षष्ठोऽध्यायः

प्रथमः खण्डः

४३८२०१५श्वेतकेतुः ह आरुणेयः आस इत्यादि अध्यायसम्बन्धः — २०१६‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म तज्जलान्’ इति उक्तं, कथं तस्मात् जगत् इदं जायते तस्मिन् एव च लीयते अनिति च तेन एव इति एतत् वक्तव्यम्। २०१७अनन्तरं च एकस्मिन् भुक्ते विदुषि सर्वं जगत् तृप्तं भवति इति उक्तं, तत् एकत्वे सति आत्मनः सर्वभूतस्थस्य उपपद्यते, न आत्मभेदे; कथं च तदेकत्वं इति तदर्थोऽयं षष्ठोऽध्यायः आरभ्यते —

४३९२०१८पितापुत्राख्यायिका विद्यायाः सारिष्ठत्वप्रदर्शनार्था। श्वेतकेतुः इति नामतः, ह इति ऐतिह्यार्थः, आरुणेयः अरुणस्य पौत्रः आस बभूव। तं पुत्रं ह आरुणिः पिता योग्यं विद्याभाजनं मन्वानः तस्य उपनयनकालात्ययं च पश्यन् उवाच — हे श्वेतकेतो अनुरूपं गुरुं कुलस्य नो गत्वा वस ब्रह्मचर्यं; न च एतत् युक्तं यत् अस्मत्कुलीनो हे सोम्य अननूच्य अनधीत्य ब्रह्मबन्धुः इव भवति इति ब्राह्मणान् बन्धून् व्यपदिशति न स्वयं ब्राह्मणवृत्त इति। तस्य अतः प्रवासो अनुमीयते पितुः, . येन स्वयं गुणवान् सन् पुत्रं न उपनेष्यति॥२०१९

४४०सः पित्रा उक्तः श्वेतकेतुः ह द्वादशवर्षः सन् उपेत्य आचार्यं यावत् चतुर्विंशतिवर्षो बभूव, तावत् सर्वान् वेदान् चतुरोऽपि अधीत्य तत् अर्थं च बुद्ध्वा महामनाः महत् गम्भीरं मनः यस्य असमं आत्मानं अन्यैः मन्यमानं मनः यस्य सोऽयं महामनाः अनूचानमानी अनूचानं आत्मानं मन्यते इति एवंशीलो यः सोऽनूचानमानी स्तब्धः २०२०अप्रणतस्वभावः एयाय गृहम्। तं एवंभूतं ह आत्मनोऽननुरूपशीलं स्तब्धं मानिनं पुत्रं दृष्ट्वा पिता उवाच सद्धर्मावतारचिकीर्षया॥२०२१

४४१श्वेतकेतो यत् नु इदं महामनाः अनूचानमानी स्तब्धः च असि, कः ते अतिशयः प्राप्तः उपाध्यायात्, उत अपि तं आदेशं आदिश्यते इत्यादेशः केवलशास्त्राचर्योपदेशगम्यं इति एतत्, येन वा परं ब्रह्म आदिश्यते सः आदेशः तं अप्राक्ष्यः पृष्टवान् असि आचार्यं ? तं आदेशं विशिनष्टि — येन आदेशेन श्रुतेन अश्रुतं अपि अन्यत् श्रुतं भवति अमतं मतं अतर्कितं तर्कितं भवति अविज्ञातं विज्ञातं अनिश्चितं निश्चितं भवति इति। २०२३सर्वान् अपि वेदान् अधीत्य सर्वं च अन्यत् वेद्यं अधिगम्य अपि अकृतार्थः एव भवति यावत् आत्मतत्त्वं न जानाति इति आख्यायिकातोऽवगम्यते। तत् एतत् अद्भुतं श्रुत्वा आह, कथं नु एतत् अप्रसिद्धं अन्यविज्ञानेन अन्यत् विज्ञातं भवति इति; एवं मन्वानः पृच्छति — कथं नु केन प्रकारेण हे भगवः सः आदेशो भवति इति॥

४४२यथा सः आदेशो भवति तत् शृणु हे सोम्य — यथा लोके एकेन मृत्पिण्डेन रुचककुम्भादिकारणभूतेन विज्ञातेन सर्वं अन्यत् तद्विकारजातं मृन्मयं मृद्विकारजातं विज्ञातं स्यात्। २०२४कथं मृत्पिण्डे कारणे विज्ञाते कार्यं अन्यत् विज्ञातं स्यात् ? २०२५न एषः दोषः, कारणेन अनन्यत्वात् कार्यस्य। २०२६यत् मन्यसे अन्यस्मिन् विज्ञाते अन्यत् न ज्ञायते इति — सत्यं एवं स्यात्, यदि अन्यत् कारणात् कार्यं स्यात्, न तु एवं अन्यत् कारणात् कार्यम्। २०२७कथं तर्हि इदं लोके — इदं कारणं अयं अस्य विकारः इति ? शृणु। वाचारम्भणं वागारम्भणं वागालम्बनं इति एतत्। कोऽसौ ? विकारो नामधेयं २०२८नाम एव नामधेयं, स्वार्थे धेयप्रत्ययः, वागालम्बनमात्रं नाम एव केवलं न विकारो नाम वस्तु अस्ति; परमार्थतो २०२९मृत्तिका इति एव मृत्तिका एव तु सत्यं वस्तु अस्ति॥

४४३यथा सोम्य एकेन लोहमणिना सुवर्णपिण्डेन सर्वं अन्यत् विकारजातं कटकमुकुटकेयूरादि विज्ञातं स्यात्। वाचा आरम्भणं इत्यादि समानम्॥

४४४यथा सोम्य एकेन नखनिकृन्तनेन उपलक्षितेन कृष्णायसपिण्डेन इत्यर्थः; सर्वं कार्ष्णायसं कृष्णायसविकारजातं विज्ञातं स्यात्। समानं अन्यत्। अनेकदृष्टान्तोपादानं दार्ष्टान्तिकानेकभेदानुगमार्थं, दृढप्रतीत्यर्थं च। एवं सोम्य सः आदेशः, यः मया उक्तः भवति। इति उक्तवति पितरि, आह इतरः —

४४५२०३०न वै नूनं २०३१–२०३२भगवन्तः पूजावन्तः गुरवः मम ये, ते एतत् यत् भवदुक्तं वस्तु न अवेदिषुः न विज्ञातवन्तः नूनम्। यत् यदि हि अवेदिष्यन् विदितवन्तः एतत् वस्तु, कथं मे गुणवते भक्ताय अनुगताय न अवक्ष्यन् न उक्तवन्तः, तेन अहं मन्ये — न विदितवन्तः इति। २०३३अवाच्यं अपि गुरोः न्यग्भावं अवादीत् पुनः गुरुकुलं प्रति प्रेषणभयात्। अतो भगवान् तु एव मे मह्यं तत् वस्तु, येन सर्वज्ञत्वं ज्ञातेन मे स्यात्, तत् ब्रवीतु कथयतु; इति उक्तः पिता उवाच — तथा अस्तु सोम्य इति॥

इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

४४६सत् एव २०३६सत् इति अस्तितामात्रं वस्तु २०३७सूक्ष्मं २०३८निर्विशेषं २०३९–२०४०सर्वगतं एकं २०४१निरञ्जनं २०४२निरवयवं विज्ञानं, २०४३यत् अवगम्यते सर्ववेदान्तेभ्यः। एव — शब्दः अवधारणार्थः। किं तत् अवध्रियत इति, आह — इदं जगत्, नामरूपक्रियावत् विकृतं उपलभ्यते यत्, तत् सत् एव आसीत् इति आसीच्छब्देन सम्बध्यते। कदा सत् एव इदं आसीत् इति, उच्यते — अग्रे जगतः प्राक् उत्पत्तेः। २०४४किं न इदानीं इदं सत्, येन अग्रे आसीत् इति विशेष्यते ? २०४५न। २०४६कथं तर्हि विशेषणं ? २०४७इदानीं अपि इदं सत् एव, २०४८किन्तु नामरूपविशेषणवत् इदिदंशब्दबुद्धिविषयं च इति इदं च भवति। प्राक् उत्पत्तेः तु अग्रे केवलसच्छब्दबुद्धिमात्रगम्यं एव इति सत् एव इदं अग्रे आसीत् इति अवधार्यते। २०४९न हि प्राक् उत्पत्तेः नामवत् रूपवत् वा इदं इति ग्रहीतुं शक्यं वस्तु सुषुप्तकाले इव। २०५०–२०५१यथा सुषुप्तात् उत्थितः सत्त्वमात्रं अवगच्छति सुषुप्ते सन्मात्रं एव केवलं वस्तु इति, तथा प्राक् उत्पत्तेः इत्यभिप्रायः। यथा इदं उच्यते लोके — पूर्वाह्णे धटादि सिसृक्षुणा कुलालेन मृत्पिण्डं प्रसारितं उपलभ्य ग्रामान्तरं गत्वा प्रत्यागतः अपराह्णे तत्र एव घटशरावाद्यनेकभेदभिन्नं कार्यं उपलभ्य मृत् एव इदं घटशरावादि केवलं पूर्वाह्णे आसीत् इति, तथा इह अपि उच्यते — सत् एव इदं अग्रे आसीत् इति। २०५२एकं एव इति। २०५३स्वकार्यपतितं अन्यत् नास्ति इति एकं एव इत्युच्यते। २०५४–२०५५अद्वितीयं इति। मृत् व्यतिरेकेण मृदः यथा अन्यत् घटाद्याकारेण परिणमयितृकुलालादिनिमित्तकारणं दृष्टं, तथा सत् व्यतिरेकेण सतः सहकारिकारणं द्वितीयं वस्त्वन्तरं प्राप्तं प्रतिषिध्यते — अद्वितीयं इति, न अस्य द्वितीयं वस्त्वन्तरं विद्यते इति अद्वितीयम्। ननु वैशेषिकपक्षे अपि सत्सामानाधिकरण्यं सर्वस्य उपपद्यते, द्रव्यगुणादिषु सच्छब्दबुद्ध्यनुवृत्तेः — सत् द्रव्यं सत् गुणः सत् कर्म इत्यादिदर्शनात्। २०५६सत्यं एवं स्यात् इदानीं; २०५७प्राक् उत्पत्तेः तु नैव इदं कार्यं सत् एव आसीत् इति अभ्युपगम्यते वैशेषिकैः, प्राक् उत्पत्तेः कार्यस्य असत्त्वाभ्युपगमात्। २०५८न च एकं एव सत् अद्वितीयं प्राक् उत्पत्तेः इच्छन्ति। २०५९तस्मात् वैशेषिकपरिकल्पितात् सतः अन्यत् कारणं इदं सत् उच्यते २०६०मृदादिदृष्टान्तेभ्यः। २०६१–२०६२तत् तत्र ह एतस्मिन् प्राक् उत्पत्तेः वस्तुनिरूपणे एके वैनाशिकाः आहुः वस्तु निरूपयन्तः — असत् २०६३सदभावमात्रं प्राक् उत्पत्तेः इदं जगत् एकं एव अग्रे अद्वितीयं आसीत् इति। सदभावमात्रं हि प्राक् उत्पत्तेः तत्त्वं कल्पयन्ति बौद्धाः। न तु सत्प्रतिद्वन्द्वि वस्त्वन्तरं इच्छन्ति। २०६४–२०६५यथा सत् च असत् इति गृह्यमाणं यथाभूतं तत् विपरीतं तत्त्वं भवति इति नैयायिकाः। ननु सदभावमात्रं प्राक् उत्पत्तेः चेत् अभिप्रेतं वैनाशिकैः, कथं प्राक् उत्पत्तेः इदं आसीत् असत् एकं एव अद्वितीयं च इति कालसम्बन्धः सङ्ख्यासम्वन्धोऽद्वितीयत्वं च उच्यते तैः। २०६६बाढं न युक्तं तेषां भावाभावमात्रं अभ्युपगच्छताम्। २०६७असत्त्वमात्राभ्युपगमोऽपि अयुक्तः एव, अभ्युपगन्तुः अनभ्युपगमानुपपत्तेः। २०६८इदानीं अभ्युपगन्ता अभ्युपगम्यते २०६९न २०७०–२०७१प्राक् उत्पत्तेः इति चेत्, न, प्राक् उत्पत्तेः सदभावस्य प्रमाणाभावात्। प्राक् उत्पत्तेः र् सत् एव इति कल्पनानुपपत्तिः। ननु कथं वस्त्वाकृतेः शब्दार्थत्वे असत् एकं एव अद्वितीयं इति पदार्थवाक्यार्थोपपत्तिः, तदनुपपत्तौ च इदं वाक्यं अप्रमाणं प्रसज्येत इति चेत्, २०७२न एषः दोषः, सद्ग्रहणनिवृत्तिपरत्वात् वाक्यस्य। २०७३सत् इति अयं तावत् शब्दः सदाकृतिवाचकः। एकं एव अद्वितीयं इति एतौ च सच्छब्देन समानाधिकरणौ; २०७४तथा इदं आसीत् इति च। २०७५तत्र नञ् सद्वाक्ये प्रयुक्तः सद्वाक्यं एव अवलम्ब्य सद्वाक्यार्थविषयां बुद्धिं सत् एकं एव अद्वितीयं इदं आसीत् इति एवंलक्षणां ततः सद्वाक्यार्थात् निवर्तयति, अश्वारूढः इव अश्वालम्बनः अश्वं तदभिमुखविषयात् निवर्तयति — तद्वत्। २०७६न तु पुनः सदभावं एव अबिधत्ते। २०७७अतः पुरुषस्य विपरीतग्रहणनिवृत्त्यर्थपरं इदं असत् एव इत्यादि वाक्यं प्रयुज्यते। २०७८–२०७९दर्शयित्वा हि विपरीतग्रहणं ततो निवर्तयितुं शक्यते इत्यर्थवत्त्वात् असदादिवाक्यस्य श्रौतत्वं प्रामाण्यं च सिद्धं इति अदोषः। तस्मात् असतः सर्वाभावरूपात् सत् विद्यमानं जायते समुत्पन्नं २०८०अडभावः छान्दसः॥

४४७२०८१तत् एतत् विपरीतग्रहणं महावैनाशिकपक्षं दर्शयित्वा प्रतिषेधति — कुतः तु प्रमाणात् खलु हे सोम्य एवं स्यात् असतः सत् जायेत इति एवं कुतो भवेत् ? न कुतश्चित् प्रमाणात् एवं सम्भवति इत्यर्थः। २०८२यत् अपि बीजोपमर्दे अङ्कुरो जायमानो दृष्टः अभावात् एव इति, २०८३तत् अपि अभ्युपगमविरुद्धं तेषाम्। २०८४कथं ? २०८५ये तावत् बीजावयवाः बीजसंस्थानविशिष्टाः ते अङ्कुरे अपि अनुवर्तन्ते एव, न तेषां उपमर्दोऽङ्कुरजन्मनि। २०८६यत् पुनः बीजाकारसंस्थानं, तत् बीजावयवव्यतिरेकेण वस्तुभूतं न वैनाशिकैः अभ्युपगम्यते, यत् अङ्कुरजन्मनि उपमृद्येत। अथ तत् अस्ति अवयवव्यतिरिक्तं वस्तुभूतं, तथा च सति अभ्युपगमविरोधः। २०८७अथ संवृत्या अभ्युपगतं बीजसंस्थानरूपं उपमृद्यते इति चेत्, २०८८का इयं संवृतिः नाम — किं असौ अभावः, उत भावः इति ? २०८९यदि अभावः, दृष्टान्ताभावः। २०९०अथ भावः, तथापि न अभावात् अङ्कुरोत्पत्तिः, बीजावयवेभ्यो हि अङ्कुरोत्पत्तिः। २०९१अवयवाः अपि उपमृद्यन्ते इति चेत्, २०९२न, तदवयवेषु तुल्यत्वात्। २०९३यथा वैनाशिकानां बीजसंस्थानरूपोऽवयवी नास्ति, तथा अवयवाः अपि इति तेषां अपि उपमर्दानुपपत्तिः। २०९४बीजावयवानां अपि सूक्ष्मावयवाः २०९५तदवयवानां अपि अन्ये सूक्ष्मतरावयवाः इति एवं प्रसङ्गस्य अनिवृत्तेः सर्वत्र उपमर्दानुपपत्तिः। २०९६सद्बुद्ध्यनुवृत्तेः सत्त्वानिवृत्तिः च इति सद्वादिनां सतः एव सदुत्पत्तिः सेत्स्यति। न तु असद्वादिनां दृष्टान्तोऽस्ति असतः सदुत्पत्तेः। मृत्पिण्डात् घटोत्पत्तिः दृश्यते सद्वादिनां, तद्भावे भावात् तदभावे च अभावात्। यदि अभावात् एव घटः उत्पद्येत, घटार्थिना मृत्पिण्डो न उपादीयेत, अभावशब्दबुद्ध्यनुवृत्तिः च घटादौ प्रसज्येत; २०९७न तु एतत् अस्ति; अतः न असतः सदुत्पत्तिः। २०९८–२१००यत् अपि आहुः मृद्बुद्धिः घटबुद्धेः निमित्तं इति मृद्बुद्धिः घटबुद्धेः कारणं उच्यते, न तु परमार्थतः एव मृद्घटो वा अस्ति इति, २१०१तत् अपि मृद्बुद्धिः विद्यमाना विद्यमानायाः एव घटबुद्धेः कारणं इति न असतः सदुत्पत्तिः। २१०२मृद्घटबुद्ध्योः निमित्तनैमित्तिकतया आनन्तर्यमात्रं, न तु कार्यकारणत्वं इति चेत्, २१०३न, बुद्धीनां नैरन्तर्ये गम्यमाने वैनाशिकानां बहिर्दृष्टान्ताभावात्। २१०४अतः कुतः तु खलु सोम्य एवं स्यात् इति ह उवाच — कथं केन प्रकारेण २१०५–२१०६असतः सत् जायेत इति; असतः सदुत्पत्तौ न कश्चित् अपि दृष्टान्तप्रकारोऽस्ति इत्यभिप्रायः। एवं असद्वादिपक्षं उन्मथ्य उपसंहरति — सति एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् इति स्वपक्षसिद्धिम्। ननु सद्वादिनोऽपि सतः सत् उत्पद्यते इति नैव दृष्टान्तोऽस्ति, घटात् घटान्तरोत्पत्त्यदर्शनात्। २१०७सत्यं एवं न सतः सदन्तरं उत्पद्यते; २१०८किं तर्हि, सत् एव संस्थानान्तरेण अवतिष्ठते — २१०९यथा सर्पः कुण्डली भवति, २११०यथा च मृत् चूर्णपिण्डघटकपालादिप्रभेदैः। २१११–२११२यदि एवं सत् एव सर्वप्रकारावस्थं, कथं प्राक् उत्पत्तेः इदं आसीत् इत्युच्यते ? ननु न श्रुतं त्वया, सत् एव इति अवधारणं इदं — शब्दवाच्यस्य कार्यस्य। २११३प्राप्तं तर्हि प्राक् उत्पत्तेः असत् एव आसीत् २११४–२११६न इदं — शब्दवाच्यं, इदानीं इदं जातं इति। न, सतः एव इदं — शब्दबुद्धिविषयतया अवस्थानात्, यथा मृत् एव २११७पिण्डघटादिशब्दबुद्धिविषयत्वेन अवतिष्ठते — तद्वत्। ननु यथा मृद्वस्तु एवं पिण्डघटादि अपि, तद्वत् सद्बुद्धेः अन्यबुद्धिविषयत्वात् कार्यस्य सतोऽन्यत् वस्त्वन्तरं स्यात् कार्यजातं यथा अश्वात् गौः। न, पिण्डघटादीनां इतरेतरव्यभिचारे अपि मृत्त्वाव्यभिचारात्। २११८यद्यपि घटः पिण्डं व्यभिचरति पिण्डः च घटं, तथापि पिण्डघटौ मृत्त्वं न व्यभिचरतः २११९तस्मात् मृन्मात्रं पिण्डघटौ। व्यभिचरति तु अश्वं गौः अश्वो वा गाम्। तस्मात् मृदादिसंस्थानमात्रं घटादयः। २१२०एवं सत्संस्थानमात्रं इदं सर्वं इति युक्तं प्राक् उत्पत्तेः सत् एव इति, २१२१–२१२४वाचारम्भणमात्रत्वात् विकारसंस्थानमात्रस्य। ननु निरवयवं सत्, ‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनं’(श्वे.उ.६.१९) ‘दिव्यो हि अमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः; निरवयवस्य सतः कथं विकारसंस्थानं उपपद्यते ? न एषः दोषः, रज्ज्वाद्यवयवेभ्यः सर्पादिसंस्थानवत् बुद्धिपरिकल्पितेभ्यः सदवयवेभ्यः विकारसंस्थानोपपत्तेः। ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) एवं सत् एव सत्यं — इति श्रुतेः। २१२५एकं एव अद्वितीयं परमार्थतः इदम्बुद्धिकाले अपि॥

४४८२१२६तत् सत् ऐक्षत ईक्षां दर्शनं कृतवत्। २१२७अतः च न प्रधानं साङ्ख्यपरिकल्पितं जगत्कारणं, प्रधानस्य अचेतनत्वाभ्युपगमात्। इदं तु सत् चेतनं, ईक्षितृत्वात्। तत् कथं ऐक्षत इति, आह — बहु प्रभूतं स्यां भवेयं प्रजायेय प्रकर्षेण उत्पद्येय, यथा मृद्घटाद्याकारेण यथा वा रज्ज्वादि सर्पाद्याकारेण बुद्धिपरिकल्पितेन। २१२८असत् एव तर्हि सर्वं, यत् गृह्यते रज्जुः इव सर्पाद्याकारेण। २१२९न, सतः एव द्वैतभेदेन अन्यथागृह्यमाणत्वात् न असत्त्वं कस्यचित् क्वचित् इति ब्रूमः। २१३०यथा सतोऽन्यत् वस्त्वन्तरं परिकल्प्य पुनः तस्य एव प्राक् उत्पत्तेः प्रध्वंसात् च ऊर्ध्वं असत्त्वं ब्रुवते तार्किकाः, न तथा अस्माभिः कदाचित् क्वचित् अपि सतोऽन्यत् अभिधानं अभिधेयं वा वस्तु परिकल्प्यते। सत् एव तु सर्वं अभिधानं अभिधीयते च यत् अन्यबुद्ध्या, २१३१यथा रज्जुः एव सर्पबुद्ध्या सर्पः २१३२–२१३३इति अभिधीयते, यथा वा पिण्डघटादि मृदोऽन्यबुद्ध्या पिण्डघटादिशब्देन अभिधीयते लोके। रज्जुविवेकदर्शिनां तु सर्पाभिधानबुद्धी निवर्तेते, यथा च मृद्विवेकदर्शिनां घटादिशब्दबुद्धी, तद्वत् सद्विवेकदर्शिनां अन्यविकारशब्दबुद्धी निवर्तेते — ‘यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह’(तै.उ.२.९.१) २१३४इति, ‘अनिरुक्ते अनिलयने’(तै.उ.२.७.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। एवं ईक्षित्वा तत् तेजः असृजत तेजः सृष्टवत्। ननु ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति श्रुत्यन्तरे आकाशात् वायुः ततः तृतीयं तेजः श्रुतं, इह कथं प्राथम्येन तस्मात् एव तेजः सृज्यते तत एव च आकाशं इति विरुद्धं ? २१३५न एषः दोषः, आकाशवायुसर्गानन्तरं तत् सत् तेजोऽसृजत इति कल्पनोपपत्तेः। २१३६अथवा अविवक्षितः इह सृष्टिक्रमः; सत्कार्यं इदं सर्वं, अतः सत् एकं एव अद्वितीयं इति एतत् विवक्षितं, २१३७मृदादिदृष्टान्तात्। २१३८अथवा त्रिवृत्करणस्य विवक्षितत्वात् तेजोबन्नानां एव सृष्टिं आचष्टे। तेजः इति प्रसिद्धं लोके दग्धृ पक्तृ प्रकाशकं रोहितं च इति। तत् सत्सृष्टं तेजः ऐक्षत २१३९तेजोरूपसंस्थितं सत् ऐक्षत इत्यर्थः। बहु स्यां प्रजायेय इति पूर्ववत्। तत् अपोऽसृजत आपः द्रवाः स्निग्धाः स्यन्दिन्यः शुक्लाः च इति प्रसिद्धा लोके। २१४०यस्मात् तेजसः कार्यभूता आपः, तस्मात् यत्र क्व च देशे काले वा शोचति सन्तप्यते स्वेदते प्रस्विद्यते वा पुरुषः तेजसः एव तत् तदा आपः अधिजायन्ते॥

४४९ताः आप ऐक्षन्त पूर्ववत् एव अबाकारसंस्थितं सत् ऐक्षत इत्यर्थः। बह्वयः प्रभूताः स्याम भवेम प्रजायेमहि उत्पद्येमहि इति। ताः अन्नं असृजन्त पृथिवीलक्षणम्। २१४१पार्थिवं हि अन्नं; २१४२यस्मात् अप्कार्यं अन्नं, तस्मात् यत्र क्व च वर्षति देशे तत् तत्र एव भूयिष्ठं प्रभूतं अन्नं भवति। अतः अद्भ्यः एव तत् अन्नाद्यं अधिजायते। ताः २१४३अन्नं असृजन्त इति पृथिवी उक्ता पूर्वं, इह तु दृष्टान्ते अन्नं च तत् आद्यं च इति विशेषणात् व्रीहियवाद्या उच्यन्ते। अन्नं च गुरु स्थिरं धारणं कृष्णं च रूपतः प्रसिद्धम्॥

४५०२१४४ननु तेजःप्रभृतिषु ईक्षणं न गम्यते, हिंसादिप्रतिषेधाभावात् त्रासादिकार्यानुपलम्भात् च; तत्र कथं तत् तेजः ऐक्षत इत्यादि ? २१४५–२१४६न एषः दोषः। ईक्षितृकारणपरिणामत्वात् तेजःप्रभृतीनां सतः एव ईक्षितुः नियतक्रमविशिष्टकार्योत्पादकत्वात् च तेजःप्रभृति ईक्षते इव ईक्षते इत्युच्यते भूतम्। ननु सतोऽपि उपचरितं एव ईक्षितृत्वम्। २१४७न। सदीक्षणस्य केवलशब्दगम्यत्वात् न शक्यं उपचरितं कल्पयितुम्। २१४८–२१४९तेजःप्रभृतीनां तु अनुमीयते मुख्येक्षणाभावः इति युक्तं उपचरितं कल्पयितुम्। ननु सतोऽपि मृद्वत्कारणत्वात् अचेतनत्वं शक्यं अनुमातुम्। २१५०अतः प्रधानस्य एव अचेतनस्य सतः चेतनार्थत्वात् नियतकालक्रमविशिष्टकार्योत्पादकत्वात् च ऐक्षत इव ऐक्षत इति शक्यं अनुमातुं उपचरितं एव ईक्षणम्। २१५१दृष्टः च लोके अचेतने चेतनवत् उपचारः, यथा कूलं पिपतिषति इति तद्वत् सतोऽपि स्यात्। २१५२न, ‘तत् सत्यं सः आत्मा’(छा.उ.६.१४.३) इति तस्मिन् आत्मोपदेशात्। २१५३आत्मोपदेशोऽपि उपचरितः इति चेत्— २१५४यथा मम आत्मा भद्रसेनः इति सर्वार्थकारिणि अनात्मनि आत्मोपचारः — तद्वत्; २१५५न, सत् अस्मि इति सत्सत्याभिसन्धस्य ‘तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) इति मोक्षोपदेशात्। २१५६सोऽपि उपचारः इति चेत्— २१५७प्रधानात्माभिसन्धस्य मोक्षसामीप्यं वर्तत इति मोक्षोपदेशोऽपि उपचरितः एव, यथा लोके ग्रामं गन्तुं प्रस्थितः प्राप्तवान् अहं ग्रामं इति ब्रूयात् त्वगपेक्षया — तद्वत्; २१५८–२१५९न, येन विज्ञातेन अविज्ञातं विज्ञातं भवति इति उपक्रमात्। सति एकस्मिन् विज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवति, तदनन्यत्वात् सर्वस्य अद्वितीयवचनात् च। २१६०न च अन्यत् विज्ञातव्यं अवशिष्टं श्रावितं श्रुत्या अनुमेयं वा लिङ्गतः अस्ति, येन मोक्षोपदेशः उपचरितः स्यात्। २१६१सर्वस्य च प्रपाठकार्थस्य उपचरितत्वपरिकल्पनायां वृथा श्रमः परिकल्पयितुः स्यात्, २१६२पुरुषार्थसाधनविज्ञानस्य तर्केण एव अधिगतत्वात् तस्य। २१६३तस्मात् वेदप्रामाण्यात् न युक्तः श्रुतार्थपरित्यागः। अतः चेतनावत्कारणं जगतः इति सिद्धम्॥२१६४

इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

तृतीयः खण्डः

४५१२१६५तेषां जीवाविष्टानां खलु एषां पक्ष्यादीनां भूतानां, २१६६एषां इति प्रत्यक्षनिर्देशात्, न तु तेजःप्रभृतीनां, २१६७तेषां त्रिवृत्करणस्य वक्ष्यमाणत्वात्; असति त्रिवृत्करणे प्रत्यक्षनिर्देशानुपपत्तिः। २१६८देवताशब्दप्रयोगात् च तेजःप्रभृतिषु — ‘इमाः तिस्रो देवताः’ इति। तस्मात् तेषां खलु एषां भूतानां पक्षिपशुस्थावरादीनां त्रीणि एव न अतिरिक्तानि बीजानि कारणानि भवन्ति। कानि तानि इति, उच्यन्ते — आण्डजं अण्डात् जातं अण्डजं अण्डजं एव आण्डजं पक्ष्यादि। २१६९–२१७०पक्षिसर्पादिभ्यो हि पक्षिसर्पादयो जायमाना दृश्यन्ते। तेन पक्षी पक्षिणां बीजं सर्पः सर्पाणां बीजं तथा अन्यत् अपि अण्डात् जातं तज्जातीयानां बीजं इत्यर्थः। ननु अण्डात् जातं अण्डजं उच्यते, अतोऽण्डं एव बीजं इति युक्तं; कथं अण्डजं बीजं उच्यते ? २१७१सत्यं एवं स्यात्, यदि त्वदिच्छातन्त्रा श्रुतिः स्यात्; स्वतन्त्रा तु श्रुतिः, यतः आह अण्डजादि एव बीजं न अण्डादि इति। २१७२दृश्यते च अण्डजाद्यभावे तज्जातीयसन्तत्यभावः, न अण्डाद्यभावे। अतः अण्डजादीनि एव बीजानि अण्डजादीनाम्। तथा जीवात् जातं जीवजं जरायुजं इति एतत् पुरुषपश्वादि। उद्भिज्जं उद्भिनत्ति इति उद्भित् स्थावरं ततो जातं उद्भिज्जं, धानाः वा उद्भित् ततो जायते इति उद्भिज्जं स्थावरबीजं स्थावराणां बीजं इत्यर्थः। २१७३स्वेदजसंशोकजयोः अण्डजोद्भिज्जयोः एव यथासम्भवं अन्तर्भावः। एवं हि अवधारणं त्रीणि एव बीजानि इति उपपन्नं भवति॥२१७४

४५२२१७६सा इयं प्रकृता सदाख्या तेजोबन्नयोनिः देवता उक्ता ऐक्षत ईक्षितवती यथापूर्वं बहु स्यां इति। तत् एव बहुभवनं प्रयोजनं न अद्यापि निर्वृत्तं इति अतः ईक्षां पुनः कृतवती बहुभवनं एव प्रयोजनं उररीकृत्य। कथं ? हन्त इदानीमहमिमाः यथा उक्ताः तेजआद्याः तिस्रो देवताः अनेन जीवेन इति स्वबुद्धिस्थं २१७७पूर्वसृष्ट्यनुभूतप्राणधारणं आत्मानं एव स्मरन्ती आह— अनेन जीवेन आत्मना इति। प्राणधारणकर्त्रा आत्मना इति वचनात् स्वात्मनोऽव्यतिरिक्तेन चैतन्यस्वरूपतया अविशिष्टेन इति एतत् दर्शयति। २१७८अनुप्रविश्य तेजोबन्नभूतमात्रासंसर्गेण लब्धविशेषविज्ञाना सती नाम च रूपं च नामरूपे व्याकरवाणि विस्पष्टं आकरवाणि, असौ नाम अयं इदंरूप इति व्याकुर्यां इत्यर्थः॥

४५३२१७९ननु न युक्तं इदं — असंसारिण्याः सर्वज्ञायाः देवतायाः बुद्धिपूर्वकं अनेकशतसहस्रानर्थाश्रयं देहं अनुप्रविश्य दुःखं अनुभविष्यामि इति सङ्कल्पनं, अनुप्रवेशः च स्वातन्त्र्ये सति। २१८०सत्यं एवं न युक्तं स्यात् — यदि स्वेन एव अविकृतेन रूपेण अनुप्रविशेयं दुःखं अनुभवेयं इति च सङ्कल्पितवती; न तु एवम्। २१८१कथं तर्हि ? अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य इति वचनात्। २१८२जीवो हि नाम देवतायाः आभासमात्रं, २१८३बुद्धि आदि भूतमात्रासंसर्गजनितः — आदर्शे इव प्रविष्टः पुरुषप्रतिबिम्बः, जलादिषु इव च सूर्यादीनाम्। २१८४अचिन्त्यानन्तशक्तिमत्या देवतायाः बुद्ध्यादिसम्बन्धः २१८५चैतन्याभासः २१८६देवतास्वरूपविवेकाग्रहणनिमित्तः २१८७सुखी दुःखी मूढः इत्याद्यनेकविकल्पप्रत्ययहेतुः। २१८८छायामात्रेण जीवरूपेण अनुप्रविष्टत्वात् देवता न दैहिकैः स्वतः सुखदुःखादिभिः सम्बध्यते — २१८९यथा पुरुषादित्यादयः आदर्शोदकादिषु छायामात्रेण अनुप्रविष्टाः आदर्शोदकादिदोषैः न सम्बध्यन्ते — तद्वत् देवता अपि। २१९०‘सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैः बाह्यदोषैः। एकः तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’(कः.उ.१.३.१) ‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) इति हि काठके; २१९१–२१९२‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति च वाजसनेयके। ननु छायामात्रः चेत् जीवः मृषा एव प्राप्तः, २१९३तथा परलोकेहलोकादि च तस्य। २१९४न एषः दोषः, सदात्मना सत्यत्वाभ्युपगमात्। २१९५सर्वं च नामरूपादि सदात्मना एव सत्यं विकारजातं, २१९६स्वतः तु अनृतं एव, ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४) इति उक्तत्वात्। २१९७तथा जीवोऽपि इति। २१९८यक्षानुरूपो हि बलिः इति न्यायप्रसिद्धिः। २१९९अतः सदात्मना सर्वव्यवहाराणां सर्वविकाराणां च सत्यत्वं सतोऽन्यत्वे च अनृतत्वं इति न कश्चित् दोषः तार्किकैः इह अनुवक्तुं शक्यः, यथा इतरेतरविरुद्धद्वैतवादाः स्वबुद्धिविकल्पमात्राः अतत्त्वनिष्ठाः इति शक्यं वक्तुम्॥२२००

४५४२२०१सा एवं तिस्रो देवताः अनुप्रविश्य स्वात्मावस्थे बीजभूते अव्याकृते नामरूपे व्याकरवाणि इति ईक्षित्वा तासां च तिसृणां देवतानां एकैकां त्रिवृतं त्रिवृतं करवाणि — २२०२एकैकस्याः त्रिवृत्करणे एकैकस्याः प्राधान्यं द्वयोः द्वयोः गुणभावः; २२०३अन्यथा हि रज्ज्वा इव एकं एव त्रिवृत्करणं स्यात्, २२०४न तु तिसृणां पृथक् पृथक् त्रिवृत्करणं इति। २२०५एवं हि तेजोबन्नानां २२०६पृथङ्नामप्रत्ययलाभः स्यात् — तेजः इदं इमाः आपः अन्नं इदं इति च। सति च पृथङ्नामप्रत्ययलाभे देवतानां सम्यग्व्यवहारस्य प्रसिद्धिः प्रयोजनं स्यात्। एवं ईक्षित्वा सा इयं देवता इमाः तिस्रो देवताः अनेन एव यथोक्तेन एव जीवेन सूर्यबिम्बवत् अन्तः प्रविश्य वैराजं पिण्डं प्रथमं देवादीनां च पिण्डान् अनुप्रविश्य यथासङ्कल्पं एव नामरूपे व्याकरोत् — असौनामा अयं इदंरूप इति॥२२०७

४५५तासां च देवतानां गुणप्रधानभावेन त्रिवृतं त्रिवृतं एकैकां अकरोत् कृतवती देवता। २२०८तिष्ठतु तावत् देवतादिपिण्डानां नामरूपाभ्यां व्याकृतानां तेजोबन्नमयत्वेन त्रिधात्वं, यथा तु बहिः इमाः पिण्डेभ्यः तिस्रो देवतात् त्रिवृत् एकैका भवति तत् मे मम निगदतः विजानीहि विस्पष्टं अवधारय उदाहरणतः॥

इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥

चतुर्थः खण्डः

४५६२२०९यत् तत् देवतानां त्रिवृत्करणं उक्तं तस्य एव उदाहरणं उच्यते — २२१०उदाहरणं नाम एकदेशप्रसिद्ध्या अशेषप्रसिद्ध्यर्थं उदाह्रियते इति। २२११तत् एतत् आह — यत् अग्नेः त्रिवृत्कृतस्य रोहितं रूपं प्रसिद्धं लोके, तत् अत्रिवृत्कृतस्य तेजसो रूपं इति विद्धि। तथा यत् शुक्लं रूपं अग्नेः एव तत् अपां अत्रिवृत्कृतानां; यत् कृष्णं तस्य एव अग्नेः रूपं तत् अन्नस्य पृथिव्याः अत्रिवृत्कृतायाः इति विद्धि। तत्र एवं सति रूपत्रयव्यतिरेकेण अग्निः इति यत् मन्यसे त्वं, तस्य अग्नेः अग्नित्वं इदानीं अपागात् अपगतम्। २२१२–२२१४प्राक् रूपत्रयविवेकविज्ञानात् या अग्निबुद्धिः आसीत् ते, सा अग्निबुद्धिः अपगता अग्निशब्दः चेत्यर्थः — २२१५यथा दृश्यमानरक्तोपधानसंयुक्तो स्फटिको गृह्यमाणः पद्मरागोऽयं इति शब्दबुद्ध्योः प्रयोजको भवति प्राक् उपधानस्फटिकयोः विवेकविज्ञानात्, तद्विवेकविज्ञाने तु पद्मरागशब्दबुद्धी निवर्तेते तद्विवेकविज्ञातुः — तद्वत्। ननु किं अत्र बुद्धिशब्दकल्पनया क्रियते, प्राक् रूपत्रयविवेककरणात् अग्निः एव आसीत्, तत् अग्नेः अग्नित्वं रोहितादिरूपविवेककरणात् अपागात् इति युक्तं — यथा तन्त्वपकर्षणे पटाभावः। २२१६न एवं, बुद्धिशब्दमात्रं एव हि अग्निः; यतः आह वाचारम्भणं अग्निः नाम विकारो नामधेयं नाममात्रं इत्यर्थः। अतः अग्निबुद्धिः अपि मृषा एव। किं तर्हि तत्र सत्यं ? त्रीणि रूपाणि इति एव सत्यं, न अणुमात्रं अपि रूपत्रयव्यतिरेकेण सत्यं अस्ति इति अवधारणार्थः॥२२१७

४५७२२१८तथा यत् आदित्यस्य यत् चन्द्रमसो यत् विद्युतः इत्यादि समानम्। ननु ‘यथा तु खलु सोम्य इमाः तिस्रो देवताः त्रिवृत्त्रिवृत् एका भवति तत् मे विजानीहि’(छा.उ.६.४.४) इति उक्त्वा तेजसः एव चतुर्भिः अपि उदाहरणैः अग्न्यादिभिः त्रिवृत्करणं दर्शितं, न अबन्नयोः उदाहरणं दर्शितं त्रिवृत्करणे। २२१९न एषः दोषः अबन्नविषयाणि अपि उदाहरणानि एवं एव च द्रष्टव्यानि इति मन्यते श्रुतिः। २२२०तेजसः उदाहरणं उपलक्षणार्थं, रूपवत्त्वात् स्पष्टार्थत्वोपपत्तेः च। २२२१गन्धरसयोः अनुदाहरणं त्रयाणां असम्भवात्। २२२२न हि गन्धरसौ तेजसि स्तः। २२२३स्पर्शशब्दयोः अनुदाहरणं विभागेन दर्शयितुं अशक्यत्वात्। २२२४यदि सर्वं जगत् त्रिवृत्कृतं इति अग्न्यादिवत् त्रीणि रूपाणि इति एव सत्यं, अग्नेः अग्नित्ववत् अपागात् जगतो जगत्त्वम्। २२२५तथा अन्नस्य अपि अप्यप्शुङ्गत्वात् आप इति एव सत्यं वाचारम्भणमात्रं अन्नम्। तथा अपां अपि तेजःशुङ्गत्वात् वाचारम्भणत्वं तेजः इति एव सत्यम्। तेजसोऽपि सच्छुङ्गत्वात् वाचारम्भणत्वं सत् इति एव सत्यं इति एषः अर्थो विवक्षितः। ननु वाय्वन्तरिक्षे तु अत्रिवृत्कृते २२२६तेजःप्रभृतिषु अनन्तर्भूतत्वात् अवशिष्येते, एवं २२२७गन्धरसशब्दस्पर्शाः च अवशिष्टाः इति कथं सता विज्ञातेन सर्वं अन्यत् अविज्ञातं विज्ञातं भवेत् ? तद्विज्ञाने वा प्रकारान्तरं वाच्यं; २२२८न एषः दोषः, रूपवद्द्रव्ये सर्वस्य दर्शनात्। २२२९कथं ? २२३०तेजसि तावत् रूपवति शब्दस्पर्शयोः अपि उपलम्भात् वाय्वन्तरिक्षयोः तत्र स्पर्शशब्दगुणवतोः सद्भावो अनुमीयते। २२३१तथा अबन्नयोः रूपवतो रसगन्धान्तर्भावः इति। रूपवतां त्रयाणां तेजोबन्नानां त्रिवृत्करणप्रदर्शनेन सर्वं तत् अन्तर्भूतं सद्विकारत्वात् त्रीणि एव रूपाणि विज्ञातं मन्यते श्रुतिः। न हि मूर्तं रूपवद्द्रव्यं प्रत्याख्याय वाय्वाकाशयोः तद्गुणयोः गन्धरसयोः वा ग्रहणं अस्ति। अथवा २२३२–२२३४रूपवतां अपि त्रिवृत्करणं प्रदर्शनार्थं एव मन्यते श्रुतिः। २२३५यथा तु त्रिवृत्कृते त्रीणि रूपाणि इति एव सत्यं, तथा पञ्चीकरणे अपि समानो न्यायः इति अतः सर्वस्य सद्विकारत्वात् सता विज्ञातेन सर्वं इदं विज्ञातं स्यात् सत् एकं एव अद्वितीयं सत्यं इति सिद्धं एव भवति। २२३६तत् एकस्मिन् सति विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति इति सूक्तम्॥

४५८२२३७एतत् विद्वांसः विदितवन्तः पूर्वे अतिक्रान्ताः महाशालाः महाश्रोत्रियाः आहुः ह स्म वै किल। किं उक्तवन्तः इति, आह — न नः अस्माकं कुले अद्य इदानीं यथोक्तविज्ञानवतां कश्चन कश्चित् अपि अश्रुतं अमतं अविज्ञातं उदाहरिष्यति न उदाहरिष्यति, सर्वं विज्ञातं एव अस्मत्कुलीनानां सद्विज्ञानवत्त्वात् इत्यभिप्रायः। ते पुनः कथं सर्वं विज्ञातवन्तः इति, आह — एभ्यः त्रिभ्यः रोहितादिरूपेभ्यः त्रिवृत्कृतेभ्यः विज्ञातेभ्यः सर्वं अपि अन्यत् शिष्टं एवं एव इति विदां चक्रुः विज्ञातवन्तः यस्मात्, तस्मात् सर्वज्ञाः एव सद्विज्ञानात् ते आसुः इत्यर्थः। अथवा एभ्यो विदाञ्चक्रुरिति अग्न्यादिभ्यो दृष्टान्तेभ्यो विज्ञातेभ्यः सर्वं अन्यत् विदाञ्चक्रुः इति एतत्॥

४५९२२३८कथं ? यत् अन्यत् रूपेण सन्दिह्यमाने कपोतादिरूपे रोहितं इव यत् गृह्यमाणं अभूत् तेषां पूर्वेषां ब्रह्मविदां, तत्तेजसो रूपं इति विदां चक्रुः। तथा यत् शुक्लं इव अभूत् गृह्यमाणं तत् अपां रूपं, यत् कृष्णं इव। गृह्यमाणं तत् अन्नस्य इति विदां चक्रुः। एवं एव अत्यन्तदुर्लक्ष्यं यत् उ अपि अविज्ञातं इव विशेषतो अगृह्यमाणं अभूत् तत् अपि एतासां एव तिसृणां देवतानां समासः समुदायः इति विदां चक्रुः। २२३९एवं तावत् बाह्यं वस्तु अग्न्यादिवत् विज्ञातं, तथा इदानीं यथा तु खलु हे सोम्य इमाः यथोक्ताः तिस्रो देवताः पुरुषं शिरःपाण्यादिलक्षणं कार्यकारणसङ्घातं प्राप्य पुरुषेण उपयुज्यमानाः त्रिवृत्त्रिवृत् एका भवति, तत् आध्यात्मिकं विजानीहि निगदतः इति उक्त्वा आह॥

इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

पञ्चमः खण्डः

४६०२२४०अन्नं अशितं भुक्तं त्रेधा विधीयते जाठरेण अग्निना पच्यमानं त्रिधा विभज्यते। कथं ? तस्य अन्नस्य त्रिधा विधीयमानस्य यः स्थविष्ठः स्थूलतमो धातुः स्थूलतमं वस्तु विभक्तस्य स्थूलांशः, तत् पुरीषं भवति; यो मध्यमांशः धातुः अन्नस्य, तद्रसादिक्रमेण परिणम्य मांसं भवति; यः अणिष्ठः अणुतमो धातुः, सः ऊर्ध्वं हृदयं प्राप्य सूक्ष्मासु हिताख्यासु नाडीषु अनुप्रविश्य वागादिकरणसङ्घातस्य स्थितिं उत्पादयन् मनो भवति। २२४१मनोरूपेण विपरिणमन् मनसः उपचयं करोति। २२४२ततः च अन्नोपचितत्वात् मनसः भौतिकत्वं एव न वैशेषिकतन्त्रोक्तलक्षणं नित्यं निरवयवं च इति गृह्यते। २२४३यत् अपि मनोऽस्य दैवं चक्षुः इति वक्ष्यति तत् अपि न नित्यत्वापेक्षया; २२४४किं तर्हि, सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टादिसर्वेन्द्रियविषयव्यापारकत्वापेक्षया। २२४५–२२४६यत् च अन्येन्द्रियविषयापेक्षया नित्यत्वं, तत् अपि आपेक्षिकं एव इति वक्ष्यामः, ‘सत् . . . एकं एव अद्वितीयं’ इति श्रुतेः॥२२४७

४६१तथा आपः पीताः त्रेधा विधीयन्ते। तासां यः स्थविष्ठो धातुः, तत् मूत्रं भवति, यो मध्यमः, तत् लोहितं भवति; योऽणिष्ठः, सः प्राणो भवति। वक्ष्यति हि — ‘आपोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यते’(छा.उ.६.७.१) इति॥२२४८

४६२तथा तेजः अशितं २२४९तैलघृतादि भक्षितं त्रेधा विधीयते। तस्य यः स्थविष्ठो धातुः तत् अस्थि भवति; यो मध्यमः, सः मज्जा २२५०अस्थ्यन्तर्गतः स्नेहः; योऽणिष्ठः सा वाक्। २२५१तैलघृतादिभक्षणात् हि वाग्विशदा भाषणे समर्थाः भवति इति प्रसिद्धं लोके॥

४६३२२५२–२२५३यतः एवं, अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक्। ननु केवलान्नभक्षिणः आखुप्रभृतयो वाग्मिनः प्राणवन्तः च, तथा अब्मात्रभक्ष्याः सामुद्राः मीनमकरप्रभृतयो मनस्विनो वाग्मिनः च, तथा स्नेहपानां अपि प्राणवत्त्वं मनस्वित्वं च अनुमेयं; यदि सन्ति, तत्र कथं अन्नमयं हि सोम्य मनः इत्यादि उच्यते ? २२५४न एषः दोषः, सर्वस्य त्रिवृत्कृतत्वात् सर्वत्र सर्वोपपत्तेः। २२५५न हि अत्रिवृत्कृतं अन्नं अश्नाति कश्चित्, आपो वा अत्रिवृत्कृताः पीयन्ते, तेजो वा अत्रिवृत्कृतं अश्नाति कश्चित् इति अन्नादानां आखुप्रभृतीनां वाग्मित्वं प्राणवत्त्वं च इत्यादि अविरुद्धम्। २२५६इति एवं प्रत्यायितः श्वेतकेतुः आह — भूयः एव पुनः एव मा मां भगवान् अन्नमयं हि सोम्य मनः इत्यादि विज्ञापयतु दृष्टान्तेन अवगमयतु, २२५७न अद्यापि मम अस्मिन् अर्थे सम्यक् निश्चयो जातः। २२५८यस्मात् तेजोबन्नमयत्वेन अविशिष्टे देहे एकस्मिन् उपयुज्यमानानि अन्नाप्स्नेहजातानि अणिष्ठधातुरूपेण मनःप्राणवाचः उपचिन्वन्ति स्वजात्यनतिक्रमेण इति दुर्विज्ञेयं इत्यभिप्रायः; अतो भूयः एव इत्यादि आह। २२५९तं एवं उक्तवन्तं तथा अस्तु सोम्य इति ह उवाच पिता शृणु अत्र दृष्टान्तं यथा एतत् उपपद्यते यत् पृच्छसि॥

इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥

षष्ठः खण्डः

४६४२२६०दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमा अणुभावः सः ऊर्ध्वः समुदीषति सम्भूय ऊर्ध्वं नवनीतभावेन गच्छति, तत् सर्पिः भवति॥

४६५यथा अयं दृष्ठान्तः, एवं एव खलु सोम्य अन्नस्य ओदनादेः अश्यमानस्य भुज्यमानस्य औदर्येण अग्निना वायुसहितेन खजेन इव मथ्यमानस्य योऽणिमा सः ऊर्ध्वः समुदीषति; तत् मनो भवति, मनोवयवैः सह सम्भूय मनः उपचिनोति इति एतत्॥

४६६तथा अपां सोम्य पीयमानानां यो अणिमा, सः ऊर्ध्वः समुदीषति, सः प्राणो भवति इति॥

४६७एवं एव खलु सोम्य तेजसोऽश्यमानस्य योऽणिमा सः ऊर्ध्वः समुदीषति सा वाक् भवति॥२२६१–२२६२

४६८२२६४अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक् इति युक्तं एव मया उक्तं इत्यभिप्रायः। अतः अप्तेजसोः अस्तु एतत् सर्वं एवम्। २२६५मनः तु अन्नमयं इति अत्र न एकान्तेन मम निश्चयो जातः। अतः भूयः एव मा भगवान् मनसोऽन्नमयत्वं दृष्टान्तेन विज्ञापयतु इति। तथा सोम्य इति ह उवाच पिता॥

इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥

सप्तमः खण्डः

४६९अन्नस्य भुक्तस्य यो अणिष्ठो धातुः, सः मनसि शक्तिं अधात्। सा अन्नोपचिता मनसः शक्तिः षोडशधा प्रविभज्य पुरुषस्य कलात्वेन निर्दिदिक्षिता। तया मनसि अन्नोपचितया शक्त्या षोडशधा प्रविभक्तया संयुक्तः तद्वत् कार्यकारणसङ्घातलक्षणो जीवविशिष्टः पुरुषः षोडशकलः उच्यते; २२६६यस्यां सत्यां द्रष्टा श्रोता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञाता सर्वक्रियासमर्थः पुरुषो भवति; हीयमानायां च यस्यां सामर्थ्यहानिः। २२६७वक्ष्यति च ‘अथ अन्नस्य अयी द्रष्टा’(छा.उ.७.९.१) इत्यादि। २२६८सर्वस्य कार्यकारणस्य सामर्थ्यं मनःकृतं एव। २२६९मानसेन हि बलेन सम्पन्ना बलिनो दृश्यन्ते लोके २२७०ध्यानाहाराः च केचित्, अन्नस्य सर्वात्मकत्वात्। २२७१अतः अन्नकृतं मानसं वीर्यं षोडश कलाः यस्य पुरुषस्य सोऽयं षोडशकलः पुरुषः। एतत् चेत् प्रत्यक्षीकर्तुं इच्छसि, पञ्चदशसङ्ख्याकानि अहानि मा आशीः अशनं मा अकार्षीः, कामं इच्छातः अपः पिब, यस्मात् न पिबतः अपः ते प्राणो विच्छेत्स्यते विच्छेदं आपत्स्यते, २२७२यस्मात् अपोमयः अब्विकारः प्राणः इति अवोचाम। न हि कार्यं स्वकारणोपष्टम्भं अन्तरेण अविभ्रंशमानं स्थातुं उत्सहते॥

४७०सः ह एवं श्रुत्वा मनसः अन्नमयत्वं प्रत्यक्षीकर्तुं इच्छन् पञ्चदशाहानि न आश अशनं न कृतवान्। अथ षोडशे अहनि ह एवं पितरं उपससाद उपगतवान् उपगम्य च उवाच — किं ब्रवीमि भो इति। इतर आह — ऋचः सोम्य यजूंषि सामान्यधीषु इति। एवं उक्तः पित्रा आह — न वै मा मां ऋगादीनि प्रतिभान्ति मम मनसि न दृश्यन्त इत्यर्थः हे भो भगवन् इति॥

४७१२२७३एवं उक्तवन्तं पिता आह — शृणु तत्र कारणं, येन ते तानि ऋगादीनि न प्रतिभान्ति इति; तं ह उवाच — यथा लोके हे सोम्य महतः महत्परिमाणस्य अभ्याहितस्य उपचितस्य इन्धनैः अग्नेः एकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः खद्योतपरिमाणः शान्तस्य परिशिष्टः अवशिष्टः स्यात् भवेत्, तेन अङ्गारेण ततोऽपि तत्परिमाणात् ईषत् अपि न बहु दहेत्, एवं एव खलु सोम्य ते तव अन्नोपचितानां षोडशानां कलानां एका कला अवयवः अतिशिष्टा अवशिष्टा स्यात्, २२७४तया त्वं खद्योतमात्राङ्गारतुल्यया एतर्हि इदानीं वेदान् न अनुभवसि न प्रतिपद्यसे, श्रुत्वा च मे मम वाचं अथ अशेषं विज्ञास्यसि अशान भुङ्क्ष्व तावत्॥२२७५

४७२सः ह तथा एव आश भुक्तवान्। अथ अनन्तरं ह एवं पितरं शुश्रूषुः उपससाद। तं ह उपगतं पुत्रं यत् किञ्च ऋगादिषु पप्रच्छ ग्रन्थरूपं अर्थजातं वा पिता। सः श्वेतकेतुः सर्वं ह तत् प्रतिपेदे ऋगाद्यर्थतो ग्रन्थतः च॥

४७३२२७६तं ह उवाच पुनः पिता — यथा सोम्य महतः अभ्याहितस्य इत्यादि समानं, एकं अङ्गारं शान्तस्य अग्नेः खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैः चूर्णैः च उपसमाधाय प्राज्वलयेत् वर्धयेत्। तेन इद्धेन अङ्गारेण ततोऽपि पूर्वपरिमाणात् बहु दहेत्॥

४७४एवं सोम्य ते षोडशानां अन्नकलानां सामर्थ्यरूपाणां एका कला अतिशिष्टा अभूत् अतिशिष्टा आसीत्, पञ्चदशाहानि अभुक्तवतः एकैकेन अह्ना एकैका कला चन्द्रमसः इव अपरपक्षे क्षीणा, सा अतिशिष्टा कला तव अन्नेन भुक्तेन उपसमाहिता वर्धिता उपचिता प्राज्वालीत्, दैर्घ्यं छान्दसं, प्रज्वलिता वर्धिता इत्यर्थः। प्राज्वालिदिति पाठान्तरं, तदा तेन उपसमाहिता स्वयं प्रज्वलितवती इत्यर्थः। तया वर्धितया एतर्हि इदानीं वेदान् अनुभवसि उपलभसे। एवं व्यावृत्त्यनुवृत्तिभ्यां अन्नमयत्वं मनसः सिद्धं इति उपसंहरति — अन्नमयं हि सोम्य मनः इत्यादि। २२७७यथा एतत् मनसोऽन्नमयत्वं तव सिद्धं, तथा आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक् इति एतत् अपि सिद्धं एव इत्यभिप्रायः। तत् एतत् ह अस्य पितुः उक्तं मनआदीनां अन्नादिमयत्वं विजज्ञौ विज्ञातवान् श्वेतकेतुः। २२७८द्विः अभ्यासः त्रिवृत्करणप्रकरणसमाप्त्यर्थः॥

इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥

अष्टमः खण्डः

४७५२२७९यस्मिन् मनसि जीवेन आत्मना अनुप्रविष्टा परा देवता — आदर्शे इव पुरुषः प्रतिबिम्बेन जलादिषु इव च सूर्यादयः प्रतिबिम्बैः, २२८०तत् मनः अन्नमयं तेजोमयाभ्यां वाक्प्राणाभ्यां सङ्गतं अधिगतम्। २२८१यन्मयो यत्स्थः च जीवो मननदर्शनश्रवणादिव्यवहाराय कल्पते २२८२तदुपरमे च स्वं देवतारूपं एव प्रतिपद्यते। २२८३तत् उक्तं श्रुत्यन्तरे — ‘ध्यायति इव लेलायति इव’ ‘स धीः स्वप्नो भूत्वा इमं लोकं अतिक्रामति’(बृ.मा.४.१.७) ‘सः वा अयं आत्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः’(बृ.उ.४.४.५), (बृ.मा.४.२.६) इत्यादि, ‘स्वप्नेन शारीरं’(बृ.उ.४.३.११) इत्यादि, ‘प्राणन् एव प्राणो नाम भवति’(बृ.उ.१.४.७) इत्यादि च। २२८४–२२८५तस्य अस्य मनस्थस्य मनआख्यां गतस्य मनउपशमद्वारेण इन्द्रियविषयेभ्यो निवृत्तस्य यस्यां परस्यां देवतायां स्वात्मभूतायां यदवस्थानं, तत्, पुत्राय आचिख्यासुः उद्दालको ह किल आरुणिः श्वेतकेतुं पुत्रं उवाच उक्तवान् — स्वप्नान्तं स्वप्नमध्यं स्वप्ने इति दर्शनवृत्तेः स्वप्नस्य आख्या, तस्य मध्यं स्वप्नान्तं सुषुप्तं इति एतत्; अथवा स्वप्नान्तं स्वप्नसतत्त्वं इत्यर्थः। तत्र अपि अर्थात् सुषुप्तं एव भवति, २२८६‘स्वं अपीतो भवति’ इति वचनात्; २२८७न हि अन्यत्र सुषुप्तात् स्वं अपीतिं जीवस्य इच्छन्ति ब्रह्मविदः। २२८८तत्र हि आदर्शापनयने पुरुषप्रतिबिम्बः आदर्शगतः यथा स्वं एव पुरुषं अपीतो भवति, एवं मनः आद्युपरमे चैतन्यप्रतिबिम्बरूपेण जीवेन आत्मना मनसि प्रविष्टा नामरूपव्याकरणाय परा देवता सा स्वं एव आत्मानं प्रतिपद्यते जीवरूपतां मनआख्यां हित्वा। २२८९अतः सुषुप्त एव स्वप्नान्तशब्दवाच्यः इति अवगम्यते। २२९०यत्र तु सुप्तः स्वप्नान् पश्यति तत् स्वाप्नं दर्शनं सुखदुःखसंयुक्तं इति पुण्यापुण्यकार्यम्। २२९१पुण्यापुण्ययोः हि सुखदुःखारम्भकत्वं प्रसिद्धम्। २२९२पुण्यापुण्ययोः च अविद्याकामोपष्टम्भेन एव सुखदुःखदर्शनकार्यारम्भकत्वं उपपद्यते न अन्यथा इति अविद्याकामकर्मभिः संसारहेतुभिः संयुक्त एव स्वप्ने इति न स्वं अपीतो भवति। २२९३‘अनन्वागतं पुण्येन अनन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति’(बृ.उ.४.३.२२) ‘तत् वा अस्य एतत् अतिच्छन्दाः’(बृ.उ.४.३.२१) ‘एषः परम आनन्दः’(बृ.उ.४.३.३३) इत्यादिश्रुतिभ्यः। सुषुप्त एव स्वं देवतारूपं जीवत्वविनिर्मुक्तं दर्शयिष्यामि इत्याह — स्वप्नान्तं मे मम निगदतो हे सोम्य विजानीहि विस्पष्टं अवधारय इत्यर्थः। कदा स्वप्नान्तो भवति इति, उच्यते — यत्र यस्मिन् काले एतत् नाम भवति पुरुषस्य स्वप्स्यतः। प्रसिद्धं हि लोके स्वपिति इति। गौणं च इदं नाम इत्याह — यदा स्वपिति इत्युच्यते पुरुषः, तदा तस्मिन् काले सता सच्छब्दवाच्यया प्रकृतया देवतया सम्पन्नो भवति सङ्गतः एकीभूतो भवति। २२९४मनसि प्रविष्टं मनआदिसंसर्गकृतं जीवरूपं परित्यज्य स्वं सद्रूपं यत् परमार्थसत्यं अपीतः अपिगतः भवति। अतः तस्मात् स्वपिति इति एनं आचक्षते लौकिकाः। २२९५स्वं आत्मानं हि यस्मात् अपीतो भवति; २२९६गुणनामप्रसिद्धितोऽपि स्वात्मप्राप्तिः गम्यते इत्यभिप्रायः। २२९७कथं पुनः लौकिकानां प्रसिद्धा स्वात्मसम्पत्तिः ? २२९८जाग्रच्छ्रमनिमित्तोद्भवत्वात् स्वापस्य इति आहुः — २२९९जागरिते हि पुण्यापुण्यनिमित्तसुखदुःखाद्यनेकायासानुभवात् श्रान्तो भवति; ततः च आयस्तानां करणानां अनेकव्यापारनिमित्तग्लानानां स्वव्यापारेभ्यः उपरमो भवति। २३००श्रुतेः च ‘श्राम्यति एव वाक् श्राम्यति चक्षुः’(बृ.उ.१.५.२१) इति एवमादि। २३०१तथा च ‘गृहीता वाक् गृहीतं चक्षुः गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः’(बृ.उ.२.१.१७) इति एवं आदीनि २३०२करणानि प्राणग्रस्तानि; प्राणः एकः अश्रान्तः देहे कुलाये यो जागर्ति, २३०३तदा जीवः श्रमापनुत्तये स्वं देवतारूपं आत्मानं प्रतिपद्यते। २३०४न अन्यत्र स्वरूपावस्थानात् श्रमापनोदः स्यात् इति युक्ता प्रसिद्धिः लौकिकानां — स्वं हि अपीतो भवति इति। २३०५दृश्यते हि लोके ज्वरादिरोगग्रस्तानां तद्विनिर्मोके स्वात्मस्थानां विश्रमणं, तद्वत् इह अपि स्यात् इति युक्तम्। २३०६‘तत् यथा श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः’(बृ.उ.४.३.१९) इत्यादिश्रुतेः च॥

४७६तत्र अयं दृष्टान्तः यथोक्ते अर्थे — सः यथा शकुनिः पक्षी शकुनिघातकस्य हस्तगतेन सूत्रेण प्रबद्धः पाशितः दिशं दिशं बन्धनमोक्षार्थी सन् प्रतिदिशं पतित्वा अन्यत्र बन्धनात् आयतनं आश्रयं विश्रणाय अलब्ध्वा अप्राप्य बन्धनं एव उपश्रयते। एवं एव यथा अयं दृष्टान्तः खलु हे सोम्य तत् मनः तत् प्रकृतं षोडशकलं अन्नोपचितं मनो निर्धारितं, तत्प्रविष्टः तत्स्थः तदुपलक्षितो जीवः तत् मनः इति निर्दिश्यते — २३०७मञ्चाक्रोशनवत्। सः मनआख्योपाधिः जीवः अविद्याकामकर्मोपदिष्टां दिशं दिशं सुखदुःखादिलक्षणां जाग्रत्स्वप्नयोः पतित्वा गत्वा अनुभूय इत्यर्थः, अन्यत्र सदाख्यात् स्वात्मनः आयतनं विश्रमणस्थानमलब्ध्वा प्राणं एव, प्राणेन सर्वकार्यकरणाश्रयेण उपलक्षिता प्राणः इत्युच्यते सदाख्या परा देवता, २३०८‘प्राणस्य प्राणं’(बृ.उ.४.४.१८) ‘प्राणशरीरो भारूपः’(छा.उ.३.१४.२) इत्यादिश्रुतेः। २३०९अतः तां देवतां प्राणं प्राणाख्यां एव उपश्रयते। प्राणो बन्धनं यस्य मनसः २३१०तत्प्राणबन्धनं हि यस्मात् सोम्य मनः प्राणोपलक्षितदेवताश्रयं, मनः इति तदुपलक्षितो जीवः इति॥

४७७२३११एवं स्वपितिनामप्रसिद्धिद्वारेण यत् जीवस्य सत्यस्वरूपं जगतो मूलं, तत्पुत्रस्य दर्शयित्वा आह २३१२अन्नादिकार्यकारणपरम्परया अपि जगतो मूलं सत् दिदर्शयिषुः — २३१३अशनापिपासे अशितुं इच्छा अशना, सन् यलोपेन, पातुं इच्छा पिपासा ते अशनापिपासे अशनापिपासयोः सतत्त्वं विजानीहि इति एतत्। २३१४यत्र यस्मिन् काले एतत् नाम पुरुषो भवति। २३१५किं तत् ? अशिशिषति अशितुं इच्छति इति। तदा तस्य पुरुषस्य किंनिमित्तं नाम भवति इति, आह — यत् तत्पुरुषेण अशितं अन्नं कठिनं पीताः आपो नयन्ते द्रवीकृत्य रसादिभावेन विपरिणमयन्ते, तदा भुक्तं अन्नं जीर्यति। अथ च भवति अस्य नाम अशिशिषति इति गौणम्। २३१६जीर्णे हि अन्ने अशितुं इच्छति सर्वो हि जन्तुः। तत्र अपां अशितनेतृत्वात् अशनाया इति नाम प्रसिद्धं इति एतस्मिन् अर्थे। तथा गोनायः गां नयति इति गोनायः इत्युच्यते गोपालः, यथा अश्वान् नयति इति अश्वनायः अश्वपालः इत्युच्यते, पुरुषनायः पुरुषान् नयति इति राजा सेनापतिः वा, एवं २३१७तत् तदा अपः आचक्षते लौकिकाः अशनाया इति २३१८विसर्जनीयलोपेन। तत्र एवं सति अद्भिः रसादिभावेन नीतेन अशितेन अन्नेन निष्पादितं इदं शरीरं वटकणिकायां इव शुङ्गः अङ्कुरः उत्पतितः उद्गतः; तं इमं शुङ्गं कार्यं शरीराख्यं वटादिशुङ्गवत् उत्पतितं हे सोम्य विजानीहि। किं तत्र विज्ञेयं इति, उच्यते — शृणु इदं शुङ्गवत्कार्यत्वात् शरीरं न अमूलं मूलरहितं भविष्यति इति उक्तः आह श्वेतकेतुः॥

४७८२३१९यदि एवं समूलं इदं शरीरं वटादिशुङ्गवत्, तस्य अस्य शरीरस्य क्व मूलं स्यात् भवेत् इति एवं पृष्टः आह पिता — तस्य क्व मूलं स्यात् अन्यत्र अन्नात् अन्नं मूलं इत्यभिप्रायः। कथं ? अशितं हि अन्नं अद्भिः द्रवीकृतं जाठरेण अग्निना पच्यमानं रसभावेन परिणमते। रसात् शोणितं शोणितात् मांसं मांसात् मेदो मेदसोऽस्थीनि अस्थिभ्यो मज्जा मज्जायाः शुक्रम्। तथा योषिद्भुक्तं च अन्नं रसादिक्रमेण एवं परिणतं लोहितं भवति। ताभ्यां शुक्रशोणिताभ्यां अन्नकार्याभ्यां संयुक्ताभ्यां अन्नेन एवं प्रति अहन् भुज्यमानेन आपूर्यमाणाभ्यां कुड्यं इव मृत्पिण्डैः प्रत्यहं उपचीयमानः अन्नमूलः देहशुङ्गः परिनिष्पन्न इत्यर्थः। २३२०यत् तु देहशुङ्गस्य मूलं अन्नं निर्दिष्टं, तत् अपि देहवत् विनाशोत्पत्तिमत्त्वात् कस्माच्चित् मूलात् उत्पतितं शुङ्ग एव इति कृत्वा आह — यथा देहशुङ्गः अन्नमूलः एवं एव खलु सोम्य अन्नेन शुङ्गेन कार्यभूतेन अपो मूलं अन्नस्य शुङ्गस्य अन्विच्छ प्रतिपद्यस्व।

४७९अपां अपि विनाशोत्पत्तिमत्त्वात् शुङ्गत्वं एव इति अद्भिः सोम्य शुङ्गेन कार्येण कारणं तेजो मूलं अन्विच्छ। तेजसोऽपि विनाशोत्पत्तिमत्त्वात् शुङ्गत्वं इति तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलं २३२१एकं एव अद्वितीयं परमार्थसत्यम्। २३२२–२३२३यस्मिन् सर्वं इदं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं अनृतं रज्ज्वां इव सर्पादिविकल्पजातं अध्यस्तं अविद्यया, तत् अस्य जगतो मूलं; अतः सन्मूलाः सत्कारणाः हे सोम्य इमाः स्थावरजङ्गमलक्षणाः सर्वाः प्रजाः। न केवलं सन्मूला एव, इदानीं अपि स्थितिकाले सदायतनाः सदाश्रया एव। २३२४न हि मृदं अनाश्रित्य घटादेः सत्त्वं स्थितिः वा अस्ति। अतः मृद्वत् सन्मूलत्वात् प्रजानां सत् आयतनं यासां ताः सदायतनाः प्रजाः। २३२५अन्ते च सत्प्रतिष्ठाः सत् एव प्रतिष्ठा लयः २३२६समाप्तिः २३२७अवसानं २३२८परिशेषः यासां ताः सत्प्रतिष्ठाः॥

४८०अथ इदानीं अप्शुङ्गद्वारेण सतो मूलस्य अनुगमः कार्य इत्याह — यत्र यस्मिन् काले एतत् नाम पिपासति पातुं इच्छति इति पुरुषो भवति। अशिशिषति इतिवत् इदं अपि गौणं एव नाम भवति। २३२९द्रवीकृतस्य अशितस्य अन्नस्य नेत्र्यः आपः अन्नशुङ्गं देहं क्लेदयन्त्यः शिथिलीकुर्युः अब्बाहुल्यात् यदि तेजसा न शोष्यन्ते। २३३०नितरां च तेजसा शोष्यमाणासु अप्सु देहभावेन परिणममानासु पातुं इच्छा पुरुषस्य जायते; तदा पुरुषः पिपासति नाम; २३३१तत् एतत् आह — तेजः एव तत् तदा पीतं अबादि शोषयत् देहगतलोहितप्राणभावेन नयते परिणमयति। तत् यथा गोनाय इत्यादि समानं; एवं तत् तेजः आचष्टे लोकः — २३३२उदन्या एति उदकं नयति इति उदन्यं, उदन्या एति छान्दसं तत्र अपि २३३३पूर्ववत्। २३३४अपां अपि एतत् एव शरीराख्यं शुङ्गं न अन्यत् इति एवमादि समानं अन्यत्॥

४८१२३३५सामर्थ्यात् तेजसोऽपि एतत् एव शरीराख्यं शुङ्गम्। अतः अप्शुङ्गेन देहेन आपो मूलं गम्यते। अद्भिः शुङ्गेन तेजो मूलं गम्यते। तेजसा शुङ्गेन सन्मूलं गम्यते २३३६पूर्ववत्। २३३७एवं हि तेजोबन्नमयस्य देहशुङ्गस्य वाचारम्भणमात्रस्य अन्नादिपरम्परया २३३८–२३४०परमार्थसत्यं सन्मूलं अभयं असन्त्रासं २३४१निरायासं सन्मूलं अन्विच्छ इति पुत्रं गमयित्वा अशिशिषति पिपासति इति नामप्रसिद्धिद्वारेण यत् अन्यत् इह अस्मिन् प्रकरणे तेजोबन्नानां पुरुषेण उपयुज्यमानानां कार्यकरणसङ्घातस्य देहशुङ्गस्य स्वजात्यसाङ्कर्येण उपचयकरत्वं वक्तव्यं प्राप्तं, तत् इह उक्तं एव द्रष्टव्यं इति पूर्वोक्तं व्यपदिशति — यथा तु खलु येन प्रकारेण इमाः तेजोबन्नाख्याः तिस्रः देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृत् एका भवति, तत् उक्तं पुरस्तात् एव भवति ‘अन्नं अशितं त्रेधा विधीयते’(छा.उ.६.५.१) इत्यादि २३४२तत्र एव उक्तम्। २३४३अन्नादीनां अशितानां ये मध्यमा धातवः, ते साप्तधातुकं शरीरं उपचिन्वन्ति इति उक्तं — मांसं भवति लोहितं भवति मज्जा भवति अस्थि भवति इति। ये तु अणिष्ठा धातवः मनः प्राणं वाचं देहस्य अन्तःकरणसङ्घातं उपचिन्वन्ति इति च उक्तं — तत् मनो भवति सः प्राणो भवति सः वाक् भवति इति।

४८२२३४४सोऽयं प्राणकरणसङ्घातः देहे विशीर्णे देहान्तरं जीवाधिष्ठितः येन क्रमेण पूर्वदेहात् प्रच्युतः गच्छति, तत् आह — अस्य हे सोम्य पुरुषस्य प्रयतः म्रियमाणस्य वाक् मनसि सम्पद्यते मनसि उपसंह्रियते। अथ तत् आहुः ज्ञातयो न वदति इति। २३४५मनःपूर्वको हि वाग्व्यापारः, ‘यत् वै मनसा ध्यायति तत् वाचा वदति’ इति श्रुतेः। वाचि उपसंहृतायां मनसि मननव्यापारेण केवलेन वर्तते। मनोऽपि यदा उपसंह्रियते, तदा मनः प्राणे सम्पन्नं भवति — सुषुप्तकाले इव; तदा पार्श्वस्था ज्ञातयः न विजानाति इति आहुः। प्राणः च तदा ऊर्ध्वोच्छ्वासी स्वात्मनि उपसंहृतबाह्यकरणः २३४६संवर्गविद्यायां दर्शनात् हस्तपादादीन् विक्षिपन् मर्मस्थानानि निकृन्तन् इव उत्सृजन् क्रमेण उपसंहृतः तेजसि सम्पद्यते; २३४७तत् आहुः ज्ञातयो न चलति इति। मृतः न इति वा विचिकित्सन्तः देहं आलभमानाः उष्णं च उपलभमानाः देहः उष्णः जीवति इति यदा तत् अपि औष्ण्यलिङ्गं तेजः उपसंह्रियते, तदा तत् तेजः परस्यां देवतायां प्रशाम्यति। तदा एवं क्रमेण उपसंहृते स्वमूलं प्राप्ते च मनसि तत्स्थो जीवोऽपि सुषुप्तकालवत् निमित्तोपसंहारात् उपसंह्रियमाणः सन् सत्याभिसन्धिपूर्वकं चेत् उपसंह्रियते सत् एव सम्पद्यते न पुनः देहान्तराय सुषुप्तात् इव उत्तिष्ठति, २३४८यथा लोके सभये देशे वर्तमानः कथञ्चित् इव अभयं देशं प्राप्तः — तद्वत्। २३४९इतरः तु अनात्मज्ञः तस्मात् एव मूलात् सुषुप्तात् इव उत्थाय मृत्वा पुनः देहजालं आविशति यस्मात् मूलात् उत्थाय देहं आविशति जीवः॥

४८३सः यः सदाख्यः एषः उक्तः अणिमा अणुभावः जगतो मूलं ऐतदात्म्यं एतत् सदात्मा यस्य सर्वस्य तत् एतदात्म तस्य भावः ऐतदात्म्यम्। एतेन सदाख्येन आत्मना आत्मवत् सर्वं इदं जगत्। च अन्योऽस्ति अस्य आत्मा असंसारी, ‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ न अन्यत् अतः अस्ति श्रोतृ’(बृ.उ.३.८.११) इत्यादिश्रुत्यन्तरात्। येन च आत्मना आत्मवत् सर्वं इदं जगत्, तत् एव सदाख्यं कारणं सत्यं २३५१परमार्थसत्। अतः सः एव आत्मा जगतः प्रत्यक्स्वरूपं २३५२सतत्त्वं २३५३याथात्म्यं, २३५४आत्मशब्दस्य निरुपपदस्य प्रत्यगात्मनि गवादिशब्दवत् निरूढत्वात्। २३५५अतः तत् सत् त्वं असि इति हे श्वेतकेतो इति एवं प्रत्यायितः पुत्रः आह — भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु, यत् भवदुक्तं तत् सन्दिग्धं मम — २३५६अहनि अहनि सर्वाः प्रजाः सुषुप्तौ सत् सम्पद्यन्ते इति एतत्, २३५७येन सत् सम्पद्य न विदुः सत्सम्पन्ना वयं इति। २३५८अतः दृष्टान्तेन मां प्रत्याययतु इत्यर्थः। एवं उक्तः तथा अस्तु सोम्य इति ह उवाच पिता॥

इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥

नवमः खण्डः

४८४२३५९यत् पृच्छसि — अहनि अहनि सत् सम्पद्य न विदुः सत्सम्पन्नाः स्म इति, तत् कस्मात् इति — अत्र शृणु दृष्टान्तं — २३६०–२३६१यथा लोके हे सोम्य मधुकृतः मधु कुर्वन्ति इति मधुकृतः मधुकरमक्षिकाः मधु निस्तिष्ठन्ति मधु निष्पादयन्ति तत्पराः सन्तः। कथं ? नानात्ययानां नानागतीनां नानादिक्कानां वृक्षाणां रसान् समवहारं समाहृत्य एकतां एकभावं २३६२मधुत्वेन रसान् गमयन्ति २३६३मधुत्वं आपादयन्ति॥

४८५२३६५ते रसाः यथा मधुत्वेन एकतां गताः तत्र मधुनि विवेकं न लभन्ते; कथं ? अमुष्य अहं आम्रस्य पनसस्य वा वृक्षस्य रसोऽस्मि इति — २३६६यथा हि लोके बहूनां चेतनावतां समेतानां प्राणिनां विवेकलाभो भवति अमुष्य अहं पुत्रः अमुष्य अहं नप्ता अस्मि इति; ते च लब्धविवेकाः सन्तः न सङ्कीर्यन्ते; न तथा इह अनेकप्रकारवृक्षरसानां अपि मधुराम्लतिक्तकटुकादीनां मधुत्वेन एकतां गतानां मधुरादिभावेन विवेको गृह्यते इत्यभिप्रायः। यथा अयं दृष्टान्तः, इति एवं एव खलु सोम्य इमाः सर्वाः प्रजाः अहनि अहनि सति सम्पद्य सुषुप्तिकाले मरणप्रलययोः च न विदुः न विजानीयुः — सति सम्पद्यामहे इति सम्पन्ना इति वा॥

४८६२३६७यस्मात् च एवं आत्मनः सद्रूपतां अज्ञात्वा एव सत् सम्पद्यन्ते, अतः ते इह लोके यत्कर्मनिमित्तां यां यां जातिं प्रतिपन्नाः आसुः व्याघ्रादीनां — व्याघ्रोऽहं सिंहो अहं इति एवं, ते तत्कर्मज्ञानवासनाङ्किताः सन्तः सत्प्रविष्टाः अपि तद्भावेन एव पुनः आभवन्ति पुनः सतः आगत्य व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यत् यत् पूर्वं इह लोके भवन्ति बभूवुः इत्यर्थः, तत् एव पुनः आगत्य भवन्ति। युगसहस्रकोट्यन्तरिता अपि २३६८संसारिणः जन्तोः या पुरा भाविता वासना, सा न नश्यति इत्यर्थः। ‘यथाप्रज्ञं हि सम्भवाः’(ऐ.आ.२.३.२) इति श्रुत्यन्तरात्॥

४८७२३६९ताः प्रजाः यस्मिन् प्रविश्य पुनः आविः भवन्ति, ये तु इतोऽन्ये सत्सत्यात्माभिसन्धाः यं अणुभावं यत् आत्मानं प्रविश्य न आवर्तन्ते, सः यः एषोऽणिमा इत्यादि व्याख्यातम्। २३७०यथा लोके स्वकीये गृहे सुप्तः उत्थाय ग्रामान्तरं गतः जानाति स्वगृहात् आगतः अस्मि इति, एवं सतः आगतोऽस्मि इति च जन्तूनां कस्मात् विज्ञानं न भवति इति भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु २३७१इति उक्तः तथा सोम्य इति ह उवाच पिता॥

इति नवमखण्डभाष्यम्॥

दशमः खण्डः

४८८२३७२शृणु तत्र दृष्टान्तं — यथा सोम्य इमाः नद्यः गङ्गाद्याः पुरस्तात् पूर्वां दिशं प्रति प्राच्यः प्रागञ्चनाः स्यन्दन्ते स्रवन्ती। पश्चात् प्रतीची दिशं प्रति सिन्ध्वाद्याः प्रतीचीं अञ्जन्ति गच्छन्ति इति प्रतीच्यः, ताः समुद्रात् अम्भोनिधेः जलधरैः आक्षिप्ताः पुनः वृष्टिरूपेण पतिताः गङ्गादिनदीरूपिण्यः पुनः समुद्रं अम्भोनिधिं एव अपियन्ति सः समुद्रः एव भवति। ताः नद्यः यथा तत्र समुद्रे समुद्रात्मना एकतां गताः न विदुः न जानन्ति — इयं गङ्गां अहं अस्मि इयं यमुना अहं अस्मि इति च॥

४८९एवं एव खलु सोम्य इमाः सर्वाः प्रजाः यस्मात् सति सम्पद्य न विदुः, तस्मात् सत आगम्य विदुः — सतः आगच्छामहे आगताः इति वा। ते इह व्याघ्रः इत्यादि समानं अन्यत्। २३७४दृष्टं लोके जले वीचीतरङ्गफेनबुद्बुदादयः उत्थिताः पुनः तद्भावं गता विनष्टा इति। जीवाः तु तत्कारणभावं प्रति अहन् गच्छन्तोऽपि सुषुप्ते मरणप्रलययोः च न विनश्यन्ति इति एतत्, भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु दृष्टान्तेन। तथा सोम्य इति ह उवाच पिता॥

इति दशमखण्डभाष्यम्॥

एकादशः खण्डः

४९०शृणु दृष्टान्तं — अस्य हे सोम्य महतः अनेकशाखादियुक्तस्य वृक्षस्य, अस्य इति अग्रतः स्थितं वृक्षं दर्शयन् आह — यदि यः कश्चित् अस्य मूले अभ्याहन्यात्, परश्वादिना सकृद्घातमात्रेण न शुष्यति इति जीवन् एव भवति, तदा, तस्य रसः स्रवेत्। तथा यो मध्ये अभ्याहन्यात् जीवन् स्रवेत्, तथा योऽग्रे अभ्याहन्यात् जीवन् स्रवेत्। सः एषः वृक्षः इदानीं जीवेन आत्मना अनुप्रभूतः अनुव्याप्तः पेपीयमानः अत्यर्थं पिबन् उदकं भौमान् च रसान् मूलैः गृह्णन् मोदमानः हर्षं प्राप्नुवन् तिष्ठति॥२३७५

४९१तस्य अस्य यत् एकां शाखां रोगग्रस्तां आहतां २३७६वा जीवः जहाति उपसंहरति शाखायां विप्रसृतं आत्मांशं, अथ सा शुष्यति। वाङ्मनःप्राणकरणग्रामानुप्रविष्टो हि जीवः इति तदुपसंहारे उपसंह्रियते। २३७७जीवेन च प्राणयुक्तेन २३७८अशितं पीतं च रसतां गतं जीवच्छरीरं वृक्षं च वर्धयत् रसरूपेण जीवस्य सद्भावे लिङ्गं भवति। अशितपीताभ्यां हि देहे जीवः तिष्ठति। ते च अशितपीते जीवकर्मानुसारिणी इति तस्य एकाङ्गवैकल्यनिमित्तं कर्म यदा उपस्थितं भवति, तदा जीवः एकां शाखां जहाति शाखाय आत्मानं उपसंहरति; अथ तदा सा शाखा शुष्यति। २३७९जीवस्थितिनिमित्तो रसः जीवकर्माक्षिप्तः जीवोपसंहारे न तिष्ठति। रसापगमे च शाखा शोषं उपैति। तथा सर्वं वृक्षं एव यदा अयं जहाति तदा सर्वोऽपि वृक्षः शुष्यति। २३८०वृक्षस्य रसस्रवणशोषणादिलिङ्गात् जीववत्त्वं दृष्टान्तश्रुतेः च चेतनावन्तः स्थावराः इति बौद्धकाणादमतं अचेतनाः स्थावराः इति एतत् असारं इति दर्शितं भवति॥

४९२२३८२यथा अस्मिन् वृक्षदृष्टान्ते दर्शितं — जीवेन युक्तः वृक्षः अशुष्कः रसपानादियुक्तः जीवति इत्युच्यते, तदपेतः च म्रियत इत्युच्यते; एवं एव खलु सोम्य विद्धि इति ह उवाच — जीवापेतं जीववियुक्तं वाव किल इदं शरीरं म्रियते न जीवो म्रियत इति। २३८३कार्यशेषे च सुप्तोत्थितस्य मम इदं कार्यशेषं अपरिसमाप्तं इति स्मृत्वा समापनदर्शनात्। २३८४जातमात्राणां च जन्तूनां स्तन्याभिलाषभयादिदर्शनात् च अतीतजन्मान्तरानुभूतस्तन्यपानदुःखानुभवस्मृतिः गम्यते। २३८५अग्निहोत्रादीनां च वैदिकानां कर्मणां अर्थवत्त्वात् न जीवो म्रियत इति। सः यः एषोऽणिमा इत्यादि समानम्। २३८६कथं पुनः इदं अत्यन्तस्थूलं पृथिव्यादि नामरूपवत् जगत् अत्यन्तसूक्ष्मात् सद्रूपात् नामरूपरहितात् सतो जायते, इति एतद्दृष्टान्तेन भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु इति। तथा सोम्य इति ह उवाच पिता॥

इति एकादशखण्डभाष्यम्॥

द्वादशः खण्डः

४९३यदि एतत् प्रत्यक्षीकर्तुं इच्छसि अतोऽस्मात् महतः न्यग्रोधात् फलं एकं आहर — इति उक्तः तथा चकार सः; इदं भगवः उपहृतं फलं इति दर्शितवन्तं प्रति आह — फलं भिन्द्धि इति। भिन्नं इत्याह इतरः। तं आह पिता — किं अत्र पश्यसि इति; उक्तः आह — अण्व्यः अणुतरा इव इमाः धानाः बीजानि पश्यामि भगवः इति। आसां धानानां एकां धानां अङ्ग हे वत्स भिन्द्धि, इति उक्तः आह — भिन्ना भगवः इति। यदि भिन्ना धानाः तस्यां भिन्नायां किं पश्यसि, इति उक्तः आह — न किञ्चन पश्यामि भगवः इति॥२३८७

४९४तं पुत्रं ह उवाच — वटधानायां भिन्नायां यं वटबीजाणिमानं हे सोम्य एतं न निभालयसे न पश्यसि, तथा अपि एतस्य वै किल सोम्य एषः महान्यग्रोधः बीजस्य अणिम्नः सूक्ष्मस्य अदृश्यमानस्य कार्यभूतः स्थूलशाखास्कन्धफलपलाशवान् तिष्ठति उत्पन्नः सन्, उत्तिष्ठति इति वा, उच्छब्दोऽध्याहार्यः। अतः श्रद्धत्स्व सोम्य सतः एव अणिम्नः स्थूलं नामरूपादिमत्कार्यं जगत् उत्पन्नं इति। २३८८यद्यपि न्यायागमाभ्यां निर्धारितोऽर्थः तथा एव इति अवगम्यते, तथापि अत्यन्तसूक्ष्मेषु अर्थेषु बाह्यविषयासक्तमनसः स्वभावप्रवृत्तस्य असत्यां गुरुतरायां श्रद्धायां दुरवगमत्वं स्यात् इत्याह — श्रद्धत्स्व इति। २३८९श्रद्धायां तु सत्यां मनसः समाधानं बुभुत्सिते अर्थे भवेत्, ततः च तदर्थावगतिः, २३९०‘अन्यत्रमनाः अभूवं’(बृ.उ.१.५.३) इत्यादिश्रुतेः॥

४९५सः यः इत्याद्युक्तार्थम्। २३९२यदि तत्सज् जगतो मूलं, कस्मात् न उपलभ्यते २३९३इति एतत् दृष्टान्तेन मा भगवान् भूयः एव विज्ञापयतु इति। तथा सोम्य इति ह उवाच पिता॥

इदि द्वादशखण्डभाष्यम्॥

त्रयोदशः खण्डः

४९६विद्यमानं अपि वस्तु न उपलभ्यते, प्रकारान्तरेण तु उपलभ्यते इति शृणु अत्र दृष्टान्तं — यदि च इमं अर्थं प्रत्यक्षीकर्तुं इच्छसि, पिण्डरूपं लवणं एतत् घटादौ उदके अवधाय प्रक्षिप्य अथ मा मां श्वः प्रातः उपसीदथाः उपगच्छेथाः इति। २३९४सः ह पित्रोक्तं अर्थं प्रत्यक्षीकर्तुं इच्छन् तथा चकार। तं ह उवाच परेद्युः प्रातः — यत् लवणं दोषाः रात्रौ उदके अवाधाः निक्षिप्तवान् असि अङ्ग हे वत्स तत् आहर — इति उक्तः तत् लवणं आजिहीर्षुः ह किल अवमृश्य उदके न विवेद न विज्ञातवान्। यथा तत् लवणं २३९५विद्यमानं एव सत् २३९६अप्सु लीनं संश्लिष्टं अभूत्॥

४९७२३९८यथा विलीनं लवणं न वेत्थ, तथापि तत् चक्षुषा स्पर्शनेन च पिण्डरूपं लवणं अगृह्यमाणं विद्यते एव अप्सु, उपलभ्यते च उपायान्तरेण — इति एतत् पुत्रं प्रत्याययितुं इच्छन् आह — अङ्ग अस्योदकस्य अन्तात् उपरि गृहीत्वा आचाम — इति उक्त्वा पुत्रं तथा कृतवन्तं उवाच — कथं इति; इतर आह — लवणं स्वादु इति इति। तथा मध्यात् उदकस्य गृहीत्वा आचाम इति, कथं इति, २३९९–२४००लवणं इति। तथा अन्तात् अधोदेशात् गृहीत्वा आचाम इति, कथं इति, लवणं इति। यदि एवं, अभिप्रास्य परित्यज्य एतदुदकं आचम्य अथ मा उपसीदथाः इति; तत् ह तथा चकार लवणं परित्यज्य पितृसमीपं आजगाम इत्यर्थः इदं वचनं ब्रुवन् — तत् लवणं तस्मिन् एव उदके यत् मया रात्रौ क्षिप्तं शश्वत् नित्यं संवर्तते विद्यमानं एव सत् सम्यक् वर्तते। इति एवं उक्तवन्तं तं ह उवाच पिता — यथा इदं लवणं दर्शनस्पर्शनाभ्यां पूर्वं गृहीतं पुनः उदके विलीनं ताभ्यां अगृह्यमाणं अपि विद्यते एव उपायान्तरेण जिह्वया उपलभ्यमानत्वात् — एवं एव अत्र एव अस्मिन् एव तेजोबन्नादिकार्ये शुङ्गे देहे, २४०१वाव किल इति आचार्योपदेशस्मरणप्रदर्शनार्थौ, सत् तेजोबन्नादिशुङ्गकारणं वटबीजाणिमवत् विद्यमानं एव इन्द्रियैः न उपलभसे न निभालयसे। यथा अत्र एव उदके दर्शनस्पर्शनाभ्यां अनुपलभ्यमानं लवणं विद्यमानं एव जिह्वया उपलब्धवान् असि — एवं एव अत्र एव किल विद्यमानं सत् जगन्मूलं उपायान्तरेण लवणाणिमवत् उपलप्स्यसे इति वाक्यशेषः॥

४९८सः यः इत्यादि समानम्। २४०३यदि एवं लवणाणिमवत् इन्द्रियैः अनुपलभ्यमानं अपि जगन्मूलं सत् उपायान्तरेण उपलब्धुं शक्यते, २४०४यदुपलम्भात् कृतार्थः स्यां अनुपलम्भात् च अकृतार्थः स्यां अहं, तस्य एव उपलब्धौ कः उपायः इति एतत् भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु दृष्टान्तेन। तथा सोम्य इति ह उवाच॥

इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥

चतुर्दशः खण्डः

४९९२४०६यथा लोके २४०७हे सोम्य पुरुषं यं कञ्चित् गन्धारेभ्यो जनपदेभ्यः अभिनद्धाक्षं बद्धचक्षुषं आनीय द्रव्यहर्ता तस्करः तं अभिनद्धाक्षं एव बद्धहस्तं अरण्ये ततोऽपि अतिजने अतिगतजने अत्यन्तविगतजने देशे विसृजेत्, सः तत्र दिग्भ्रमोपेतः यथा प्राङ् वा २४०८प्रागञ्चनः प्राह्मुखो वा इत्यर्थः, तथा उदङ् वा अधराङ् वा प्रत्यङ् वा प्रध्मायीत शब्दं कुर्यात् विक्रोशेत् — अभिनद्धाक्षोऽहं गन्धारेभ्यः तस्करेण आनीतोऽभिनद्धाक्ष एव विसृष्ट इति॥

५००एवं विक्रोशतः तस्य यथाभिनहनं यथा बन्धनं प्रमुच्य मुक्त्वा कारुणिकः कश्चित् एतां दिशं उत्तरतः गन्धाराः एतां दिशं व्रज — इति प्रब्रूयात्। सः एवं कारुणिकेन बन्धनात् मोक्षितः ग्रामात् ग्रामान्तरं पृच्छन् पण्डितः उपदेशवान् मेधावी परोपदिष्टग्रामप्रवेशमार्गावधारणसमर्थः सन् गन्धारान् एव उपसम्पद्येत। २४१०न इतरः मूढमतिः देशान्तरदर्शनतृट् वा। २४११यथा अयं दृष्टान्तः वर्णितः — स्वविषयेभ्यो गन्धारेभ्यः पुरुषः तस्करैः अभिनद्धाक्षः अविवेकः दिङ्मूढः अशनायापिपासादिमान् व्याघ्रतस्कराद्यनेकभयानर्थव्रातयुतं अरण्यं प्रवेशितः दुःखार्तः विक्रोशन् बन्धनेभ्यो मुमुक्षुः तिष्ठति, सः कथञ्चित् एव कारुणिकेन केनचित् मोक्षितः स्वदेशान् गन्धारान् एव आपन्नः निर्वृतः सुखी अभूत् — २४१२एवं एव सतः जगदात्मस्वरूपात् तेजोबन्नादिमयं देहारण्यं २४१३–२४१४वातपित्तकफरुधिरमेदोमांसास्थिमज्जाशुक्रकृमिमूत्रपुरीषवत् शीतोष्णाद्यनेकद्वन्द्वदुःखवत् च इदं मोहपटाभिनद्धाक्षः भार्यापुत्रमित्रपशुबन्ध्वादिदृष्टादृष्टानेकविषयतृष्णापाशितः पुण्यापुण्यादितस्करैः प्रवेशितः अहं अमुष्य पुत्रः, मम एते बान्धवाः, सुखी अहं दुःखी मूढः पण्डितो धार्मिको बन्धुमान् जातः मृतो जीर्णः पापी, पुत्रो मे मृतः, धनं मे नष्टं, हा हतोऽस्मि, कथं जीविष्यामि, का मे गतिः, किं मे त्राणं — इति एवं अनेकशतसहस्रानर्थजालवान् विक्रोशन् २४१५कथञ्चित् एव पुण्यातिशयात् परमकारुणिकं कञ्चित् सद्ब्रह्मात्मविदं विमुक्तबन्धनं २४१६ब्रह्मिष्ठं यदा आसादयति, तेन च ब्रह्मविदा कारुण्यात् दर्शितसंसारविषयदोषदर्शनमार्गः विरक्तः संसारविषयेभ्यः — २४१७न असि त्वं संसारी अमुष्य पुत्रत्वादिधर्मवान्, किं तर्हि, सत् यत् तत् त्वं असि —इति अविद्यामोहपटाभिनहनात् मोक्षितः गन्धारपुरुषवत् च स्वं सदात्मानं उपसम्पद्य सुखी निर्वृतः स्यात् इति एतं एव अर्थं आह — आचार्यवान् पुरुषो वेद इति। तस्य अस्य एवं आचार्यवतो मुक्ताविद्याभिनहनस्य तावत् एव तावान् एव कालः चिरं क्षेपः सदात्मस्वरूपसम्पत्तेः इति वाक्यशेषः। कियान् कालः चिरं इति, उच्यते — यावत् न विमोक्ष्ये न विमोक्ष्यते इति एतत् पुरुषव्यत्ययेन, २४१८सामर्थ्यात्; २४१९येन कर्मणा शरीरं आरब्धं तस्य उपभोगेन क्षयात् देहपातो यावत् इत्यर्थः। अथ तदा एव सत् सम्पत्स्ये सम्पत्स्यते इति पूर्ववत्। २४२०न हि देहमोक्षस्य सत्सम्पत्तेः च कालभेदोऽस्ति येन अथ — शब्दः आनन्तर्यार्थः स्यात्॥

५०१ननु यथा २४२१सद्विज्ञानानन्तरं एव देहपातः सत्सम्पत्तिः च न भवति कर्मशेषवशात्, तथा अप्रवृत्तफलानि प्राक् ज्ञानोत्पत्तेः जन्मान्तरसञ्चितानि अपि कर्माणि सन्ति इति तत्फलोपभोगार्थं पतिते अस्मिन् शरीरान्तरं आरब्धव्यम्। उत्पन्ने च ज्ञाने यावज्जीवं विहितानि प्रतिषिद्धानि वा कर्माणि करोति एव इति तत्फलोपभोगार्थं च अवश्यं शरीरान्तरं आरब्धव्यं, ततः च कर्माणि ततः शरीरान्तरं इति ज्ञानानर्थक्यं, कर्मणां फलवत्त्वात्। २४२२अथ ज्ञानवतः क्षीयन्ते कर्माणि, २४२३तदा ज्ञानप्राप्तिसमकालं एव ज्ञानस्य सत्सम्पत्तिहेतुत्वात् मोक्षः स्यात् इति शरीरपातः स्यात्। तथा च आचार्याभावः इति आचार्यवान् पुरुषो वेद इति अनुपपत्तिः। ज्ञानात् मोक्षाभावप्रसङ्गः च २४२४देशान्तरप्राप्त्युपायज्ञानवत् अनैकान्तिकफलत्वं वा ज्ञानस्य। २४२५न, कर्मणां प्रवृत्ताप्रवृत्तफलवत्त्वविशेषोपपत्तेः। २४२६यत् उक्तं अप्रवृत्तफलानां कर्मणां ध्रुवफलवत्त्वात् ब्रह्मविदः शरीरे पतिते शरीरान्तरं आरब्धव्यं अप्रवृत्तकर्मफलोपभोगार्थं इति, एतत् असत्। २४२७–२४२८विदुषः ‘तस्य तावत् एव चिरं’ इति श्रुतेः प्रामाण्यात्। ननु ‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति’(बृ.उ.३.२.१५) इत्यादिश्रुतेः अपि प्रामाण्यं एव। २४२९सत्यं एवम्। २४३०–२४३१तथापि प्रवृत्तफलानां अप्रवृत्तफलानां च कर्मणां विशेषोऽस्ति। कथं ? यानि प्रवृत्तफलानि कर्माणि २४३२यैः विद्वच्छरीरं आरब्धं, तेषां उपभागेन एव क्षयः — २४३३यथा आरब्धवेगस्य लक्ष्यमुक्तेष्वादेः वेगक्षयात् एव स्थितिः, न तु लक्ष्यवेधसमकालं एव प्रयोजनं नास्ति इति — तद्वत्। २४३४अन्यानि तु अप्रवृत्तफलानि इह प्राक् ज्ञानोत्पत्तेः ऊर्ध्वं च कृतानि वा क्रियमाणानि वा अतीतजन्मान्तरकृतानि वा अप्रवृत्तफलानि ज्ञानेन दह्यन्ते २४३५प्रायश्चित्तेन इव; २४३६‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा’(भ.गी.४.३७) इति स्मृतेः च। ‘क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि’(मु.उ.२.२.९) इति च आथर्वणे। २४३७अतः ब्रह्मविदः जीवनादिप्रयोजनाभावे अपि प्रवृत्तफलानां कर्मणां अवश्यं एव फलोपभोगः स्यात् इति मुक्तेषुवत् तस्य तावत् एव चिरं इति युक्तं एव उक्तं इति यथोक्तदोषचोदनानुपपत्तिः। २४३८ज्ञानोत्पत्तेः ऊर्ध्वं च ब्रह्मविदः कर्माभावं अवोचाम ‘ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वं एति’(छा.उ.२.२३.१) इति अत्र। तत् च स्मर्तुं अर्हसि॥

५०२सः यः इत्याद्युक्तार्थम्। २४४०आचार्यवान् विद्वान् येन क्रमेण सत् सम्पद्यते, तं क्रमं दृष्टान्तेन भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु इति। तथा सोम्य इति ह उवाच॥

इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥

पञ्चदशः खण्डः

५०३पुरुषं हे सोम्य उत उपतापिनं ज्वराद्युपतापवन्तं ज्ञातयः बान्धवाः परिवार्य उपासते मुमूर्षुं — जानासि मां तव पितरं पुत्रं भ्रातरं वा — इति पृच्छन्तः। तस्य मुमूर्षोः यावत् न वाक् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणः तेजसि तेजः परस्यां देवतायां इति एतत् उक्तार्थम्॥

५०४२४४१संसारिणः यः मरणक्रमः सः एव अयं विदुषोऽपि सत्सम्पत्तिक्रमः इति एतत् आह — परस्यां देवतायां तेजसि सम्पन्ने अथ न जानाति। २४४२अविद्वान् तु सतः उत्थाय प्राग्भावितं व्याघ्रादिभावं देवमनुष्यादिभावं वा विशति। विद्वान् तु शास्त्राचार्योपदेशजनितज्ञानदीपप्रकाशितं सद्ब्रह्मात्मानं प्रविश्य न आवर्तते इति एषः सत्सम्पत्तिक्रमः। २४४३अन्ये तु मूर्धन्यया नाड्या उत्क्रम्य आदित्यादिद्वारेण सत् गच्छन्ति इति आहुः; तत् असत्, देशकालनिमित्तफलाभिसन्धानेन गमनदर्शनात्। २४४४न हि सदात्मैकत्वदर्शिनः सत्याभिसन्ध देशकालनिमित्तफलाद्यनृताभिसन्धिः उपपद्यते, विरोधात्। २४४५अविद्याकामकर्मणां च गमननिमित्तानां सद्विज्ञानहुताशनविप्लुष्टत्वात् गमनानुपपत्तिः एव; २४४६‘पर्योप्तकामस्य कृतात्मनः तु इह एव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः’(मु.उ.३.२.२) इत्यादि आथर्वणे २४४७नदीसमुद्रदृष्टान्तश्रुतेः च॥

५०५सः यः इत्यादि समानम्। २४४९यदि मरिष्यतो मुमुक्षतः च तुल्या सत्सम्पत्तिः, तत्र विद्वान् सत्सम्पन्नो न आवर्तते, आवर्तते तु अविद्वान् — इति अत्र कारणं दृष्टान्तेन भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु इति। तथा सोम्य इति ह उवाच॥

इति पञ्चदशखण्डभाष्यम्॥

षोडशः खण्डः

५०६शृणु — यथा सोम्य पुरुषं चौर्यकर्मणि सन्दिह्यमानं निग्रहाय परीक्षणाय च उत अपि हस्तगृहीतं बद्धहस्तं आनयन्ति राजपुरुषाः। किं कृतवान् अयं इति पृष्टाः च आहुः — अपहार्षीत् धनं अस्य अयम्। ते च आहुः — किं अपहरणमात्रेण बन्धनं अर्हति, २४५०अन्यथा दत्ते अपि धने बन्धनप्रसङ्गात्; इति उक्ताः पुनः आहुः — स्तेयं अकार्षीत् चौर्येण धनं अपहार्षीत् इति। तेषु एवं वदत्सु इतरः अपह्नुते — न अहं तत्कर्ता इति। ते च आहुः — सन्दिह्यमानं स्तेयं अकार्षीः त्वं अस्य धनस्य इति। तस्मिन् च अपह्नुवाने आहुः — परशुं अस्मै तपत इति शोधयतु आत्मानं इति। सः यदि तस्य स्तैन्यस्य कर्ता भवति बहिः च अपह्नुते, सः एवंभूतः तत एव अनृतं अन्यथाभूतं सन्तं अन्यथा आत्मानं कुरुते। सः तथा अनृताभिसन्धोऽनृतेन आत्मानं अन्तर्धाय व्यवहितं कृत्वा परशुं तप्तं मोहात् प्रतिगृह्णाति, सः दह्यते, अथ हन्यते राजपुरुषैः स्वकृतेन अनृताभिसन्धिदोषेण॥

५०७अथ यदि तस्य कर्मणः अकर्ता भवति, २४५१तत एव सत्यं आत्मानं कुरुते। सः सत्येन तया स्तैन्याकर्तृतया आत्मानं अन्तर्धाय परशुं २४५२तप्तं प्रतिगृह्णाति। सः सत्याभिसन्ध सन् न दह्यते सत्यव्यवधानात्, अथ मुच्यते च मृषाभियोक्तृभ्यः। तप्तपरशुहस्ततलसंयोगस्य तुल्यत्वे अपि स्तेयकर्त्रकर्त्रोः अनृताभिसन्धो दह्यते न तु सत्याभिसन्ध॥

५०८२४५४सः यथा सत्याभिसन्ध तप्तपरशुग्रहणकर्मणि सत्यव्यवहितहस्ततलत्वात् न दाह्येत न दह्येत इति एतत्, एवं सद्ब्रह्मसत्याभिसन्धेतरयोः शरीरपातकाले च तुल्यायां सत्सम्पत्तौ विद्वान् सत् सम्पद्य न पुनः व्याघ्रदेवादिदेहग्रहणाय आवर्तते। अविद्वान् तु विकारानृताभिसन्धः पुनः व्याघ्रादिभावं देवतादिभावं वा यथाकर्म यथाश्रुतं प्रतिपद्यते। २४५५यदात्माभिसन्ध्यनभिसन्धिकृते मोक्षबन्धन, यत् च मूलं जगतः, यदायतनाः यत्प्रतिष्ठाः च सर्वाः प्रजाः, यत् आत्मकं च सर्वं यत् च अजं अमृतं अभयं शिवं अद्वितीयं, तत् सत्यं सः आत्मा तव, अतः तत् त्वं असि श्वेतकेतो — इति उक्तार्थं असकृत् वाक्यम्। २४५६कः पुनः असौ श्वेतकेतुः त्वंशब्दार्थः ? २४५७योऽहं श्वेतकेतुः उद्दालकस्य पुत्रः इति वेद आत्मानं आदेशं श्रुत्वा मत्वा विज्ञाय च, अश्रुतं अमतं अविज्ञातं विज्ञातुं पितरं पप्रच्छ ‘कथं नु भगवः सः आदेशो भवति’(छा.उ.६.१.३) इति। सः एषः अधिकृतः श्रोता मन्ता विज्ञाता २४५८तेजोबन्नमयं कार्यकरणसङ्घातं प्रविष्टा परा एव देवता नामरूपव्याकरणाय — आदर्शे इव पुरुषः सूर्यादिः इव जलादौ प्रतिबिम्बरूपेण। सः आत्मानं कार्यकरणेभ्यः प्रविभक्तं सद्रूपं सर्वात्मानं प्राक् पितुः श्रवणात् न विजज्ञौ। अथ इदानीं पित्रा प्रतिबोधितः तत् त्वं असि इति दृष्टान्तैः हेतुभिः च तत् पितुः अस्य ह किलोक्तं सत् एव अहं अस्मि इति विजज्ञौ विज्ञातवान्। द्विर्वचनं अध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्॥

५०९२४५९किं पुनः अत्र षष्ठे वाक्यप्रमाणेन जनितं फलं आत्मनि ? २४६०कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः अधिकृतत्वविज्ञाननिवृत्तिः तस्य फलं, यं अवोचाम त्वंशब्दवाच्यं अर्थं श्रोतुं मन्तुं च अधिकृतं अविज्ञातविज्ञानफलार्थम्। २४६१–२४६२प्राक् च २४६३–२४६५एतस्मात् विज्ञानात् अहं एवं करिष्यामि अग्निहोत्रादीनि कर्माणि, अहं अत्र अधिकृतः, एषां च कर्मणां फलं इह अमुत्र च भोक्ष्ये, कृतेषु वा कर्मसु कृतकर्तव्यः स्यां — इति एवं कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः अधिकृतोऽस्मि इति आत्मनि यत् विज्ञानं अभूत् तस्य, यत् सत् जगतो मूलं एकं एव अद्वितीयं तत् त्वं असि इति अनेन वाक्येन प्रतिबुद्धस्य निवर्तते, विरोधात् — २४६६–२४६८न हि एकस्मिन् अद्वितीये आत्मनि अयं अहं अस्मि इति विज्ञाते मम इदं अन्यत् अनेन कर्तव्यं इदं कृत्वा अस्य फलं भोक्ष्ये — इति वा भेदविज्ञानं उपपद्यते। तस्मात् सत्सत्याद्वितीयात्मविज्ञाने विकारानृतजीवात्मविज्ञानं निवर्तते इति युक्तम्। ननु ‘तत् त्वं असि’ इति अत्र त्वंशब्दवाच्ये अर्थे सद्बुद्धिः आदिश्यते — यथा आदित्यमनआदिषु ब्रह्मादिबुद्धिः, यथा च लोके प्रतिमादिषु विष्ण्वादिबुद्धिः, तद्वत्; न तु सत् एव त्वं इति; यदि सत् एव श्वेतकेतुः स्यात्, कथं आत्मानं न विजानीयात्, येन तस्मै तत् त्वं असि इति उपदिश्यते ? न, आदित्यादिवाक्यवैलक्षण्यात् — ‘आदित्यो ब्रह्म’(छा.उ.३.१९.१) इत्यादौ इतिशब्दव्यवधानात् न साक्षात् ब्रह्मत्वं गम्यते, रूपादिमत्त्वात् च आदित्यादीनाम्। आकाशमनसोः च इतिशब्दव्यवधानात् एव अब्रह्मत्वम्। इह तु सतः एव इह प्रवेशं दर्शयित्वा ‘तत् त्वं असि’ इति निरङ्कुशं सदात्मभावं उपदिशति। ननु पराक्रमादिगुणः सिंहोऽसि त्वं इतिवत् तत् त्वं असि इति स्यात्। न, मृदादिवत् सत् एकं एव अद्वितीयं सत्यं इति उपदेशात्। २४६९न च उपचारविज्ञानात् ‘तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) इति सत्सम्पत्तिः उपदिश्येत। मृषात्वात् उपचारविज्ञानस्य — त्वं इन्द्रो यमः इतिवत्। न अपि स्तुतिः, अनुपास्यत्वात् श्वेतकेतोः। न अपि सत् श्वेतकेतुत्वोपदेशेन स्तूयेत — न हि राजा २४७०दासः त्वं इति स्तुत्यः स्यात्। २४७१–२४७३न अपि सतः सर्वात्मना एकदेशनिरोधो युक्तः तत् त्वं असि इति देशाधिपतेः इव ग्रामाध्यक्षः त्वं इति। २४७४न च अन्या गतिः इह सदात्मत्वोपदेशात् अर्थान्तरभूता सम्भवति। २४७५ननु सत् अस्मि इति बुद्धिमात्रं इह कर्तव्यतया चोद्यते न त्वत् ज्ञातं सत् असि इति ज्ञाप्यते इति चेत्। २४७६ननु अस्मिन् पक्षे अपि ‘अश्रुतं श्रुतं भवति’(छा.उ.६.१.३) इत्यादि अनुपपन्नम्। २४७७–२४७८न, सत् अस्मि इति बुद्धिविधेः स्तुत्यर्थत्व। न, ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद। तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) इति उपदेशात्। २४७९यदि हि सत् अस्मि इति बुद्धिमात्रं कर्तव्यतया विधीयते न तु त्वंशब्दवाच्यस्य सद्रूपत्वं एव, तदा न आचार्यवान् वेद इति ज्ञानोपयोपदेशो वाच्यः स्यात्। यथा ‘अग्निहोत्रं जुहुयात्’ इति एवमादिषु अर्थप्राप्तं एव आचार्यवत्त्वं इति, तद्वत्। २४८०‘तस्य तावत् एव चिरं’ इति च क्षेपकरणं न युक्तं स्यात्, सदात्मतत्त्वे अविज्ञाते अपि सकृद्बुद्धिमात्रकरणे मोक्षप्रसङ्गात्। २४८१न च तत् त्वं असि इति उक्ते न अहं सत् इति प्रमाणवाक्यं अजनिता बुद्धिः निवर्तयितुं शक्या; न उत्पन्ना इति वा शक्यं वक्तुं, २४८२सर्वोपनिषद्वाक्यानां तत्परतया एव उपक्षयात्। २४८३यथा अग्निहोत्रादिविधिजनिताग्निहोत्रादिकर्तव्यताबुद्धीनां अतथार्थत्वं अनुत्पन्नत्वं वा न शक्यते वक्तुं — तद्वत्। २४८४यत् तु उक्तं सदात्मा सन् आत्मानं कथं न जानीयात् इति, न असौ दोषः, २४८५कार्यकरणसङ्घातव्यतिरिक्तः अहं जीवः कर्ता भोक्ता इति अपि स्वभावतः प्राणिनां विज्ञानादर्शनात्। किं उ तस्य सदात्मविज्ञानम्। २४८६कथं एवं व्यतिरिक्तविज्ञाने असति तेषां कर्तृत्वादिविज्ञानं सम्भवति दृश्यते च। २४८७तद्वत् तस्य अपि देहादिषु आत्मबुद्धित्वात् न स्यात् सदात्मविज्ञानम्। तस्मात् विकारानृताधिकृतजीवात्मविज्ञाननिवर्तकं एव इदं वाक्यं ‘तत् त्वं असि’ इति सिद्धं इति॥२४८८

इति षोडशखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये षष्ठोऽध्यायः समाप्तः॥