोकं प्रति यज्ञादीनां साधनत्वं अभिप्रेत्य यज्ञादिभिः ब्रह्मचर्यं स्तूयते; २९३४किं तर्हि, तेषां प्रसिद्धं पुरुषार्थसाधनत्वं अपेक्ष्य। २९३५यथा इन्द्रादिभिः राजा, न तु यत्र इन्द्रादीनां व्यापारः तत्र एव राज्ञः इति — तद्वत्॥

५८४२९३६यः इमे अर्णवादयो ब्राह्मलौकिकाः सङ्कल्पजाः च पित्रादयो भोगाः, २९३७ते किं पार्थिवाः आप्याः च यथा इह लोके दृश्यन्ते तद्वत् अर्णववृक्षपूःस्वर्णमण्डपानि, २९३८आहो उ स्वित् मानसप्रत्ययमात्राणि इति। २९३९किञ्च अतः ? २९४०यदि पार्थिवाः आप्याः च स्थूलाः स्युः, हृदि आकाशे समाधानानुपपत्तिः। पुराणे च मनोमयानि ब्रह्मलोके शरीरादीनि इति वाक्यं विरुध्येत; २९४१–२९४२‘अशोकमहिमं’(बृ.उ.५.१०.१) इत्याद्याः च श्रुतयः। ननु समुद्राः सरितः सरांसि वाप्यः कूपाः यज्ञाः वेदाः मन्त्रादयः च मूर्तिमन्तः ब्रह्माणं उपतिष्ठन्ते इति मानसत्वे विरुध्येत पुराणस्मृतिः। २९४३न, मूर्तिमत्त्वे प्रसिद्धरूपाणां एव तत्र गमनानुपपत्तेः। २९४४तस्मात् प्रसिद्धमूर्तिव्यतिरेकेण सागरादीनां मूर्त्यन्तरं सागरादिभिः उपात्तं ब्रह्मलोकगन्तृ कल्पनीयम्। २९४५तुल्यायां च कल्पनायां यथाप्रसिद्धा एव मानस्यः आकारवत्यः पुंस्त्र्याद्याः मूर्तयो युक्ताः कल्पयितुं, मानसदेहानुरूप्यसम्बन्धोपपत्तेः। २९४६–२९४७दृष्टा हि मानस्य एव आकारवत्यः पुंस्त्र्याद्याः मूर्तयः स्वप्ने। ननु ताः अनृता एव; २९४८‘ते इमे सत्याः कामाः’(छा.उ.८.३.१) इति श्रुतिः तथा सति विरुध्येत। न, मानसप्रत्ययस्य सत्त्वोपपत्तेः। २९४९–२९५०मानसाः हि प्रत्ययाः स्त्रीपुरुषाद्याकाराः स्वप्ने दृश्यन्ते। ननु जाग्रद्वासनारूपाः स्वप्नदृश्याः, न तु तत्र स्त्र्यादयः स्वप्ने विद्यन्ते। २९५१अत्यल्पं इदं उच्यते। जाग्रद्विषयाः अपि मानसप्रत्ययाभिनिर्वृत्ताः एव, सदीक्षाभिनिर्वृत्ततेजोबन्नमयत्वाज् जाग्रद्विषयाणाम्। २९५२सङ्कल्पमूलाः हि लोकाः इति च उक्तं ‘समक्लृप्तां द्यावापृथिवी’(छा.उ.७.४.२) इति अत्र। सर्वश्रुतिषु च प्रत्यगात्मनः उत्पत्तिः प्रलयः च तत्र एव स्थितिः च ‘यथा वा अराः नाभौ’(छा.उ.७.१५.१) इत्यादिना उच्यते। २९५३तस्मात् मानसानां बाह्यानां च विषयाणां इतरेतरकार्यकारणत्वं इष्यते एव बीजाङ्कुरवत्। २९५४–२९५५यद्यपि बाह्याः एव मानसाः मानसाः एव च बाह्याः, न अनृतत्वं तेषां कदाचित् अपि स्वात्मनि भवति। ननु स्वप्ने दृष्टाः प्रतिबुद्धस्य अनृता भवन्ति विषयाः। २९५६सत्यं एव। जाग्राद्बोधापेक्षं तु तत् अनृतत्वं न स्वतः। तथा स्वप्नबोधापेक्षं च २९५७–२९५८जाग्रद्दृष्टविषयानृतत्वं न स्वतः। २९५९विशेषाकारमात्रं तु सर्वेषां मिथ्याप्रत्ययनिमित्तं इति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं अनृतं, त्रीणि रूपाणि इति एव सत्यम्। २९६०तानि अपि आकारविशेषतोऽनृतं २९६१स्वतः सन्मात्ररूपतया सत्यम्। २९६२प्राक् सदात्मप्रतिबोधात् स्वविषये अपि सर्वं सत्यं एव स्वप्नदृश्या इव इति न कश्चित् विरोधः। २९६३तस्मात् मानसाः एव ब्राह्मलौकिकाः अरण्यादयः सङ्कल्पजाः च पित्रादयः कामाः। २९६४बाह्यविषयभोगवत् अशुद्धिरहितत्वाच् शुद्धसत्त्वसङ्कल्पजन्याः इति निरतिशयसुखाः सत्याः च ईश्वराणां भवन्ति इत्यर्थः। २९६५सत्सत्यात्मप्रतिबोधे अपि रज्ज्वां इव कल्पिताः सर्पादयः सदात्मस्वरूपतां एव प्रतिपद्यन्ते इति सदात्मना सत्या एव भवन्ति॥

इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥

षष्ठः खण्डः

५८५२९६६यः तु हृदयपुण्डरीकगत यथोक्तगुणविशिष्ट ब्रह्म ब्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्न २९६७त्यक्तबाह्यविषयानृततृष्ण सन् उपास्ते, तस्य इयं मूर्धन्यया नाड्या गतिः वक्तव्या इति नाडीखण्ड आरभ्यते —

५८६अथ या एताः वक्ष्यमाणाः हृदयस्य पुण्डरीकाकारस्य ब्रह्मोपासनस्थानस्य सम्बन्धिन्यः नाड्यः हृदयमांसपिण्डात् सर्वतो विनिःसृताः आदित्यमण्डलात् इव रश्मयः, ताः च एताः पिङ्गलस्य वर्णविशेषविशिष्टस्य अणिम्नः सूक्ष्मरसस्य रसेन पूर्णाः तदाकाराः एव तिष्टन्ति वर्तन्ते इत्यर्थः। तथा शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्य च रसस्य पूर्णा इति सर्वत्र अध्याहार्यम्। २९६८सौरेण तेजसा पित्ताख्येन पाकाभिनिर्वृत्तेन कफेन अल्पेन सम्पर्कात् पिङ्गलं भवति सौरं तेजः पित्ताख्यम्। २९६९–२९७०तत् एव च वातभूयस्त्वात् नीलं भवति। तत् एव च कफभूयस्त्वात् शुक्लम्। २९७१कफेन समतायां पीतम्। २९७२शोणितबाहुल्येन लोहितम्। २९७३वैद्यकात् वा वर्णविशेषाः अन्वेष्टव्याः २९७४कथं भवन्ति इति। २९७५श्रुतिः तु आह — आदित्यसम्बन्धात् एव तत्तेजसो नाडीषु अनुगतस्य एते वर्णविशेषाः इति। कथं ? असौ वा आदित्यः पिङ्गलो वर्णतः, एषः आदित्यः शुक्लोऽपि एषः नीलः एषः पीतः एषः लोहितं आदित्यः एव॥२९७६

५८७२९७७तस्य अध्यात्मं नाडीभिः कथं सम्बन्धः इति, अत्र दृष्टान्तं आह — तत् तत्र २९७८–२९७९यथा लोके महान् विस्तीर्णः पन्थाः महापथः आततः व्याप्तः उभौ ग्रामौ गच्छति इमं च संनिहितं अमुं च विप्रकृष्टं दूरस्थं, एवं यथा दृष्टान्तः महापथः उभौ ग्रामौ प्रविष्टः, एवं एव एताः आदित्यस्य रश्मयः उभौ लोकौ अमुं च आदित्यमण्डलं इमं च पुरुषं गच्छन्ति उभयत्र प्रविष्टाः। यथा महापथः। कथं ? अमुष्मात् आदित्यमण्डलात् प्रतायन्ते सन्तता भवन्ति। ताः अध्यात्मं आसु पिङ्गलादिवर्णासु २९८०यथा उक्तासु नाडीषु सृप्ताः गताः प्रविष्टा इत्यर्थः। आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते प्रवृत्ताः सन्तानभूताः सत्यः ते अमुष्मिन्। २९८१रश्मीनां उभयलिङ्गत्वात् ते इति उच्यन्ते॥

५८८२९८२तत् तत्र २९८३एवं सति यत्र यस्मिन् काले एतत् स्वपनं अयं जीवः सुप्तो भवति। २९८४स्वापस्य द्विप्रकारत्वात् विशेषणं समस्त इति। २९८५उपसंहृतसर्वकरणवृत्तिः इति एतत्। २९८६अतः बाह्यविषयसम्पर्कजनितकालुष्याभावात् सम्यक् प्रसन्नः सम्प्रसन्नो भवति। २९८७अतः एव स्वप्नं विषयाकाराभासं मानसं स्वप्नप्रत्ययं न विजानाति न अनुभवति इत्यर्थः। यदा एवं सुप्तो भवति, आसु सौरतेजःपूर्णासु यथा उक्तासु नाडीषु तदा सृप्तः प्रविष्टः, २९८८नाडीभिः द्वारभूताभिः हृदयाकाशं गतो भवति इत्यर्थः। २९८९न हि अन्यत्र सत्सम्पत्ति स्वप्नादर्शनं अस्ति इति सामर्थ्यात् नाडीष्विति सप्तमी तृतीयया परिणम्यते। तं सता सम्पन्नं न कश्चन न कश्चित् अपि धर्माधर्मरूपः पाप्मा स्पृशति इति, स्वरूपावस्थितत्वात् तदा आत्मनः। २९९०देहेन्द्रियविशिष्टं हि सुखदुःखकार्यप्रदानेन पाप्मा स्पृशति इति, न तु सत्सम्पन्नं स्वरूपावस्थं कश्चित् अपि पाप्मा स्प्रष्टुं उत्सहते, अविषयत्वात्। २९९१अन्यो हि अन्यस्य विषयो भवति, न तु अन्यत्वं केनचित् कुतश्चित् अपि सत्सम्पन्नस्य। २९९२स्वरूपप्रच्यवनं तु आत्मनो २९९३जाग्रत्स्वप्नावस्थां प्रति गमनं २९९४–२९९५बाह्यविषयप्रतिबोधः अविद्याकामकर्मबीजस्य ब्रह्मविद्याहुताशादाहनिमित्तं इति अवोचाम षष्ठे एव; तत् इह अपि प्रत्येतव्यम्। २९९६यदा एवं सुप्तः सौरेण तेजसा हि नाड्यन्तर्गतेन सर्वतः सम्पन्नः व्याप्तः भवति। २९९७अतः विशेषेण चक्षुरादिनाडीद्वारैः बाह्यविषयभोगाय अप्रसृतानि करणानि अस्य तदा भवन्ति। २९९८तस्मात् अयं करणानां निरोधात् स्वात्मनि एव अवस्थितः स्वप्नं न विजानाति इति युक्तम्॥

५८९२९९९तत्र ३०००एवं सति, अथ यत्र यस्मिन् काले अबलिमानं अबलभावं देहस्य रोगादिनिमित्तं जरादिनिमित्तं वा कृशीभावं एतत् नयनं नीतः प्रापितः देवदत्तो भवति मुमूर्षुः यदा भवति इत्यर्थः। तं अभितः सर्वतो वेष्टयित्वा आसीना ज्ञातयः आहुः — जानासि मां तव पुत्रं जानासि मां पितरं च इत्यादि। सः मुमूर्षुः यावत् अस्मात् शरीरात् अनुत्क्रान्तः अनिर्गतः भवति तावत् पुत्रादीन् जानाति॥

५९०३००१–३००२अथ यत्र यदा, एतत् क्रियाविशेषणं इति, अस्मात् शरीरात् उत्क्रामति, अथ तदा एतैः एव यथोक्ताभिः रश्मिभिः ३००३ऊर्ध्वं आक्रमते यथाकर्मजितं लोकं प्रैति अविद्वान्। इतरः तु विद्वान् यथोक्तसाधनसम्पन्नः सः ओं इति ओङ्कारेण आत्मानं ध्यायन् यथापूर्वं वा ह एव, उत् वा ऊर्ध्वं वा ३००४विद्वान् चेत् इतरः तिर्यक् वा इत्यभिप्रायः। मीयते प्रमीयते गच्छति इत्यर्थः। ३००५सः विद्वान् ३००६उत्क्रमिष्यन् यावत् क्षिप्येत् मनः यावता कालेन मनसः क्षेपः स्यात्, तावता कालेन आदित्यं गच्छति प्राप्नोति क्षिप्रं गच्छति इत्यर्थः, न तु तावता एव कालेन इति विवक्षितम्। किमर्थं आदित्यं गच्छति इति, उच्यते — एतत् वै खलु प्रसिद्धं ब्रह्मलोकस्य द्वारं यः आदित्यः; तेन द्वारभूतेन ब्रह्मलोकं गच्छति विद्वान्। ३००७अतः विदुषां प्रपदनं, प्रपद्यते ब्रह्मलोकं अनेन द्वारेण इति प्रपदनम्। निरोधनं निरोधः अस्मात् आदित्यात् अविदुषां भवति इति निरोधः, ३००८सौरेण तेजसा देहे एव निरुद्धाः सन्तः मूर्धन्यया नाड्या न उत्क्रमन्ते एव इत्यर्थः, ३००९‘विष्वङ् अन्या’(छा.उ.८.६.६) इति श्लोकात्॥

५९१तत् तस्मिन् यथोक्ते अर्थे एषः श्लोको मन्त्रो भवति — शतं च एका एकोत्तरशतं नाड्यः हृदयस्य मांसपिण्डभूतस्य सम्बन्धिन्यः प्रधानतो भवन्ति, ३०१०आनन्त्यात् देहनाडीनाम्। तासां एका मूर्धानं अभिनिःसृता विनिर्गता। तयोः ऊर्ध्वं आयन् गच्छन् अमृतत्वं अमृतभावं एति। विष्वक् नानागतयः तिर्यग्विसर्पिण्यः ऊर्ध्वगाः च अन्या नाड्यः भवन्ति संसारगमनद्वारभूताः; न तु अमृतत्वाय; किं तर्हि, उत्क्रमणे एव उत्क्रान्त्यर्थं एव भवन्ति इत्यर्थः। द्विः अभ्यासः प्रकरणसमाप्त्यर्थः॥

इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥

सप्तमः खण्डः

५९२३०११‘अथ यः ३०१२एषः सम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यत एषः आत्मा इति ह उवाच एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म’(छा.उ.८.३.४) इति उक्तम्। ३०१३तत्र कोऽसौ सम्प्रसादः ? ३०१४कथं वा तस्य अधिगमः, ३०१५यथा सोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते ? ३०१६येन स्वरूपेण अभिनिष्पद्यते सं किंलक्षणः आत्मा ? ३०१७सम्प्रसादस्य च देहसम्बन्धीनि पररूपाणि, ततो यत् अन्यत् कथं स्वरूपं ? इति एते अर्थाः वक्तव्या ३०१८इति उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते। ३०१९आख्यायिका तु ३०२०विद्याग्रहणसम्प्रदानविधिप्रदर्शनार्था विद्यास्तुत्यर्था च — ३०२१राजसेवित पानीयं इतिवत्।

५९३३०२३यः आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः, ३०२४यस्य उपासनाय ३०२५उपलब्धि अर्थं हृदयपुण्डरीकं अभिहितं, यस्मिन् कामाः समाहिताः सत्याः अनृतापिधानाः, यदुपासनसहभावि ब्रह्मचर्यं साधनं उक्तं, उपासनफलभूतकामप्रतिपत्तये च मूर्धन्यया नाड्या गतिः अभिहिता, सोऽन्वेष्टव्यः शास्त्राचार्योपदेशैः ज्ञातव्यः सः विशेषेण ज्ञातुं एष्टव्यः विजिज्ञासितव्यः स्वसंवेद्यतां आपादयितव्यः। किं तस्य अन्वेषणात् विजिज्ञासनात् च स्यात् इति, उच्यते — सः सर्वान् च लोकान् आप्नोति सर्वान् च कामान्; यः तं आत्मानं यथोक्तेन प्रकारेण शास्त्राचार्योपदेशेन अन्विष्य विजानाति स्वसंवेद्यतां आपादयति, तस्य एतत् सर्वलोककामावाप्तिः ३०२६सर्वात्मता फलं भवति इति ह किल प्रजापतिः उवाच। ३०२७अन्वेष्टव्यः विजिज्ञासितव्य इति च एषः नियमविधिः एव, न अपूर्वविधिः। ३०२८एवं अन्वेष्टव्यो विजिज्ञासितव्य इत्यर्थः, ३०२९दृष्टार्थत्वात् अन्वेषणविजिज्ञासनयोः। ३०३०दृष्टार्थत्वं च दर्शयिष्यति ‘न अहं अत्र भोग्यं पश्यामि’(छा.उ.८.९.१), (छा.उ.८.१०.२), (छा.उ.८.११.२) इति अनेन असकृत्। ३०३१पररूपेण च देहादिधर्मैः अवगम्यमानस्य आत्मनः स्वरूपाधिगमे विपरीताधिगमनिवृत्तिः दृष्टं फलं इति नियमार्थता एव अस्य विधेः युक्ता, न तु अग्निहोत्रादीनां इव अपूर्वविधित्वं इह सम्भवति॥३०३२

५९४३०३३–३०३४तत् ह उभये इत्याद्याख्यायिकाप्रयोजनं उक्तम्। तत् ह किल प्रजापतेः वचनं उभये देवासुराः देवाः च असुराः च देवासुराः अनु परम्परागतं स्वकर्णगोचरापन्नं अनुबुबुधिरे अनुबुद्धवन्तः। ते च एतत् प्रजापतिवचो बुद्ध्वा किं अकुर्वन् इति, उच्यते ते ह ऊचुः उक्तवन्तः अन्योन्यं देवाः स्वपरिषदि असुराः च — हन्त यदि अनुमतिः भवतां, प्रजापतिना उक्तं तं आत्मानं अन्विच्छामः अन्वेषणं कुर्मः, यं आत्मानं अन्विष्य सर्वान् च लोकान् आप्नोति सर्वान् च कामान् इति उक्त्वा इन्द्रः ह एव राजा एव स्वयं देवानां इतरान् देवान् च भोगपरिच्छदं च सर्वं स्थापयित्वा शरीरमात्रेण एव प्रजापतिं प्रति अभिप्रवव्राज प्रगतवान्, तथा विरोचनः असुराणाम्। ३०३५विनयेन गुरवः अभिगन्तव्या इति एतत् दर्शयति, ३०३६त्रैलोक्य राज्यात् च गुरुतरा विद्या इति, ३०३७यतः देवासुरराजौ महार्हभोगार्हौ सन्तौ तथा गुरुं अभ्युपगतवन्तौ। तौ ह किल असंविदानौ एव अन्योन्यं संविदं अकुर्वाणौ विद्याफलं प्रति अन्योन्यं ईर्ष्यां दर्शयन्तौ समित्पाणी समिद्भारहस्तौ प्रजापतिसकाशं आजग्मतुः आगतवन्तौ॥

५९५तौ ह गत्वा द्वात्रिंशतं वर्षाणि शुश्रूषापरौ भूत्वा ब्रह्मचर्यं ऊषतुः उषितवन्तौ। अभिप्रायज्ञः प्रजापतिः तौ उवाच — किं इच्छन्तौ किं प्रयोजनं अभिप्रेत्य इच्छन्तौ अवास्तं उषितवन्तौ युवां इति। इति उक्तौ तौ ह ऊचतुः — यः आत्मा इत्यादि भगवतो वचो वेदयन्ते शिष्टाः, अतः तं आत्मानं ज्ञातुं इच्छन्तौ अवास्तं इति। यद्यपि प्राक् प्रजापतेः समीपागमनात् अन्योन्यं ईर्ष्यायुक्तौ अभूतां, तथापि विद्याप्राप्तिप्रयोजनगौरवात् त्यक्तरागद्वेषमोहेर्ष्यादिदोषौ एव भूत्वा ऊषतुः ब्रह्मचर्यं प्रजापतौ। ३०३८तेन इदं प्रख्यापितं आत्मविद्यागौरवम्॥

५९६तौ एवं तपस्विनौ शुद्धकल्मषौ योग्यौ उपलक्ष्य प्रजापतिः उवाच ह — यः एषोऽक्षिणि पुरुषः ३०४०–३०४१निवृत्तचक्षुर्भिः मृदितकषायैः दृश्यते योगिभिः द्रष्टा, एषः आत्मापहतपाप्मादिगुणः, यं अवोचं पुरा अहं यद्विज्ञानात् सर्वलोककामावाप्तिः एतत् अमृतं ३०४२भूमाख्यं अतः एव अभयं, अतः एव ब्रह्म वृद्धतमं इति। अथ एतत् प्रजापतिना उक्तं अक्षिणि पुरुषो दृश्यते इति वचः श्रुत्वा छायारूपं पुरुषं जगृहतुः। गृहीत्वा च दृढीकरणाय प्रजापतिं पृष्टवन्तौ — ३०४३अथ योऽयं हे भगवः अप्सु परिख्यायते परि समन्तात् ज्ञायते, यः च अयं आदर्शे आत्मनः प्रतिबिम्बाकारः परिख्यायते खङ्गादौ च, कतमः एषः एषां भगवद्भिः उक्तः, किं वा एकः ३०४४एव सर्वेषु इति। एवं पृष्टः प्रजापतिः उवाच — एषः उ एव यः चक्षुषि द्रष्टा मया उक्त इति। एतत् मनसि कृत्वा एषु सर्वेषु अन्तेषु मध्येषु परिख्यायत इति ह उवाच॥३०४५

५९७३०४६ननु कथं युक्तं शिष्ययोः विपरीतग्रहणं अनुज्ञातुं प्रजापतेः विगतदोषस्य आचार्यस्य सतः ? ३०४७सत्यं एवं, न अनुज्ञातम्। कथं ? आत्मनि अध्यारोपितपाण्डित्यमहत्त्वबोद्धृत्वौ हि इन्द्रविरोचनौ, तथा एव च प्रथितौ लोके; तौ यदि प्रजापतिना ‘मूढौ युवां विपरीतग्राहिणौ’ इति उक्तौ स्यातां; ततः तयोः चित्ते दुःखं स्यात्; तज्जनितात् च चित्तावसादात् पुनःप्रश्नश्रवणग्रहणावधारणं प्रति उत्साहविघातः स्यात्; अतो रक्षणीयौ शिष्यौ इति मन्यते प्रजापतिः। ३०४८–३०४९गृह्णीतां तावत्, तत् उदुदशरावदृष्टान्तेन अपनेष्यामि इति च। ननु न युक्तं एषः उ एव इति अनृतं वक्तुम्। ३०५०–३०५१न च अनृतं उक्तम्। कथं ? आत्मना उक्तः अक्षिपुरुषः मनसि संनिहिततरः शिष्यगृहीतात् छायात्मनः; ३०५२सर्वेषां च अभ्यन्तरः ‘सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.५.१) इति श्रुतेः; ३०५३तं एव अवोचत् एषः उ एव इति; अतो न अनृतं उक्तं प्रजापतिना॥३०५४

इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥

अष्टमः खण्डः

५९८तथा च तयोः विपरीतग्रहणनिवृत्त्यर्थं हि आह —

५९९उदशरावे उदकपूर्णे शरावादौ आत्मानं अवेक्ष्य ३०५६अनन्तरं यत् तत्र आत्मानं पश्यन्तौ न विजानीथः तत् मे मम प्रब्रूतं आचक्षीयाथां — इति उक्तौ तौ ह तथा एव उदशरावे अवेक्षां चक्राते अवेक्षणं चक्रतुः। तथा कृतवन्तौ तौ ह प्रजापतिः उवाच — किं पश्यथः इति। ननु तत् मे प्रब्रूतं इति उक्ताभ्यां उदशरावे अवेक्षणं कृत्वा प्रजापतये न निवेदितं — इदं आवाभ्यां न विदितं इति, अनिवेदिते च अज्ञानहेतौ ह प्रजापतिः उवाच — किं पश्यथ इति, तत्र कोऽभिप्रायः इति; ३०५७उच्यते — ३०५८नैव तयोः इदं आवयोः अविदितं इति आशङ्का अभूत्, छायात्मनि आत्मप्रत्ययो निश्चित एव आसीत्। ३०५९येन वक्ष्यति ‘तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः’(छा.उ.८.८.३) इति। ३०६०न हि अनिश्चिते अभिप्रेतार्थे प्रशान्तहृदयत्वं उपपद्यते। तेन न ऊचतुः इदं आवाभ्यां अविदितं इति। ३०६१–३०६२विपरीतग्राहिणौ च शिष्यौ अनुपेक्षणीयौ इति स्वयं एव पप्रच्छ — किं पश्यथः इति; विपरीतनिश्चयापनयाय च वक्ष्यति ‘साधु अलङ्कृतौ’(छा.उ.८.८.२) इति एवमादि। तौ ह ऊचतुः — सर्वं एव इदं आवां भगवः आत्मानं पश्यावः आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः प्रतिरूपं इति, यथा एव आवां हे भगवः लोमनखादिमन्तौ स्वः, एवं एव इदं लोमनखादिसहितं आवयोः प्रतिरूपं उदशरावे पश्याव इति॥

६००३०६३तौ ह पुनः प्रजापतिः उवाच छायात्मनिश्चयापनयाय — साधु अलङ्कृतौ यथा स्वगृहे सुवसनौ महार्हवस्त्रपरिधानौ परिष्कृतौ छिन्नलोमनखौ च भूत्वा उदशरावे पुनः ईक्षेथां इति। इह च न आदिदेश — यत् अज्ञातं तत् मे प्रब्रूतं इति। ३०६४कथं पुनः अनेन ३०६५साध्वलङ्कारादि कृत्वा उदशरावे अवेक्षणेन तयोः छायात्मग्रहोऽपनीतः स्यात् ? साध्वलङ्कारसुवसनादीनां आगन्तुकानां छायाकरत्वं उदशरावे यथा शरीरसम्बद्धानां, एवं शरीरस्य अपि छायाकरत्वं पूर्वं बभूव इति गम्यते; ३०६६–३०६७शरीरैकदेशानां च लोमनखादीनां नित्यत्वेन अभिप्रेतानां अखण्डितानां छायाकरत्वं पूर्वं आसीत्; छिन्नेषु च नैव लोमनखादिच्छाया दृश्यते; अतः लोमनखादिवच् शरीरस्य अपि आगमापायित्वं सिद्धं इति उदशरावादौ दृश्यमानस्य तन्निमित्तस्य च देहस्य अनात्मत्वं सिद्धं; उदशरावादौ छायाकरत्वात्, देहसम्बद्धालङ्कारादिवत्। ३०६८न केवलं एतावत्, एतेन यावत् किञ्चित् आत्मीयत्वाभिमतं सुखदुःखरागद्वेषमोहादि च ३०६९कादाचित्कत्वात् नखलोमादिवत् अनात्मा इति प्रत्येतव्यम्। एवं अशेषमिथ्याग्रहापनयनिमित्ते साध्वलङ्कारादिदृष्टान्ते प्रजापतिना उक्ते, श्रुत्वा तथा कृतवतोः अपि छायात्मविपरीतग्रहो न अपजगाम यस्मात्, तस्मात् स्वदोषेण एव केनचित् प्रतिबद्धविवेकविज्ञानौ इन्द्रविरोचनौ अभूतां इति गम्यते। तौ पूर्ववत् एव दृढनिश्चयौ पप्रच्छ — किं पश्यथः इति॥३०७०

६०१तौ तथा एव प्रतिपन्नौ, ३०७१यथा एव इदं इति पूर्ववत्, यथा साध्वलङ्कारादिविशिष्टौ आवां स्वः, एवं एव इमौ छायात्मानौ — इति सुतरां विपरीतनिश्चयौ बभूवतुः। ३०७२यस्य आत्मनो लक्षणं ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इति उक्त्वा पुनः तद्विशेषं अन्विष्यमाणयोः ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.८.७.४) इति साक्षात् आत्मनि निर्दिष्टे, तद्विपरीतग्रहापनयाय उदशरावं असाध्वलङ्कारदृष्टान्ते अपि अभिहिते, आत्मस्वरूपबोधात् विपरीतग्रहो न अपगतः। अतः स्वदोषेण केनचित् प्रतिबद्धविवेकविज्ञानसामर्थ्यौ इति मत्वा यथाभिप्रेतं एव आत्मानं मनसि निधाय एषः आत्मा इति ह उवाच एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म इति प्रजापतिः ३०७३पूर्ववत्। ३०७४न तु तदभिप्रेतं आत्मानम्। ३०७५‘यः आत्मा’(छा.उ.८.७.१) इत्याद्यात्मलक्षणश्रवणेन अक्षिपुरुषश्रुत्या च उदशरावाद्युपपत्त्या च संस्कृतौ तावत्। ३०७६मत् वचनं सर्वं पुनः पुनः स्मरतोः प्रतिबन्धक्षयात् च स्वयं एव आत्मविषये विवेको भविष्यति इति मन्वानः ३०७७पुनः ब्रह्मचर्यादेशे च तयोः चित्तदुःखोत्पत्तिं परिजिहीर्षन् कृतार्थबुद्धितया गच्छन्तौ अपि उपेक्षितवान् प्रजापतिः। तौ ह इन्द्रविरोचनौ शान्तहृदयौ तुष्टहृदयौ कृतार्थबुद्धी इत्यर्थः; न तु शमः एव; शमः चेत् तयोः जातः विपरीतग्रहो विगतोऽभविष्यत्; प्रवव्रजतुः गतवन्तौ॥३०७८

६०२३०८०एवं तयोः गतयोः इन्द्रविरोचनयोः राज्ञोः भोगासक्तयोः यथोक्तविस्मरणं स्यात् इति आशङ्क्य अ प्रत्यक्षं ३०८१प्रत्यक्षवचनेन च चित्तदुःखं परिजिहीर्षुः तौ दूरं गच्छन्तौ अन्वीक्ष्य यः आत्मा अपहतपाप्मा इत्यादिवचनवत् एतत् अपि अनयोः श्रवणगोचरत्वं एष्यति इति मत्वा उवाच प्रजापतिः — ३०८२अनुपलभ्य यथोक्तलक्षणं आत्मानं अननुविद्य स्वात्मप्रत्यक्षं च अकृत्वा विपरीतनिश्चयौ च भूत्वा इन्द्रविरोचनौ एतौ व्रजतः गच्छेयाताम्। अतः यतरे देवाः वा असुराः वा किं विशेषितेन, एतत् उपनिषदः आभ्यां या गृहीता आत्मविद्या सा इयं उपनिषत् येषां देवानां असुराणां वा, ते एतत् उपनिषदः एवंविज्ञानाः एतन्निश्चयाः भविष्यन्ति इत्यर्थः। ते किं ? पराभविष्यन्ति श्रेयोमार्गात् पराभूताः बहिर्भूताः विनष्टा भविष्यन्ति इत्यर्थः। ३०८३स्वगृहं गच्छतोः सुरासुरराजयोः योऽसुरराजः, सः ह शान्तहृदयः एव सन् विरोचनः असुरान् जगाम। गत्वा च तेभ्योऽसुरेभ्यो शरीरात्मबुद्धिः या उपनिषत् तां एतां उपनिषदं प्रोवाच उक्तवान् — देहमात्रं एव आत्मा पित्रा उक्त इति। ३०८४तस्मात् आत्मा एव देहः ३०८५इह लोके महय्यः पूजनीयः, तथा परिचर्यः परिचर्यणीयः, तथा आत्मानं एव इह लोके देहं महयन् परिचरन् च उभौ लोकौ अवाप्नोति इमं च अमुं च। इहलोकपरलोकयोः एव सर्वे लोकाः कामाः च अन्तः भवन्ति इति राज्ञोऽभिप्रायः॥

६०३तस्मात् तत्सम्प्रदायः अद्यापि अनुवर्तते इति इह लोके अददानं दानं अकुर्वाणं अ विभागशीलं अश्रद्दधानं सत्कार्येषु श्रद्धारहितं यथाशक्त्ययजमानं अयजनस्वभावं आहुः ३०८७आसुरः खलु अयं यतः एवंस्वभावः बत इति खिद्यमाना आहुः शिष्टाः। असुराणां हि यस्मात् अश्रद्दधानतादिलक्षणा एषा उपनिषत्। तया उपनिषदा संस्कृताः सन्तः प्रेतस्य शरीरं कुणपं भिक्षया गन्धमाल्यान्नादिलक्षणया वसनेन वस्त्रादिना आच्छादनादिप्रकारेण अलङ्कारेण ध्वजपताकादिकरणेन इति एवं संस्कुर्वन्ति। एतेन कुणपसंस्कारेण अमुं प्रेत्य प्रतिपत्तव्यं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते॥३०८८

इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥

नवमः खण्डः

६०४अथ ह किल इन्द्रः अप्राप्य एव देवान् ३०९०दैव्या अक्रौर्यादिसम्पदा युक्तत्वात् गुरोः वचनं पुनः पुनः ३०९१स्मरन् एव गच्छन् एतत् वक्ष्यमाणं भयं स्वात्मग्रहणनिमित्तं ददर्श दृष्टवान्। ३०९२उदशरावदृष्टान्तेन प्रजापतिना यदर्थो न्यायः उक्तः, तदेकदेशो मघवतः प्रत्यभात् बुद्धौ, ३०९३–३०९४येन छायत्मग्रहणे दोषं ददर्श। कथं ? ३०९५यथा एव खलु अयं अस्मिन् शरीरे साधु अलङ्कृते छायात्मा अपि साधु अलङ्कृतो भवति, सुवसने च सुवसनः परिष्कृते परिष्कृतः यथा ३०९६नखलोमादिदेहावयवापगमे छायात्मा अपि परिष्कृतो भवति नखलोमादिरहितो भवति, एवं एव अयं छायात्मा अपि अस्मिन् शरीरे ३०९७नखलोमादिभिः देहावयवत्वस्य तुल्यत्वात् अन्धे चक्षुषोऽपगमे अन्धो भवति, स्रामे स्रामः। ३०९८–३०९९स्रामः किल एकनेत्रः तस्य अन्धत्वेन गतत्वात्। चक्षुः नासिका वा यस्य सदा स्रवति सः स्रामः। परिवृक्णः छिन्नहस्तः छिन्नपादो वा। स्रामे परिवृक्णे वा देहे छायात्मा अपि तथा भवति। तथा अस्य देहस्य नाशं अनु एषः नश्यति। अतः न अहं अत्र अस्मिन् छायात्मदर्शने देहात्मदर्शने वा भोग्यं फलं पश्यामि इति॥३१००

६०५३१०१एवं दोषं देहच्छायात्मदर्शने अध्यवस्य सः समित्पाणिः ब्रह्मचर्यं वस्तुं पुनः एयाय। तं ह प्रजापतिः उवाच — मघवन् यत् शान्तहृदयः प्राव्राजीः प्रगतवान् असि विरोचनेन सार्धं किं इच्छन् पुनः आगमः ३१०२इति। ३१०३विजानन् अपि पुनः पप्रच्छ इन्द्राभिप्रायाभिव्यक्तये — ३१०४‘यत् वेत्थ तेन मा उपसीद’(छा.उ.७.१.१) इति यद्वत्। तथा च स्वाभिप्रायं प्रकटं अकरोत् — यथा एव खलु अयं इत्यादि; एवं एव इति च अन्वमोदत प्रजापतिः॥

६०६ननु तुल्ये अक्षिपुरुषश्रवणे, देहच्छायां इन्द्रोऽग्रहीत् आत्मा इति देहं एव तु विरोचनः, तत् किंनिमित्तं ? तत्र मन्यते। यथा इन्द्रस्य ३१०५उदशरावादिप्रजापतिवचनं स्मरतो देवान् अप्राप्तस्य एव आचार्योक्तबुद्ध्या छायात्मग्रहणं ३१०६–३१०७तत्र दोषदर्शनं च अभूत्, ३१०८न तथा विरोचनस्य; किं तर्हि, ३१०९देहे एव आत्मदर्शनं; ३११०न अपि तत्र दोषदर्शनं बभूव। ३१११तद्वत् एव विद्याग्रहणसामर्थ्यप्रतिबन्धदोषाल्पत्वबहुत्वापेक्षं ३११२इन्द्रविरोचनयोः छायात्मदेहयोः ग्रहणम्। इन्द्रोऽल्पदोषत्वात् ‘दृश्यते’ इति श्रुत्यर्थं एव श्रद्दधानतया जग्राह; इतरः छायानिमित्तं देहं हित्वा श्रुत्यर्थं लक्षणया जग्राह — प्रजापतिना उक्तोऽयं इति, दोषभूयस्त्वात्। ३११३यथा किल नीलानीलयोः आदर्शे दृश्यमानयोः वाससोः यत् नीलं तत् महार्हं इति छायानिमित्तं वासः एव उच्यते न छाया — तद्वत् इति विरोचनाभिप्रायः। ३११४स्वचित्तगुणदोषवशात् एव हि शब्दार्थावधारणं तुल्ये अपि श्रवणे ख्यापितं ३११५‘दाम्यत दत्त दयध्वं’ इति दकारमात्रश्रवणात् श्रुत्यन्तरे। ३११६निमित्तानि अपि तदनुगुणानि एव सहकारीणि भवन्ति॥

६०७३११७एवं एव एषः मघवन्, सम्यक् त्वया अवगतं, न छाया आत्मा — इति उवाच प्रजापतिः। यो मया उक्त आत्मा प्रकृतः, एतं एव आत्मानं तु ते भूयः पूर्वं व्याख्यातं अपि अनुव्याख्यास्यामि। ३११८यस्मात् सकृत् व्याख्यातं दोषरहितानां अवधारणविषयं प्राप्तं अपि न अग्रहीः, अतः केनचित् दोषेण प्रतिबद्धग्रहणसामर्थ्यः त्वम्। अतः तत्क्षपणाय वस अपराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणि — इति उक्त्वा तथा उषितवते क्षपितदोषाय तस्मै ह उवाच॥

इति नवमखण्डभाष्यम्॥

दशमः खण्डः

६०८यः आत्मा अपहतपाप्मादिलक्षणः ‘यः एषोऽक्षिणि’(छा.उ.८.७.४) इत्यादिना व्याख्यात एषः सः। कोऽसौ ? यः स्वप्ने महीयमानः स्त्र्यादिभिः पूज्यमानः चरति अनेकविधान् स्वप्नभोगान् अनुभवति इत्यर्थः। एषः आत्मा इति ह उवाच इत्यादि समानम्। सः ह एवं उक्तः इन्द्रः शान्तहृदयः प्रवव्राज। सः ह अप्राप्य एव देवान् पूर्ववत् अस्मिन् अपि आत्मनि भयं ददर्श। कथं ? तत् इदं शरीरं यदि अपि अन्धं भवति, स्वप्नात्मा यः अन् अन्धः सः भवति। यदि स्रामं इदं शरीरं, अस्रामः च सः भवति। नैव एषः स्वप्नात्मा अस्य देहस्य दोषेण दुष्यति॥३११९

६०९न अपि अस्य वध सः हन्यते छायात्मवत्। न च अस्य स्राम्येण स्रामः स्वप्नात्मा भवति। ३१२३यत् अध्यायादौ आगममात्रेण उपन्यस्तं — ‘न अस्य जरया एतत् जीर्यति’(छा.उ.८.१.५) इत्यादि, ३१२४तत् इह न्यायेन उपपादयितुं उपन्यस्तम्। ३१२५–३१२६न तावत् अयं छायात्मवत् देहदोषयुक्तः, किं तु घ्नन्ति तु एव एनम्। एव — शब्दः इवार्थे। घ्नन्ति इव एनं केचन इति द्रष्टव्यं, न तु घ्नन्ति एव इति, उत्तरेषु सर्वेषु इविवशब्ददर्शनात्। ३१२७न अस्य वध हन्यते इति विशेषणात् घ्नन्ति तु एव इति चेत्, ३१२८न एवम्। ३१२९प्रजापतिं प्रमाणीकुर्वतः अनृतवादित्वापादनानुपपत्तेः। ३१३०‘एतत् अमृतं’ इति एतत् प्रजापतिवचनं कथं मृषा कुर्यात् इन्द्रः तं प्रमाणीकुर्वन्। ननु छायापुरुषे प्रजापतिना उक्ते ‘अस्य शरीरस्य नाशं अन्वेषते नश्यति’(छा.उ.८.९.२) इति दोषं अभ्यदधात्, तथा इह अपि स्यात्। ३१३१न एवम्। ३१३२कस्मात् ? ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.८.७.४) इति न छायात्मा प्रजापतिना उक्तं इति मन्यते मघवान्। कथं ? अपहतपाप्मादिलक्षणे पृष्ठे यदि छायात्मा प्रजापतिना उक्तं इति मन्यते, तदा ३१३३कथं प्रजापतिं प्रमाणीकृत्य पुनः श्रवणाय समित्पाणिः गच्छेत् ? जगाम च। तस्मात् न छायात्मा प्रजापतिना उक्तं इति मन्यते। ३१३४तथा च व्याख्यातं — द्रष्टा अक्षिणि दृश्यते इति। तथा विच्छादयन्ति इव विद्रावयन्ति इव, तथा च पुत्रादिमरणनिमित्तं अप्रियवेत्ता इव भवति। अपि च स्वयं अपि रोदिति इव। ननु अप्रियं वेत्ति एव, कथं वेत्ता इव इति, ३१३५उच्यते — ३१३६न, अमृताभयत्ववचनानुपपत्तेः, ‘ध्यायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति च श्रुत्यन्तरात्। ननु प्रत्यक्षविरोधः इति चेत्, न, शरीरात्मत्वप्रत्यक्षवत् भ्रान्तिसम्भवात्। ३१३७तिष्ठतु तावत् अप्रियवेत्ता इव न वा इति। न अहं अत्र भोग्यं पश्यामि। स्वप्नात्मज्ञाने अपि इष्टं फलं न उपलभे इत्यभिप्रायः। एवं एव एषः ३१३८तव अभिप्रायेण इति वाक्यशेषः, ३१३९आत्मनोऽमृताभयगुणवत्त्वस्य अभिप्रेतत्वात्। ३१४०द्विरुक्तं अपि न्यायतो मया यथावत् न अवधारयति; तस्मात् पूर्ववत् अस्य अद्यापि प्रतिबन्धकारणं अस्ति इति मन्वानः तत्क्षपणाय वस अपराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यं इत्यादिदेशः प्रजापतिः। तथा उषितवते क्षपितकल्मषाय आह॥

इति दशमखण्डभाष्यम्॥

एकादशः खण्डः

६१०३१४१पूर्ववत् एतं तु एव ते इत्यादि उक्त्वा तत् यत्र एतत् सुप्त इत्यादि व्याख्यातं वाक्यम्। ३१४२–३१४३अक्षिणि यो द्रष्टा स्वप्ने च महीयमानः चरति सः एषः सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति, एषः आत्मा इति ह उवाच एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म इति स्वाभिप्रेतं एव। मघवान् तत्र अपि दोषं ददर्श। ३१४४कथं ? न आह नैव सुषुप्तस्थोऽपि आत्मा खलु अयं सम्प्रति सम्यक् इदानीं च आत्मानं जानाति न एवं जानाति। कथं ? अयं अहं अस्मि इति नो एव इमानि भूतानि च इति। ३१४५यथा

६११जाग्रति स्वप्ने वा। ३१४६अतो विनाशं एव विनाशं इव इति ३१४७पूर्ववत् द्रष्टव्यम्। अपीतः अपिगतो भवति, विनष्ट इव भवति इत्यभिप्रायः। ३१४८ज्ञाने हि सति ज्ञातुः सद्भावोऽवगम्यते, न असति ज्ञाने। न च सुषुप्तस्य ज्ञानं दृश्यते; अतो विनष्ट इव इत्यभिप्रायः। न तु विनाशं एव आत्मनो मन्यते अमृताभयवचनस्य प्रामाण्यं इच्छन्॥३१४९

६१२पूर्ववत् एवं एव इति उक्त्वा आह — यो मया उक्तः त्रिभिः पर्यायैः तं एव एतं नो एव अन्यत्र एतस्मात् आत्मनः अन्यं कञ्चन, किं तर्हि, एतं एव व्याख्यास्यामि। ३१५१स्वल्पः तु दोषः तव अवशिष्टः, तत्क्षपणाय वस अपराणि अन्यानि पञ्च वर्षाणि — इति उक्तः सः तथा चकार। तस्मै मृदितकषायादिदोषाय स्थानत्रयदोषसम्बन्धरहितं आत्मनः स्वरूपं अपहतपाप्मत्वादिलक्षणं मघवते तस्मै ह उवाच। तानि एकशतं वर्षाणि सम्पेदुः सम्पन्नानि बभूवुः। यत् आहुः लोके शिष्टाः — एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्यं उवास इति। तत् एतत् द्वात्रिंशतं इत्यादिना दर्शितं इति आख्यायिकातः अपसृत्य श्रुत्या उच्यते। एवं किल तत् इन्द्रत्वात् अपि गुरुतरं इन्द्रेण अपि महता यत्नेन एकोत्तरवर्षशतकृतायासेन प्राप्तं आत्मज्ञानम्। अतो न अतः परं पुरुषार्थान्तरं अस्ति इति आत्मज्ञानं स्तौति॥

इति एकादशखण्डभाष्यम्॥

द्वादशः खण्डः

६१३मघवन् मर्त्यं वै मरणधर्मि इदं शरीरम्। ३१५३यत् मन्यसे अक्ष्याधारादिलक्षणः सम्प्रसादलक्षण आत्मा मया उक्तो विनाशं एव अपीतो भवति इति, शृणु तत्र कारणं — ३१५४यत् इदं शरीरं वै यत् पश्यसि तत् एतत् मर्त्यं विनाशि। तत् च आत्तं मृत्युना ग्रस्तं सततं एव। ३१५५कदाचित् एव म्रियत इति मर्त्यं इति उक्ते न तथा सन्त्रासो भवति, यथा ग्रस्तं एव सदा व्याप्तं एव मृत्युना इति उक्ते — इति वैराग्यार्थं विशेषः इत्युच्यते — आत्तं मृत्युना इति। ३१५६कथं नाम देहाभिमानतो विरक्तः सन् निवर्तत इति। ३१५७शरीरं इति अत्र सह इन्द्रियमनोभिः उच्यते। तत् शरीरं अस्य सम्प्रसादस्य त्रिस्थानतया गम्यमानस्य अमृतस्य मरणादिदेहेन्द्रियमनोधर्मवर्जितस्य इति एतत्; अमृतस्य इति अनेन एव अशरीरत्वे सिद्धे पुनः अशरीरस्य इति वचनं वाय्वादिवत् सावयवत्वमूर्तिमत्त्वे मा भूतां इति; आत्मनो भोगाधिष्ठानं; ३१५८आत्मनो वा सतः ईक्षितुः तेजोबन्नादिक्रमेण उत्पन्नं अधिष्ठानं; ३१५९जीव रूपेण प्रविश्य सत् एव अधितिष्ठति अस्मिन् इति वा अधिष्ठानम्। ३१६०यस्य इदं ईदृशं नित्यं एव मृत्युग्रस्तं धर्माधर्मजनितत्वात् प्रियवत् अधिष्ठानं, तदधिष्ठितः ३१६१तद्वान् ३१६२सशरीरो भवति। ३१६३अशरीरस्वभावस्य आत्मनः तत् एव अहं शरीरं शरीरं एव च अहं — इति अविवेकात् आत्मभावः सशरीरत्वं; अतः एव सशरीरः सन् आत्तः ग्रस्तः प्रियाप्रियाभ्याम्। ३१६४प्रसिद्धं एतत्। तस्य च न वै ३१६५सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोः बाह्यविषयसंयोगवियोगनिमित्तयोः बाह्यविषयसंयोगवियोगौ मम इति मन्यमानस्य अपहतिः विनाशः उच्छेदः सन्ततिरूपयोः नास्ति इति। ३१६६तं पुनः देहाभिमानात् अशरीरस्वरूपविज्ञानेन निवर्तिताविवेकज्ञानं अशरीरं सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः। ३१६७स्पृशिः प्रत्येकं सम्बध्यते इति ३१६८प्रियं ३१६९न स्पृशति अप्रियं न स्पृशति इति वाक्यद्वयं भवति। ‘न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकैः सह सम्भाषेत’(गौ.ध.१.९.१७) इति यद्वत्। ३१७०धर्माधर्मकार्ये हि ते; अशरीरता तु स्वरूपं इति तत्र धर्माधर्मयोः असम्भवात् तत्कार्यभावो दूरतः एव इति अतः न प्रियाप्रिये स्पृशतः॥

६१४३१७१ननु यदि प्रियं अपि अशरीरं न स्पृशति इति, यत् मघवता उक्तं सुषुप्तस्थो विनाशं एव अपीतो भवति इति, तत् एव इह अपि आपन्नम्। ३१७२न एषः दोषः, धर्माधर्मकार्ययोः शरीरसम्बन्धिनोः प्रियाप्रिययोः प्रतिषेधस्य विवक्षितत्वात् — ३१७३अशरीरं न प्रियाप्रिये स्पृशत इति। ३१७४आगमापायिनोः हि स्पर्शशब्दो दृष्टः — यथा शीतस्पर्शः उष्णस्पर्शः इति, ३१७५न तु अग्नेः उष्णप्रकाशयोः स्वभावभूतयोः अग्निना स्पर्शः इति भवति; तथा अग्नेः ३१७६सवितुः वा उष्णप्रकाशवत् स्वरूपभूतस्य आनन्दस्य प्रियस्य अपि न इह प्रतिषेधः, ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) ‘आनन्दो ब्रह्म’(तै.उ.३.६.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ३१७७–३१७८इह अपि भूमा एव सुखं इति उक्तत्वात्। ननु भूम्नः प्रियस्य एकत्वे असंवेद्यत्वात् ३१७९स्वरूपेण एव वा नित्यसंवेद्यत्वात् निर्विशेषता इति न इन्द्रस्य तत् इष्टं, ३१८०‘न आह खलु अयं संप्रति आत्मानं जानाति अयं अहं अस्मि इति नो एव इमानि भूतानि विनाशं एव अपीतो भवति न अहं अत्र भोग्यं पश्यामि’(छा.उ.७.११.२) इति उक्तत्वात्। ३१८१तत् हि इन्द्रस्य इष्टं — यत् भूतानि च आत्मानं च जानाति, न च अप्रियं किञ्चित् वेत्ति, सः सर्वान् च लोकान् आप्नोति सर्वान् च कामान् येन ज्ञानेन। ३१८२सत्यं एतत् इष्टं इन्द्रस्य — इमानि भूतानि मत्तोऽन्यानि, लोकाः कामाः च सर्वे मत्तो अन्ये, अहं एषां स्वामी इति। ३१८३न तु एतत् इन्द्रस्य हितम्। ३१८४हितं च इन्द्रस्य प्रजापतिना वक्तव्यम्। ३१८५व्योमवत् अशरीरात्मतया सर्वभूतलोककामात्मत्वोपगमेन या प्राप्तिः, तत् हितं इन्द्राय वक्तव्यं इति प्रजापतिना अभिप्रेतम्। न तु राज्ञो राज्याप्तिवत् अन्यत्वेन। ३१८६तत्र एवं सति कं केन विजानीयात् आत्मैकत्वे इमानि भूतानि अयं अहं अस्मि इति। ३१८७–३१८९ननु अस्मिन् पक्षे ‘स्त्रीभिः वा यानैः वा’(छा.उ.८.१२.३) ‘सः यदि पितृलोककामः’(छा.उ.८.२.१) ‘सः एकधा भवति’(छा.उ.७.२६.२) इत्याद्यैश्वर्यश्रुतयोऽनुपपन्नाः; न, सर्वात्मनः सर्वफलसम्बन्धोपपत्तेः अविरोधात् — मृदा इव सर्वघटकरककुण्डाद्याप्तिः। ननु सर्वात्मत्वे दुःखसम्बन्धोऽपि स्यात् इति चेत्, ३१९०न, दुःखस्य अपि आत्मत्वोपगमात् अविरोधः। ३१९१आत्मनि अविद्याकल्पनानिमित्तानि दुःखानि — रज्ज्वां इव सर्पादिकल्पनानिमित्तानि। सा च अविद्या अशरीरात्मैकत्वस्वरूपदर्शनेन दुःखनिमित्ता उच्छिन्ना इति दुःखसम्बन्धाशङ्का न सम्भवति। ३१९२शुद्धसत्त्वसङ्कल्पनिमित्तानां तु कामानां ईश्वरदेहसम्बन्धः सर्वभूतेषु मानसानाम्। ३१९३परः एव सर्वसत्त्वोपाधिद्वारेण भोक्ता इति सर्वाविद्याकृतसंव्यवहाराणां परः एव आत्मा आस्पदं न अन्योऽस्ति इति वेदान्तसिद्धान्तः॥

६१५३१९४‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’ इति छायापुरुषः एव प्रजापतिना उक्तः, ३१९५स्वप्नसुषुप्तयोः च अन्यः एव, ३१९६न परोऽपहतपाप्मत्वादिलक्षणः, विरोधात् इति केचित् मन्यन्ते। ३१९७छायाद्यात्मनां च उपदेशे प्रयोजनं आचक्षते। ३१९८आदौ एव उच्यमाने किल दुर्विज्ञेयत्वात् परस्य आत्मनः अत्यन्तबाह्यविषयासक्तचेतसः अत्यन्तसूक्ष्मवस्तुश्रवणे व्यामोहो मा भूत् इति। ३१९९यथा किल द्वितीयायां सूक्ष्मं चन्द्रं दिदर्शयिषुः वृक्षं कञ्चित् प्रत्यक्षं आदौ दर्शयति — पश्य अमुं एष चन्द्रः इति, ततोऽन्यं ततोऽपि अन्यं गिरिमूर्धानं च चन्द्रसमीपस्थं — एषः चन्द्रः इति, ततोऽसौ चन्द्रं पश्यति, एवं एतत् ‘यः एषोऽक्षिणि’ इत्याद्युक्तं प्रजापतिना त्रिभिः पर्यायैः, न परः इति। ३२००चतुर्थे तु पर्याये देहात् मर्त्यात् समुत्थाय अशरीरतां आपन्नो ज्योतिःस्वरूपम्। ३२०१यस्मिन् उत्तमपुरुषे स्त्रयादिभिः जक्षत् क्रीडन् रममाणो भवति, सः उत्तमः पुरुषः परः उक्तः इति च आहुः। ३२०२सत्यं, रमणीया तावत् इयं व्याख्या श्रोतुम्। ३२०३–३२०४न तु अर्थोऽस्य ग्रन्थस्य एवं सम्भवति। कथं ? ‘अक्षिणि पुरुषो दृश्यते’ इति उपन्यस्य शिष्याभ्यां छायात्मनि गृहीते तयोः तद्विपरीतग्रहणं मत्वा तदपनयाय उदशरावोपन्यासः ‘किं पश्यथः’(छा.उ.८.८.१) इति च प्रश्नः साध्वलङ्कारोपदेशः च अनर्थकः स्यात्, यदि छायात्मा एव प्रजापतिना ‘अक्षिणि दृश्यते’ इति उपदिष्टः। ३२०५किञ्च ३२०६यदि स्वयं उपदिष्ट इति ग्रहणस्य अपि अपनयनकारणं वक्तव्यं स्यात्। स्वप्नसुषुप्तात्मग्रहणयोः अपि तदपनयकारणं च स्वयं ब्रूयात्। न च उक्तम्। तेन मन्यामहे न अक्षिणि छायात्मा प्रजापतिना उपदिष्टः। ३२०७किं च अन्यत्, अक्षिणि द्रष्टा चेत् ‘दृश्यते’ इति उपदिष्टः स्यात्, तत इदं युक्तम्। ‘एतं तु एव ते’ इति उक्त्वा ३२०८स्वप्ने अपि द्रष्टुः एव उपदेशः। स्वप्ने ३२०९न द्रष्टोपदिष्ट इति चेत्, न, ‘अपि रोदिति इव’ ‘अप्रियवेत्ता इव’ इति उपदेशात्। ३२१०न च द्रष्टुः अन्यः कश्चित् स्वप्ने महीयमानः चरति। ‘अत्र अयं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिः’(बृ.उ.४.३.९) इति न्यायतः श्रुत्यन्तरे सिद्धत्वात्। ३२११यद्यपि स्वप्ने सधीः भवति, तथापि न धीः स्वप्नभोगोपलब्धिं प्रति करणत्वं भजते। ३२१२किं तर्हि, ३२१३पटचित्रवज् जाग्रद्वासनाश्रया दृश्या एव धीः भवति इति न द्रष्टुः स्वयञ्ज्योतिष्ट्वबाधः स्यात्। ३२१४किञ्च अन्यत्, जाग्रत्स्वप्नयोः भूतानि च आत्मानं च जानाति — इमानि भूतानि अयं अहं अस्मि इति। ३२१५प्राप्तौ सत्यां प्रतिषेधो युक्तः स्यात् — न आह खलु अयं इत्यादि। ३२१६तथा चेतनस्य एव अविद्यानिमित्तयोः सशरीरत्वे सति प्रियाप्रिययोः अपहतिः नास्ति इति उक्त्वा तस्य एव अशरीरस्य सतो विद्यायां सत्यां सशरीरत्वे प्राप्तयोः प्रतिषेधो युक्तः ‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः’(छा.उ.८.१२.१) इति। ३२१७एकः च आत्मा स्वप्नबुद्वान्तयोः महामत्स्यवत् असङ्गः सञ्चरति इति श्रुत्यन्तरे सिद्धम्। ३२१८यत् च उक्तं सम्प्रसादः शरीरात् समुत्थाय यस्मिन्स्त्र्यादिभिः रममाणो भवति सोऽन्यः सम्प्रसादात् अधिकरणनिर्दिष्ट उत्तमः पुरुषः इति, तत् अपि असत्। चतुर्थे अपि पर्याये ‘एतं तु एव ते’ इति वचनात्। ३२१९यदि ततोऽन्योऽभिप्रेतः स्यात्, पूर्ववत् ‘एतं तु एव ते’ इति न ब्रूयात् मृषा प्रजापतिः। ३२२०किञ्च अन्यत्, तेजोबन्नादीनां स्रष्टुः सतः स्वविकारदेहशुङ्गे प्रवेशं दर्शयित्वा प्रविष्टाय पुनः तत् त्वं असि इति उपदेशः मृषा प्रसज्येत। तस्मिन् त्वं स्त्र्यादिभिः रन्ता भविष्यसि इति युक्तः उपदेशोऽभविष्यत् यदि सम्प्रसादात् अन्य उत्तमः पुरुषो भवेत्। ३२२१तथा भूम्नि ‘अहं एव’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादिश्य ‘आत्मा एव इदं सर्वं’ इति न उपसमहरिष्यत्, यदि भूमा जीवात् अन्योऽभविष्यत्, ३२२२‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) इत्यादिश्रुत्यन्तरात् च। ३२२३सर्वश्रुतिषु च परस्मिन् आत्मशब्दप्रयोगो न अभविष्यत् प्रत्यगात्मा चेत् सर्वजन्तूनां परः आत्मा न भवेत्। ३२२४तस्मात् एकः एव आत्मा प्रकरणी सिद्धः॥

६१६३२२५न च आत्मनः संसारित्वं, अविद्याध्यस्तत्वात् आत्मनि संसारस्य। ३२२६न हि रज्जुशुक्तिकागगनादिषु सर्परजतमलादीनि मिथ्याज्ञानाध्यस्तानि तेषां भवन्ति इति। ३२२७एतेन सशरीरस्य प्रियाप्रिययोः अपहतिः नास्ति इति व्याख्यातम्। यत् च स्थितं अप्रियवेत्ता इव इति न अप्रियवेत्ता एव इति सिद्धम्। ३२२८एवं च सति सर्वपर्यायेषु ‘एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म’ इति प्रजापतेः वचनं, ३२२९यदि वा प्रजापतिच्छद्मरूपायाः श्रुतेः वचनं, सत्यं एव भवेत्। ३२३०–३२३२न च तत्कुतर्कबुद्ध्या मृषा कर्तुं युक्तं, ततो गुरुतरस्य प्रमाणान्तरस्य अनुपपत्तेः। ननु प्रत्यक्षं दुःखाद्यप्रियवेत्तृत्वं अव्यभिचारि अनुभूयते इति चेत्, न, जरादिरहितो जीर्णोऽहं जातोऽहं आयुष्मान् गौरः कृष्णो मृतः — इत्यादिप्रत्यक्षानुभववत् तदुपपत्तेः। ३२३३सर्वं अपि एतत् सत्यं इति चेत्, ३२३४अस्ति एव एतत् एवं ३२३५दुरवगमं, ३२३६येन देवराजोऽपि उदशरावादिदर्शिताविनाशयुक्तिः अपि मुमोह एव अत्र ‘विनाशं एव अपीतो भवति’ इति। ३२३७–३२३८तथा विरोचनो महाप्राज्ञः प्राजापत्योऽपि देहमात्रात्मदर्शनो बभूव। तथा इन्द्रस्य आत्मविनाशभयसागरे एव वैनाशिकाः न्यमज्जन्। ३२३९–३२४१तथा साङ्ख्याः द्रष्टारं देहादिव्यतिरिक्तं अवगम्य अपि त्यक्तागमप्रमाणत्वात् मृत्युविषये एव अन्यत्वदर्शने तस्थुः। तथा अन्ये काणादादिदर्शनाः कषायरक्तं इव क्षारादिभिः वस्त्रं नवभिः आत्मगुणैः युक्तं आत्मद्रव्यं विशोधयितुं प्रवृत्ताः। तथा अन्ये कर्मिणो बाह्यविषयापहृतचेतसः वेदप्रमाणाः अपि परमार्थसत्यं आत्मैकत्वं सविनाशं इव इन्द्रवत् मन्यमानाः घटीयन्त्रवत् आरोहावरोहप्रकारैः अनिशं बम्भ्रमन्ति; ३२४२किं अन्ये क्षुद्रजन्तवो विवेकहीनाः स्वभावतः एव बहिर्विषयापहृतचेतसः। ३२४३तस्मात् इदं त्यक्तसर्वबाह्यैषणैः ३२४४अनन्यशरणैः ३२४५परमहंसपरिव्राजकैः ३२४६–३२४७अत्याश्रमिभिः वेदान्तविज्ञानपरैः एव वेदनीयं पूज्यतमैः ३२४८प्राजापत्यं च इमं सम्प्रदायं अनुसरद्भिः उपनिबद्धं प्रकरणचतुष्टयेन। ३२४९तथा अनुशासति अद्यापि ‘ते एव न अन्ये’ इति॥

६१७३२५०तत्र अशरीरस्य सम्प्रसादस्य अविद्यया शरीरेण अविशेषतां सशरीरतां एव सम्प्राप्तस्य शरीरात् समुत्थाय स्वेन रूपेण यथा अभिनिष्पत्तिः, तथा वक्तव्या इति दृष्टान्तः उच्यते — अशरीरो वायुः ३२५१अ विद्यमानं शिरःपाण्यादिमत् शरीरं अस्य इति अशरीरः। किं च अभ्रं विद्युत् स्तनयित्नुः इति एतानि च अशरीराणि। तत् तत्र एवं सति वर्षादिप्रयोजनावसाने यथा, ३२५२अमुष्मात् इति भूमिष्ठा श्रुतिः द्युलोकसम्बन्धिनं आकाशदेशं व्यपदिशति, एतानि ३२५३–३२५४यथोक्तानि आकाशसमानरूपतां आपन्नानि स्वेन वाय्वादिरूपेण अगृह्यमाणानि आकाशाख्यतां गतानि — यथा सम्प्रसादः अविद्यावस्थायां शरीरात्मभावं एव आपन्नः, तानि च तथाभूतानि अमुष्मात् द्युलोकसम्बन्धिनः आकाशदेशात् समुत्तिष्टन्ति वर्षणादिप्रयोजनाभिनिर्वृत्तये। कथं ? शिशिरापाये सावित्रं परं ज्योतिः प्रकृष्टं ग्रैष्मकं उपसम्पद्य सावित्रं अभितापं प्राप्य इत्यथः। आदित्याभितापेन पृथग्भावं आपादिताः सन्तः स्वेन स्वेन रूपेण ३२५५पुरोवातादिवायुरूपेण स्तिमितभावं हित्वा अभ्रं अपि भूमिपर्वतहस्त्यादिरूपेण विद्युत् अपि स्वेन ज्योतिर्लतादिचपलरूपेण स्तनयित्नुः अपि स्वेन गर्जिताशनिरूपेण इति एवं प्रावृडागमे स्वेन स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यन्ते॥

६१८३२५७यथा अयं दृष्टान्तो वाय्वादीनां आकाशादिसाम्यगमनवत् अविद्यया संसारावस्थायां शरीरसाम्यं आपन्नः ३२५८अहं अमुष्य पुत्रो जातो जीर्णो मरिष्ये — इति एवंप्रकारं ३२५९प्रजापतिना इव मघवान् यथोक्तेन क्रमेण ३२६०–३२६१न असि त्वं देहेन्द्रियादिधर्माः तत् त्वं असि इति प्रतिबोधितः सन् सः एषः सम्प्रसादो जीवोऽस्मात् शरीरात् आकाशात् इव वाय्वादयः समुत्थाय ३२६२देहादिविलक्षणं आत्मनो रूपं अवगम्य देहात्मभावनां हित्वा इति एतत्, स्वेन रूपेण सदात्मना एव अभिनिष्पद्यत ३२६३इति व्याख्यातं पुरस्तात्। ३२६४सः येन स्वेन रूपेण सम्प्रसादोऽभिनिष्पद्यते — ३२६५प्राक् प्रतिबोधात् तद्भ्रान्तिनिमित्तात् सर्पो भवति यथा रज्जुः, पश्चात्कृतप्रकाशा रज्ज्वात्मना स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते, ३२६६एवं च सः उत्तमपुरुषः उत्तमः च असौ पुरुषः च इति उत्तमपुरुषः सः एव उत्तमपुरुषः। ३२६७अक्षिस्वप्नपुरुषौ व्यक्तौ अव्यक्तः च सुषुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः अशरीरः च स्वेन रूपेणेति। ३२६८एषां एव स्वेन रूपेण अवस्थितः क्षराक्षरौ ३२६९–३२७०व्याकृताव्याकृतौ अपेक्ष्य उत्तमपुरुषः; कृतनिर्वचनो हि अयं गीतासु। सः सम्प्रसादः स्वेन रूपेण तत्र स्वात्मनि स्वस्थतया सर्वात्मभूतः पर्येति क्वचित् इन्द्राद्यात्मना जक्षत् हसन् भक्षयन् वा भक्ष्यान् उच्चावचान् ईप्सितान् क्वचित् मनोमात्रैः सङ्कल्पात् एव समुत्थितैः ब्राह्मलौकिकैः वा क्रीडन् स्त्र्यादिभिः रममाणः च मनसा एव, न उपजनं, ३२७१स्त्रीपुंसयोः अन्योन्योपगमेन जायते इति उपजनं आत्मभावेन वा आत्मसामीप्येन जायते इति उपजनं इदं शरीरं, तत् न स्मरन्। ३२७२तत्स्मरणे हि दुःखं एव स्यात्, दुःखात्मकत्वात् तस्य। ३२७३ननु अनुभूतं चेत् न स्मरेत् असर्वज्ञत्वं मुक्तस्य; ३२७४न एषः दोषः। येन मिथ्याज्ञानादिना जनितं तत् च मिथ्याज्ञानादि विद्यया उच्छेदितं, अतः तत् न अनुभूतं एव इति न तदस्मरणे सर्वज्ञत्वहानिः। ३२७५न हि उन्मत्तेन ग्रहगृहीतेन वा यत् अनुभूतं तत् उन्मादाद्यपगमे अपि स्मर्तव्यं स्यात्; तथा इह अपि संसारिभिः अविद्यादोषवद्भिः यत् अनुभूयते तत् सर्वात्मानं अशरीरं न स्पृशति, अविद्यानिमित्ताभावात्। ३२७६ये तु उच्छिन्नदोषैः मृदितकषायैः मानसाः सत्याः कामाः ३२७७अनृतापिधाना अनुभूयन्ते ३२७८–३२७९विद्याभिव्यङ्ग्यत्वात्, ते एव मुक्तेन सर्वात्मभूतेन सम्बध्यन्ते इति आत्मज्ञानस्तुति निर्दिश्यन्ते; ३२८०अतः साधु एतत् विशिनष्टि — ‘यः एते ब्रह्मलोके’(छा.उ.८.१२.५) इति। ३२८१यत्र क्वचन भवन्तोऽपि ब्रह्मणि एव हि ते लोके भवन्ति इति सर्वात्मत्वात् ब्रह्मण उच्यन्ते॥

६१९३२८२ननु कथं एकः सन् न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति सः भूमा कामान् च ब्राह्मलौकिकान् पश्यन् रमते इति च विरुद्धं, ३२८३यथा एको यस्मिन् एव क्षणे पश्यति सः तस्मिन् एव क्षणे न पश्यति च इति। ३२८४न एषः दोषः, श्रुत्यन्तरे परिहृतत्वात्। द्रष्टुः दृष्टेः अविपरिलोपात् पश्यन् एव भवति; द्रष्टुः अन्यत्वेन कामानां अभावात् न पश्यति च इति। ३२८५यद्यपि सुषुप्ते तत् उक्तं, मुक्तस्य अपि सर्वैकत्वात् समानो द्वितीयाभावः। ३२८६‘केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) इति च उक्तं एव। ३२८७अशरीरस्वरूपोऽपहतपाप्मादिलक्षणः सन् कथं एषः पुरुषोऽक्षिणि दृश्यते इति उक्तः प्रजापतिना ? ३२८८–३२८९तत्र यथा असौ अक्षिणि साक्षात् दृश्यते तत् वक्तव्यं इति इदं आरभ्यते। तत्र को हेतुः अक्षिणि दर्शने इति, आह — सः दृष्टान्तः यथा ३२९०प्रयोग्यः, प्रयोग्यपरो वा सः-शब्दः, प्रयुज्यते इति प्रयोगः, अश्वो बलीवर्दो वा यथा लोके आचरति अनेन इति आचरणः रथः अनो वा तस्मिन् आचरणे युक्तः तत् आकर्षणाय, एवं अस्मिन् शरीरे रथस्थानीय प्राणः ३२९१–३२९२पञ्चवृत्तिः इन्द्रियमनोबुद्धिसंयुक्तः ३२९३प्रज्ञात्मा ३२९४विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयसंमूर्छितात्मा युक्तः स्वकर्मफलोपभोगनिमित्तं नियुक्तः, ३२९५‘कस्मिन् नु अहं उत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति’(प्र.उ.६.३) ईश्वरेण ३२९६राज्ञा इव सर्वाधिकारी दर्शनश्रवणचेष्टाव्यापारे अधिकृतः। ३२९७तस्य एव तु मात्रा एकदेशः चक्षुरिन्द्रियं रूपोपलब्धिद्वारभूतम्॥

६२०३२९८अथ यत्र कृष्णतारोपलक्षितं आकाशं देहच्छिद्रं अनुविषण्णं अनुषक्तं अनुगतं, तत्र सः प्रकृतः अशरीरः आत्मा चाक्षुषः चक्षुषि भव इति चाक्षुषः तस्य दर्शनाय रूपोपलब्धि चक्षुः करणं; ३२९९यस्य तत् ३३००देहादिभिः संहतत्वात् परस्य द्रष्टुः अर्थे, सोऽत्र चक्षुषि दर्शनेन लिङ्गेन दृश्यते परः अशरीरोऽसंहतः। ३३०१‘अक्षिणि दृश्यते’ इति प्रजापतिना उक्तं सर्वेन्द्रियद्वारोपलक्षणार्थं; ३३०२सर्वविषयोपलब्धा हि सः एव इति। ३३०३स्फुटोपलब्धिहेतुत्वात् तु ‘अक्षिणि’ इति विशेषवचनं सर्वश्रुतिषु। ३३०४‘अहं अदर्शं इति तत् सत्यं भवति’ इति च श्रुतेः। ३३०५–३३०६अथ अपि योऽस्मिन् देहे वेद; कथं ? इदं सुगन्धि दुर्गन्धि वा जिघ्राणि इति ३३०७अस्य गन्धं विजानीयां इति, सः आत्मा, तस्य गन्धाय गन्धविज्ञानाय घ्राणम्। अथ यो वेद इदं वचनं अभिव्याहराणि इति वदिष्यामि इति, सः आत्मा, अभिव्याहरणक्रियासिद्धये करणं वागिन्द्रियम्। अथ यो वेद — इदं शृणवानि इति, सः आत्मा, श्रवणाय श्रोत्रम्॥

६२१अथ यो वेद — इदं मन्वानि इति मननव्यापारं इन्द्रियासंस्पृष्टं केवलं मन्वानि इति वेद, सः आत्मा, मननाय मनः। यो वेद सः आत्मा इति एवं सर्वत्र प्रयोगात् वेदनं अस्य स्वरूपं इति अवगम्यते — यथा यः पुरस्तात् प्रकाशयति सः आदित्यः, यो दक्षिणतः यः पश्चात् उत्तरतो यः ऊर्ध्वं प्रकाशयति सः आदित्यः — इति उक्ते प्रकाशस्वरूपः सः इति गम्यते। ३३०९दर्शनादिक्रियानिर्वृत्त्यर्थानि तु चक्षुरादिकरणानि। ३३१०इदं च अस्य ३३११आत्मनः सामर्थ्यात् अवगम्यते — आत्मनः सत्तामात्र एव ज्ञानकर्तृत्वं, न तु व्यापृततया — यथा सवितुः सत्तामात्र एव प्रकाशनकर्तृत्वं, न तु व्यापृततया इति — तद्वत्। ३३१२मनोऽस्य आत्मनो दैवं अप्राकृतं इतरेन्द्रियैः असाधारणं चक्षुः चष्टे पश्यति अनेन इति चक्षुः। ३३१३वर्तमानकालविषयाणि च इन्द्रियाणि अतो अदैवानि तानि। मनः तु त्रिकालविषयोपलब्धिकरणं मृदितदोषं च सूक्ष्मव्यवहितादिसर्वोपलब्धिकरणं च इति दैवं चक्षुः उच्यते। सः वै मुक्तः स्वरूपापन्नः अविद्याकृतदेहेन्द्रियमनोवियुक्तः सर्वात्मभावं आपन्नः सन् एषः व्योमवत् विशुद्धः सर्वेश्वरो मनउपाधिः सन् एतेन एव ईश्वरेण मनसा एतान् कामान् सवितृप्रकाशवत् नित्यप्रततेन दर्शनेन पश्यन् रमते। कान् कामान् इति विशिनष्टि — यः एते ब्रह्मणि लोके हिरण्यनिधिवत् बाह्यविषयासङ्गानृतेन अपिहिताः सङ्कल्पमात्रलभ्याः तान् इत्यर्थः॥

६२२३३१४यस्मात् एषः इन्द्राय प्रजापतिना उक्तं आत्मा, तस्मात् ततः श्रुत्वा तं आत्मानं अद्यत्वे अपि देवाः उपासते। तत् उपासनात् च तेषां सर्वे च लोकाः आत्ताः प्राप्ताः सर्वे च कामाः। ३३१५यदर्थं हि इन्द्रः एकशतं वर्षाणि प्रजापतौ ब्रह्मचर्यं उवास, तत् फलं प्राप्तं देवैः इत्यभिप्रायः। ३३१६तत् युक्तं देवानां महाभाग्यत्वात्, न तु इदानीं मनुष्याणां अल्पजीवितत्वात् मन्दतरप्रज्ञत्वात् च सम्भवति इति प्राप्ते, इदं उच्यते — सः सर्वान् च लोकान् आप्नोति सर्वान् च कामान् इदानीन्तनोऽपि। कोऽसौ ? इन्द्रादिवत् यः तं आत्मानं अनुविद्य विजानाति इति ह सामान्येन किल प्रजापतिः उवाच। अतः सर्वेषां आत्मज्ञानं तत्फलप्राप्तिः च तुल्या एव भवति इत्यर्थः। द्विर्वचनं प्रकरणसमाप्त्यर्थम्॥

इति द्वादशखण्डभाष्यम्॥

त्रयोदशः खण्डः

६२३३३१७श्यामात् शबलं प्रपद्ये इत्यादिमन्त्राम्नायः पावनः जपार्थः च ध्यानार्थो वा। श्यामः गम्भीरो वर्णः श्यामः इव श्यामः हार्दं ब्रह्म अत्यन्तदुरवगाह्यत्वात् तत् हार्दं ब्रह्म ज्ञात्वा ध्यानेन तस्मात् श्यामात् शबलं शबलः इव शबलः अरण्याद्यनेककाममिश्रत्वात् ब्रह्मलोकस्य शाबल्यं तं ब्रह्मलोकं शबलं प्रपद्ये ३३१८मनसा ३३१९शरीरपातात् वा ऊर्ध्वं गच्छेयम्। ३३२०यस्मात् अहं शबलात् ब्रह्मलोकात् नामरूपव्याकरणाय श्यामं प्रपद्ये हार्दभावं प्रपन्नोऽस्मि इत्यभिप्रायः। ३३२१अतः तं एव प्रकृतिस्वरूपं आत्मानं शबलं प्रपद्य इत्यर्थः। ३३२२कथं शबलं ब्रह्मलोकं प्रपद्ये इति, उच्यते — अश्वः इव स्वानि लोमानि विधूय कम्पनेन श्रमं पांस्वादि च रोमतः अपनीय यथा निर्मलो भवति, एवं हार्दब्रह्मज्ञानेन विधूय पापं धर्माधर्माख्यं चन्द्रः इव च राहुग्रस्तः तस्मात् राहोः मुखात् प्रमुच्य भास्वरो भवति यथा — एवं धूत्वा प्रहाय शरीरं ३३२३सर्वानर्थाश्रयं इह एव ध्यानेन कृतात्मा कृतकृत्यः सन् अकृतं नित्यं ब्रह्मलोकं अभिसम्भवामि इति। द्विर्वचनं मन्त्रसमाप्त्यर्थम्॥

इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥

चतुर्दशः खण्डः

६२४आकाशो वा इत्यादि ब्रह्मणो लक्षणनिर्देशार्थं ३३२४आध्यानाय। आकाशो वै नाम श्रुतिषु प्रसिद्धः आत्मा। ३३२५आकाशे इव अशरीरत्वात् सूक्ष्मत्वात् च। सः च आकाशः नामरूपयोः स्वात्मस्थयोः जगद्बीजभूतयोः सलिलस्य इव फेनस्थानीययोः निर्वहिता निर्वोढा व्याकर्ता। ते नामरूपे यत् अन्तरा यस्य ब्रह्मणो अन्तरा मध्ये वर्तेते, ३३२६तयोः वा नामरूपयोः अन्तरा मध्ये ३३२७–३३२८यत् नामरूपाभ्यां अस्पृष्टं यत् इति एतत्, तत् ब्रह्म नामरूपविलक्षणं नामरूपाभ्यां अस्पृष्टं तथापि तयोः निर्वोढृ एवंलक्षणं ब्रह्म इत्यर्थः। इदं एव मैत्रेयीब्राह्मणेन उक्तं; चिन्मात्रानुगमात् सर्वत्र चित्स्वरूपता एव इति गम्यते एकवाक्यता। कथं तत् अवगम्यते इति, आह — सः आत्मा। ३३२९आत्मा हि नाम सर्वजन्तूनां प्रत्यक्चेतनः स्वसंवेद्यः प्रसिद्धः तेन एव स्वरूपेण उन्नीय ३३३०अशरीरो ३३३१व्योमवत् सर्वगत ३३३२आत्मा ब्रह्म इति अवगन्तव्यम्। तत् च आत्मा ब्रह्म अमृतं अमरणधर्मा। ३३३३अतः ऊर्ध्वं मन्त्रः। प्रजापतिः चतुर्मुखः तस्य सभां वेश्म प्रभुविमितं वेश्म प्रपद्ये गच्छेयम्। किञ्च यशोऽहं यशो नाम आत्मा अहं भवामि ब्राह्मणानाम्। ३३३४ब्राह्मणाः एव हि विशेषतः तं उपासते ततः तेषां यशो भवामि। तथा राज्ञां विशां च। ते अपि अधिकृताः एव इति तेषां अपि आत्मा भवामि। तत् यशोऽहं अनुप्रापत्सि अनुप्राप्तुं इच्छामि। सः ह अहं यशसां आत्मनां देहेन्द्रियमनोबुद्धिलक्षणानां आत्मा। किमर्थं अहं एवं प्रपद्य इति, उच्यते — श्येतं वर्णतः पक्वबदरसमं रोहितम्। तथा अदत्कं दन्तरहितं अपि अदत्कं भक्षयितृ ३३३५स्त्रीव्यञ्जनं ३३३६तत्सेविनां तेजोबलवीर्यविज्ञानधर्माणां अपहन्तृ विनाशयितृ इति एतत्। यत् एवंलक्षणं श्येतं लिन्दु पिच्छलं तत् मा अभिगां मा अभिगच्छेयम्। द्विर्वचनं अत्यन्तानर्थहेतुत्वप्रदर्शनार्थम्॥

इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥

पञ्चदशः खण्डः

६२५तत् ह एतत् आत्मज्ञानं सोपकरणं ‘ओं इति एतत् अक्षरं’ इत्याद्यैः सह उपासनैः तद्वाचकेन ग्रन्थेन अष्टाध्यायीलक्षणेन सह ब्रह्मा हिरण्यगर्भः परमेश्वरो वा तद्द्वारेण प्रजापतये कश्यपाय उवाच; असौ अपि मनवे स्वपुत्राय; मनुः प्रजाभ्यः इति एवं श्रुत्यर्थसम्प्रदायपरम्परया आगतं उपनिषद्विज्ञानं अद्यापि विद्वत्सु अवगम्यते। यथा इह षष्ठाद्यध्यायत्रये प्रकाशिता आत्मविद्या सफला अवगम्यते, तथा कर्मणां न कश्चनार्थः इति प्राप्ते, तदानर्थक्यप्राप्तिपरिजिहीर्षया इदं कर्मणो विद्वद्भिः अनुष्ठीयमानस्य विशिष्टफलवत्त्वेन अर्थवत्त्वं उच्यते — आचार्यकुलात् वेदं अधीत्य सहार्थतः अध्ययनं कृत्वा यथाविधानं यथास्मृत्युक्तैः नियमैः युक्तः सन् इत्यर्थः। सर्वस्य अपि विधेः स्मृत्युक्तस्य उपकुर्वाणकं प्रति कर्तव्यत्वे गुरुशुश्रूषायाः प्राधान्यप्रदर्शनार्थं आह — गुरोः कर्म यत् कर्तव्यं तत् कृत्वा कर्मशून्यो योऽतिशिष्टः कालः तेन कालेन वेदं अधीत्य इत्यर्थः। एवं हि नियमवता अधीतो वेदः कर्मज्ञानफलप्राप्तये भवति, ३३३८न अन्यथा इत्यभिप्रायः। अभिसमावृत्य धर्मजिज्ञासां समापयित्वा गुरुकुलात् निवृत्य न्यायतो दारान् आहृत्य कुटुम्बे स्थित्वा गार्हस्थ्ये विहिते कर्मणि तिष्ठन् इत्यर्थः। तत्र अपि गार्हस्थ्यविहितानां कर्मणां स्वाध्यायस्य प्राधान्यप्रदर्शनार्थं उच्यते — शुचौ विविक्ते अमेध्यादिरहिते देशे यथावत् आसीनः स्वाध्यायं अधीयानः नैत्यकं अधिकं च यथाशक्ति ऋगाद्यभ्यासं च कुर्वन् धार्मिकान् पुत्रान् शिष्यान् च धर्मयुक्तान् विदधत् धार्मिकत्वेन तान् नियमयन् आत्मनि स्वहृदये हार्द ब्रह्मणि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्य उपसंहृत्य इन्द्रियग्रहणात् कर्माणि च संन्यस्य अहिंसन् हिंसां परपीडां अकुर्वन् सर्वभूतानि स्थावरजङ्गमानि भूतानि अपीडयन् इत्यर्थः। भिक्षानिमित्तं अटनादिना अपि परपीडा स्यात् इति अतः आह — अन्यत्र तीर्थेभ्यः। तीर्थं नाम शास्त्रानुज्ञाविषयः, ततोऽन्यत्र इत्यर्थः। सर्वाश्रमिणां च एतत् समानम्। तीर्थेभ्योऽन्यत्र अहिंसा एव इति अन्ये वर्णयन्ति। कुटुम्बे एव एतत् सर्वं कुर्वन्, सः खलु अधिकृतः, यावदायुषं यावज्जीवं ३३३९एवं यथोक्तेन प्रकारेण एव वर्तयन् ब्रह्मलोकं अभिसम्पद्यते देहान्ते। न च पुनः आवर्तते शरीरग्रहणाय, ३३४०पुनरावृत्तेः प्राप्तायाः प्रतिषेधात्। ३३४१–३३४२अर्चिरादिना मार्गेण कार्यब्रह्मलोकं अभिसम्पद्य यावत् ब्रह्मलोकस्थितिः तावत् तत्र एव तिष्ठति प्राक् ततो न आवर्तत इत्यर्थः। द्विः अभ्यासः उपनिषद्विद्यापरिसमाप्त्यर्थः॥

इति पञ्चदशखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमत्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये अष्टमोऽध्यायः समाप्तः॥