पञ्चमोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
३५०१६०१सगुणब्रह्मविद्यायाः उत्तरा गतिः उक्ता। अथ इदानीं पञ्चमे अध्याये पञ्चाग्निविदो गृहस्थस्य ऊर्ध्वरेतसां च श्रद्धालूनां विद्यान्तरशीलिनां तां एव गतिं अनूद्य अन्या दक्षिणादिक्सम्बन्धिनी केवलकर्मिणां धूमादिलक्षणा, पुनरावृत्तिरूपा तृतीया च ततः १६०२कष्टतरा संसारगतिः, वैराग्यहेतोः वक्तव्या इति आरभ्यते। १६०३प्राणः श्रेष्ठो वागादिभ्यः प्राणो वाव संवर्गः इत्यादि च बहुशोऽतीते ग्रन्थे प्राणग्रहणं कृतं, १६०४सः कथं श्रेष्ठो वागादिषु सर्वैः संहत्यकारित्वाविशेषे, १६०५कथं च तस्य उपासनं इति तस्य श्रेष्ठत्वादिगुणविधित्सया इदं अनन्तरं आरभ्यते —
३५१यो ह वै कश्चित् ज्येष्ठं च १६०७–१६०८प्रथमं वयसा श्रेष्ठं च गुणैः अभ्यधिकं वेद, सः ज्येष्ठः च ह वै श्रेष्ठः च भवति। १६०९फलेन पुरुषं प्रलोभ्य अभिमुखीकृत्य आह — प्राणो वाव ज्येष्ठः च वयसा वागादिभ्यः; १६१०–१६११गर्भस्थे हि पुरुषे प्राणस्य वृत्तिः वागादिभ्यः पूर्वं लब्धात्मिका भवति, यया गर्भो विवर्धते। १६१२चक्षुरादिस्थानावयवनिष्पत्तौ सत्यां पश्चात् वागादीनां वृत्तिलाभः १६१३इति प्राणो ज्येष्ठो वयसा भवति। श्रेष्ठत्वं तु प्रतिपादयिष्यति — ‘सुहय’ इत्यादिनिदर्शनेन। अतः प्राणः एव ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च अस्मिन् कार्यकरणसङ्घाते॥१६१४
३५२१६१५यो ह वै वसिष्ठं वसितृतमं आच्छादयितृतमं वसुमत्तमं वा यो वेद, सः तथा एव वसिष्ठो ह भवति स्वानां ज्ञातीनाम्। कः तर्हि वसिष्ठः इति, आह — वाक् वाव वसिष्ठः, १६१६वाग्मिनो हि पुरुषाः वसन्ति अभिभवन्ति अन्यान् वसुमत्तमाः च, अतो वाग्वसिष्ठः॥
३५३१६१७यो ह वै प्रतिष्ठां वेद, सः अस्मिन् लोके अमुष्मिन् च परे प्रतितिष्ठति ह। का तर्हि प्रतिष्ठा इति, आह — चक्षुः वाव प्रतिष्ठा। १६१८चक्षुषा हि पश्यन् समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति यस्मात्, अतः प्रतिष्ठा चक्षुः॥
३५४१६१९यो ह वै सम्पदं वेद, तस्मै अस्मै दैवाः च मानुषाः च कामाः सम्पद्यन्ते ह। का तर्हि सम्पत् इति, आह — श्रोत्रं वाव सम्पत्। १६२०यस्मात् श्रोत्रेण वेदाः गृह्यन्ते तदर्थविज्ञानं च, ततः कर्माणि क्रियन्ते ततः कामसम्पत् इति एवं, कामसम्पद्धेतुत्वात् श्रोत्रं वाव सम्पत्॥
३५५१६२१यो ह वा आयतनं वेद, आयतनं ह म्वानां भवति इत्यर्थः। किं तत् आयतनं इति, आह — मनो ह वा आयतनम्। १६२२इन्द्रियोपहृतानां विषयाणां भोक्त्रर्थानां प्रत्ययरूपाणां मनः आयतनं आश्रयः। अतो मनो ह वा आयतनं इति उक्तम्॥
३५६अथ ह प्राणाः एवं यथोक्तगुणाः सन्तः अहंश्रेयसि अहं श्रेयान् अस्मि अहं श्रेयान् अस्मि इति एतस्मिन् प्रयोजने व्यूदिरे अनाना विरुद्धं च ऊदिरे उक्तवन्तः॥
३५७ते ह ते ह एवं विवदमानाः आत्मनः श्रेष्ठत्वविज्ञानाय प्रजापतिं पितरं जनयितारं कञ्चित् एत्य ऊचुः उक्तवन्तः — हे भगवन् कः नः अस्माकं मध्ये श्रेष्ठः अभ्यधिकः गुणैः ? इति एवं पृष्टवन्तः। तान् पिता उवाच ह — यस्मिन् वः युष्माकं मध्ये उत्क्रान्ते शरीरं इदं पापिष्ठं इव अतिशयेन जीवतोऽपि समुत्क्रान्तप्राणं ततोऽपि पापिष्ठतरं इव अतिशयेन दृश्येत १६२४कुणपं अस्पृश्यं अशुचिं दृश्येत, सः वः युष्माकं श्रेष्ठः इति अवोचत् १६२५काक्वा तद्दुःखं परिजिहीर्षुः॥
३५८तथोक्तेषु पित्रा प्राणेषु सा ह वाक् उच्चक्राम उत्क्रान्तवती; सा च उत्क्रम्य संवत्सरमात्रं प्रोष्य स्वव्यापारात् निवृत्ता सती पुनः पर्येत्य इतरान् प्राणान् उवाच — कथं केन प्रकारेण अशकत शक्तवन्तो यूयं मत् ऋते मां विना जीवितुं धारयितुं आत्मानं इति; ते ह ऊचुः — यथा कला इत्यादि, कलाः मूकाः यथा लोके अवदन्तो वाचा जीवन्ति। कथम्। प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तः चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसा, एवं सर्वकरणचेष्टां कुर्वन्तः इत्यर्थः। एवं वयं अजीविष्म इत्यर्थः। आत्मनोऽश्रेष्ठतां प्राणेषु बुद्ध्वा प्रविवेश ह वाक् पुनः स्वव्यापारे प्रवृत्ता बभूव इत्यर्थः। समानं अन्यत् १६२६चक्षुः ह उच्चक्राम श्रोत्रं ह उच्चक्राम मनो ह उच्चक्राम इत्यादि। यथा बालाः अमनसः १६२७अप्ररूढमनसः इत्यर्थः॥
३५९१६२८एवं परीक्षितेषु वागादिषु, अथ अनन्तरं ह सः मुख्यः प्राणः उच्चिक्रमिषन् उत्क्रमितुं इच्छन् किं अकरोत् इति, उच्यते — यथा लोके सुहयः शोभनोऽश्वः पड्वीशशङ्कून् पादबन्धनकीलान् परीक्षणाय आरूढेन कशया हतः सन् सङ्खिदेत् समुत्खनेत् समुत्पाटयेत्, एवं इतरान् वागादीन् प्राणान् समखिदत् समुद्धृतवान्। ते प्राणाः सञ्चालिताः सन्तः स्वस्थाने स्थातुं अनुत्सहमानाः अभिसमेत्य मुख्यं प्राणं तं ऊचुः — हे भगवन् एधि भव नः स्वामी, यस्मात् त्वं नः श्रेष्ठोऽसि; मा च अस्मात् देहात् उत्क्रमीः इति॥
३६०१६२९–१६३०अथ ह एनं वागादयः प्राणस्य श्रेष्ठत्वं कार्येण आपादयन्तः आहुः — बलिं इव हरन्तो राज्ञे विशः। कथं ? वाक् तावत् उवाच — यत् अहं वसिष्ठोऽस्मि, यत् इति क्रियाविशेषणं, १६३१यत् वसिष्ठत्वगुणः अस्मि इत्यर्थः; त्वं तत् वसिष्ठः तेन वसिष्ठत्वगुणेन त्वं तत् वसिष्ठोऽसि १६३२तद्गुणः त्वं इत्यर्थः। १६३३अथवा तच्छब्दोऽपि क्रियाविशेषणं एव। १६३४त्वत्कृतः त्वदीयोऽसौ वसिष्ठत्वगुणोऽज्ञानात् मम इति मया अभिमतः इति एतत्। तथा उत्तरेषु योज्यं चक्षुःश्रोत्रमनःसु॥१६३५
३६११६३६श्रुतेः इदं वचः — १६३७युक्तं इदं वागादिभिः मुख्यं प्राणं प्रत्यभिहितं; यस्मात् न वै लोके वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसि इति वागादीनि करणानि आचक्षते लौकिका आगमज्ञाः वा; किं तर्हि, प्राणाः इति एव आचक्षते कथयन्ति; यस्मात् प्राणो हि एव एतानि सर्वाणि वागादीनि करणजातानि भवति; अतो मुख्यं प्राणं प्रत्यनुरूपं एव वागादिभिः उक्तं इति प्रकरणार्थं उपसञ्जिहीर्षति॥
३६२ननु कथं इदं युक्तं चेतनावन्तः इव पुरुषाः अहंश्रेष्ठतायै विवदन्तः अन्योन्यं स्पर्धेरन् इति; न हि चक्षुरादीनां वाचं प्रत्याख्याय प्रत्येकं १६३८–१६३९वदनं सम्भवति; १६४०तथा अपगमो देहात् पुनः प्रवेशो ब्रह्मगमनं प्राणस्तुतिः वा उपपद्यते। १६४१तत्र अग्न्यादिचेतनावद्देवताधिष्ठितत्वात् वागादीनां चेतनावत्त्वं तावत् सिद्धं आगमतः। १६४२तार्किकसमयविरोधः इति चेत् देहे एकस्मिन् अनेकचेतनावत्त्वे, १६४३न, ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वाभ्युपगमात्। १६४४ये तावत् ईश्वरं अभ्युपगच्छन्ति तार्किकाः, ते मनआदिकार्यकरणानां आध्यात्मिकानां बाह्यानां च पृथिव्यादीनां ईश्वराधिष्ठितानां एव नियमेन प्रवृत्तिं इच्छन्ति — १६४५रथादिवत्। १६४६न च अस्माभिः अग्न्याद्याः चेतनावत्योऽपि देवता अध्यात्मं भोक्त्र्यः अभ्युपगम्यन्ते; १६४७किं तर्हि, १६४८कार्यकरणवतीनां हि तासां १६४९–१६५१प्राणैकदेवताभेदानां अध्यात्माधिभूताधिदैवभेदकोटिविकल्पानां अध्यक्षतामात्रेण नियन्ता ईश्वरोऽभ्युपगम्यते। १६५२सः हि अकरणः, १६५३‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यति अचक्षुः सः शृणोति अकर्णः’(श्वे.उ.३.१९) इत्यादिमन्त्रवर्णात्; १६५४‘हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं’(श्वे.उ.४.१२) ‘हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वं’(श्वे.उ.३.४) इत्यादि च श्वेताश्वतरीयाः पठन्ति। १६५५भोक्ता कर्मफलसम्बन्धी देहे तत् विलक्षणो जीवः इति वक्ष्यामः। १६५६वागादीनां च इह संवादः कल्पितः १६५७विदुषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्राणश्रेष्ठतानिर्धारणार्थं— १६५८–१६५९यथा लोके पुरुषाः अन्योन्यं आत्मनः श्रेष्ठतायै विवदमानाः कञ्चित् गुणविशेषाभिज्ञं पृच्छन्ति को नः श्रेष्ठो गुणैः इति; तेन उक्ता ऐकैकश्येन अदः कार्यं साधयितुं उद्यच्छत, येन अदः कार्यं साध्यते, सः वः श्रेष्ठः — इति उक्ताः तथा एव उद्यच्छन्तः आत्मनोऽन्यस्य वा श्रेष्ठतां निर्धारयन्ति — तथा इमं संव्यवहारं वागादिषु कल्पितवती श्रुतिः — १६६०कथं नाम विद्वान् १६६१वागादीनां एकैकस्य अभावे अपि जीवनं दृष्टं न तु प्राणस्य इति प्राणश्रेष्ठतां प्रतिपद्येत इति। १६६२तथा च श्रुतिः कौषीतकिनां — ‘जीवति वागपेतो मूकान् हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान् हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान् हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान् हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवति ऊरुच्छिन्नः’(शां.आ.५.३) इत्याद्याः॥
इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥
द्वितीयः खण्डः
३६३१६६३सः ह उवाच १६६४मुख्यः प्राणः — किं मे अन्नं भविष्यति इति। मुख्यं प्राणं प्रष्टारं इव कल्पयित्वा वागादीन् प्रतिवक्तॄन् इव कल्पयन्ती श्रुतिः आह — यत् इदं लोके अन्नजातं प्रसिद्धं आ श्वभ्यः श्वभिः सह आ शकुनिभ्यः सह शकुनिभिः सर्वप्राणिनां यत् अन्नं, तत् तव अन्नं इति ह ऊचुः वागादयः इति। १६६५प्राणस्यसर्वं अन्नं प्राणोऽत्ता सर्वस्य अन्नस्य इति एवं प्रतिपत्तये कल्पिताख्यायिकारूपात् व्यावृत्य स्वेन श्रुतिरूपेण आह — तत् वै एतत् यत् किञ्चित् लोके प्राणिभिः अन्नं अद्यते, अनस्य प्राणस्य तत् अन्नं प्राणेन एव तत् अद्यते इत्यर्थः। १६६६सर्वप्रकारचेष्टाव्याप्तिगुणप्रदर्शनार्थं अन इति प्राणस्य प्रत्यक्षं नाम। १६६७प्राद्युपसर्गपूर्वत्वे हि विशेषगतिः एव स्यात्। तथा च १६६८सर्वान्नानां अत्तुः नामग्रहणं इति इदं प्रत्यक्षं नाम अन इति सर्वान्नानां अत्तुः साक्षात् अभिधानम्। न ह वा एवंविदि यथोक्तप्राणविदि प्राणोऽहं अस्मि सर्वभूतस्थः सर्वान्नानां अत्ता इति, तस्मिन् एवंविदि ह वै किञ्चन किञ्चित् अपि प्राणिभिः अद्यं सर्वैः अनन्नं अनद्यं न भवति, सर्वं एवंवित् यत् अन्नं भवति इत्यर्थः, १६६९प्राणभूतत्वात् विदुषः, १६७०‘प्राणात् वा एषः उदेति प्राणे अस्तं एति’ इति उपक्रम्य ‘एवंविदो ह वा उदेति सूर्यः एवंवित् यः तं एति’ इति श्रुत्यन्तरात्॥
३६४सः ह उवाच पुनः प्राणः — १६७२पूर्ववत् एव कल्पना। किं मे वासो भविष्यति इति। आप इति ह ऊचुः वागादयः। १६७३यस्मात् प्राणस्य वासः आपः, तस्मात् वा एतत् अशिष्यन्तः भोक्ष्यमाणाः भुक्तवन्तः च ब्राह्मणाः विद्वांसः एतत् कुर्वन्ति। किं ? अद्भिः वासस्थानीयाभिः पुरस्तात् भोजनात् पूर्वं उपरिष्टात् च भोजनात् ऊर्ध्वं च परिदधति परिधानं कुर्वन्ति मुख्यस्य प्राणस्य। १६७४लम्भुको लम्भनशीलो वासो ह भवति; १६७५वाससो लब्धा एव भवति इत्यर्थः। अनग्नो ह भवति। वाससो लम्भुकत्वेन अर्थसिद्धा एव अनग्नता इति अनग्नो ह भवति इति उत्तरीयवान् भवति इति एतत्॥
३६५१६७६भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतः च १६७७यत् आचमनं शुद्ध्यर्थं विज्ञातं, तस्मिन् प्राणस्य वासः इति दर्शनमात्रं इह विधीयते — अद्भिः परिदधति इति; न आचमनान्तरं — यथा लौकिकैः प्राणिभिः अद्यमानं अन्नं प्राणस्य इति दर्शनमात्रं, तद्वत्; किं मे अन्नं किं मे वासः इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनयोः तुल्यत्वात्। यदि आचमनं अपूर्वं तादर्थ्येन क्रियेत, तदा कृम्याद्यन्नं अपि प्राणस्य भक्ष्यत्वेन विहितं स्यात्। १६७८तुल्ययोः विज्ञानार्थयोः प्रश्नप्रतिवचनयोः प्रकरणस्य विज्ञानार्थत्वात् अर्धजरतीयो न्यायो न युक्तः कल्पयितुम्। १६७९यत् तु प्रसिद्धं आचमनं प्रायत्यार्थं प्राणस्य अनग्नतार्थं च न भवति इत्युच्यते, न तथा वयं आचमनं उभयार्थं ब्रूमः। १६८०किं तर्हि, १६८१प्रायत्यार्थाचमनसाधनभूता आपः प्राणस्य वासः इति दर्शनं चोद्यते इति ब्रूमः। १६८२तत्र आचमनस्य उभयार्थत्वप्रसङ्गदोषचोदना अनुपपन्ना। वासोऽर्थ एव आचमने तत् दर्शनं स्यात् इति चेत्, न, वासोज्ञानार्थवाक्ये वासोर्थापूर्वाचमनविधाने तत्र अनग्नतार्थत्वदृष्टिविधाने च वाक्यभेदः। आचमनस्य तदर्थत्वं अन्यार्थत्वं च इति प्रमाणाभावात्॥१६८३
३६६१६८४तत् एतत् प्राणदर्शनं स्तूयते। १६८५कथं ? तत् ह एतत् प्राणदर्शनं सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये नाम्ना वैयाघ्रपद्याय व्याघ्रपदोऽपत्यं वैयाघ्रपद्यः तस्मै गोश्रुत्याख्याय उक्त्वा उवाच अन्यत् अपि वक्ष्यमाणं वचः। किं तत् उवाच इति, आह — यद्यपि शुष्काय स्थाणवे एतत् दर्शनं ब्रूयात् प्राणवित्, जायेरन् उत्पद्येरन् एव अस्मिन् स्थाणौ शाखाः प्ररोहेयुः च पलाशानि पत्राणि, किं उ जीवते पुरुषाय ब्रूयात् इति॥
३६७१६८६यथोक्तप्राणदर्शनविदः इदं मन्थाख्यं कर्म आरभ्यते —
३६८अथ अनन्तरं यदि महत् महत्त्वं जिगमिषेत् गन्तुं इच्छेत्, महत्त्वं प्राप्तुं यदि कामयेत इत्यर्थः, १६८७तस्य इदं कर्म विधीयते। १६८८महत्त्वे हि सति श्रीः उपनमते। श्रीमतो हि अर्थप्राप्तं धनं, ततः कर्मानुष्ठानं, ततः च देवयानं पितृयाणं वा पन्थानं प्रतिपत्स्यते इति एतत् प्रयोजनं उररीकृत्य महत्त्वप्रेप्सोः इदं कर्म, न विषयोपभोगकामस्य। तस्य अयं कालादिविधिः उच्यते — अमावास्यायां दीक्षित्वा दीक्षितः इव भूमिशयनादिनियमं कृत्वा तपोरूपं सत्यवचनं ब्रह्मचर्यं इत्यादिधर्मवान् भूत्वा इत्यर्थः। न पुनः दैक्षं एव कर्मजातं सर्वं उपादत्ते, अतद्विकारत्वात् मन्थाख्यस्य कर्मणः। १६८९‘उपसद्व्रती’(बृ.उ.६.३.१) इति १६९०श्रुत्यन्तरात् पयोमात्रभक्षणं च शुद्धिकारणं तपः उपादत्ते। पौर्णमास्यां रात्रौ कर्म आरभते — सर्वौषधस्य ग्राम्यारण्यानां ओषधीनां यावच्छक्ति अल्पं अल्पं उपादाय तत् वितुषीकृत्य आमं एव पिष्टं दधिमधुनोः औदुम्बरे कंसाकारे चमसाकारे वा पात्रे श्रुत्यन्तरात् प्रक्षिप्य उपमथ्य अग्रतः स्थापयित्वा ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा इति अग्नौ आवसथ्ये आज्यस्य आवापस्थाने हुत्वा स्रुवसंलग्नं मन्थे सम्पातं अवनयेत् संस्रवं अधः पातयेत्॥
३६९१६९१समानं अन्यत्, १६९२वसिष्ठाय प्रतिष्ठायै सम्पदे आयतनाय स्वाहा इति, प्रत्येकं तथा एव सम्पातं अवनयेत् हुत्वा॥
३७०अथ प्रतिसृप्य अग्नेः ईषत् अपसृत्य अञ्जलौ मन्थं आधाय जपति इमं मन्त्रं — अमो नाम असि अमा हि ते; अमः इति प्राणस्य नाम। १६९३अन्नेन हि प्राणः प्राणिति देहे इति अतः मन्थद्रव्यं प्राणस्य अन्नत्वात् प्राणत्वेन स्तूयते अमो नाम असि इति; १६९४कुतः ? यतः अमा सह हि १६९५यस्मात् ते तव प्राणभूतस्य सर्वं समस्तं जगत् इदं, अतः। सः हि प्राणभूतो मन्थो ज्येष्ठः श्रेष्ठः च; अतः एव च राजा दीप्तिमान् अधिपतिः च अधिष्ठाय पालयिता सर्वस्य। सः मा मां अपि मन्थः प्राणो ज्यैष्ठ्यादिगुणपूगं आत्मनः गमयतु, अहं एव इदं सर्वं जगत् असानि भवानि प्राणवत्। इति — शब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः॥
३७१अथ अनन्तरं खलु एतया वक्ष्यमाणया ऋचा पच्छः पादशः आचामति भक्षयति, १६९६मन्त्रस्य एकैकेन पादेन एकैकं ग्रासं भक्षयति। तत् भोजनं सवितुः सर्वस्य प्रसवितुः, १६९७प्राणं आदित्यं च एकीकृत्य उच्यते, १६९८आदित्यस्य वृणीमहे प्रार्थयेमहि मन्थरूपं; १६९९येन अन्नेन सावित्रेण भोजनेन उपभुक्तेन वयं सवितृस्वरूपापन्ना भवेम इत्यभिप्रायः। देवस्य सवितुः इति पूर्वेण सम्बन्धः। श्रेष्ठं प्रशस्यतमं सर्वान्नेभ्यः सर्वधातमं सर्वस्य जगतो धारयितृतमं १७००अतिशयेन विधातृतमं इति वा; सर्वथा भोजनविशेषणम्। तुरं त्वरं तूर्णं शीघ्रं इति एतत्, भगस्य देवस्य सवितुः स्वरूपं इति शेषः; धीमहि चिन्तयेमहि १७०१विशिष्टभोजनेन संस्कृताः शुद्धात्मानः सन्तः इत्यभिप्रायः। १७०२अथवा भगस्य श्रियः कारणं महत्त्वं प्राप्तुं कर्म कृतवन्तो वयं तत् धीमहि चिन्तयेमहि इति सर्वं च मन्थलेपं पिबति। निर्णिज्य प्रक्षाल्य कंसं कंसाकारं चमसं चमसाकारं वा औदुम्बरं पात्रं; १७०३पीत्वा आचम्य पश्चात् अग्नेः प्राक्शिराः संविशति चर्मणि वा अजिने स्थण्डिले केवलायां वा भूमौ, वाचंयमो वाग्यतः सन् इत्यर्थः, अप्रसाहो न प्रसह्यते न अभिभूयते स्त्र्याद्यनिष्टस्वप्नदर्शनेन यथा, तथा संयतचित्तः सन् इत्यर्थः। सः एवंभूतो यदि स्त्रियं पश्येत् स्वप्नेषु तदा विद्यात् समृद्धं मम इदं कर्म इति॥
३७२तत् एतस्मिन् अर्थे एषः श्लोको मन्त्रोऽपि भवति — यदा कर्मसु काम्येषु कामार्थेषु स्त्रियं स्वप्नेषु स्वप्नदर्शनेषु स्वप्नकालेषु १७०४वा पश्यति, समृद्धिं तत्र जानीयात्, कर्मणां फलनिष्पत्तिः भविष्यति इति जानीयात् इत्यर्थः; तस्मिन् स्त्र्यादिप्रशस्तस्वप्नदर्शने सति इत्यभिप्रायः। द्विरुक्तिः कर्मसमाप्त्यर्था॥१७०५
इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥
तृतीयः खण्डः
३७३१७०६ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः संसारगतयो वक्तव्याः १७०७वैराग्यहेतोः मुमुक्षूणां इति अतः आख्यायिका आरभ्यते —
३७४श्वेतकेतुः नामतः, ह इति ऐतिह्यार्थः, अरुणस्य अपत्यं आरुणिः तस्य अपत्यं आरुणेयः पञ्चालानां जनपदानां समितिं सभां एयाय आजगाम। तं आगतवन्तं ह प्रवाहणो नामतः जीवलस्य अपत्यं जैवलिः उवाच उक्तवान् — हे कुमार अनु त्वा त्वां अशिषत् अन्वशिषत् पिता ? किं अनुशिष्टः त्वं पित्रा इत्यर्थः। इति उक्तः सः आह — अनु हि अनुशिष्टोऽस्मि भगवः इति सूचयन् आह॥
३७५१७०८तं ह उवाच — यदि अनुशिष्टोऽसि, वेत्थ यत् इतः अस्मात् लोकात् अधि ऊर्ध्वं यत् प्रजाः प्रयन्ति यत् गच्छन्ति, तत् किं जानीषे इत्यर्थः। न भगवः इत्याह १७०९इतरः, न जाने अहं तत् यत् पृच्छसि। एवं तर्हि, वेत्थ जानीषे यथा येन प्रकारेण पुनः आवर्तन्ते इति। न भगवः इति प्रत्याह। वेत्थ पथोः मार्गयोः सहप्रयाणयोः देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना व्यावर्तनं इतरेतरवियोगस्थानं सह गच्छतां इत्यर्थः॥
३७६वेत्थ यथा असौ लोकः पितृसम्बन्धी — १७१०यं प्राप्य पुनः आवर्तन्ते, बहुभिः प्रयद्भिः अपि येन कारणेन न सम्पूर्यते इति। न भगवः इति प्रत्याह। वेत्थ यथा येन १७११क्रमेण पञ्चम्यां पञ्चसङ्ख्याकायां आहुतौ हुतायां आहुतिनिर्वृत्ता आहुतिसाधनाः च आपः पुरुषवचसः पुरुषः इति एवं वचोऽभिधानं यासां हूयमानानां क्रमेण षष्ठाहुतिभूतानां ताः पुरुषवचसः पुरुषशब्दवाच्या भवन्ति पुरुषाख्यां लभन्ते इत्यर्थः। इति उक्तो नैव भगवः इत्याह; नैव अहं अत्र किञ्चन जानामि इत्यर्थः॥
३७७अथ एवं अज्ञः सन् किं अनु कस्मात् त्वं अनुशिष्टोऽस्मि इति — अवोचथाः उक्तवान् असि; यो हि इमानि मया पृष्टानि अर्थजातानि न विद्यात् न विजानीयात्, कथं सः विद्वत्सु अनुशिष्टोऽस्मि इति ब्रुवीत। इति एवं सः श्वेतकेतुः राज्ञा आयस्तः आयासितः सन् पितुः अर्धं स्थानं एयाय आगतवान्, तं च पितरं उवाच — अननुशिष्य अनुशासनं अकृत्वा एव मा मां किल भगवान् समावर्तनकाले अब्रवीत् उक्तवान् अनु त्वा आशिषं अन्वशिषं त्वां इति॥
३७८१७१६यतः पञ्च पञ्चसङ्ख्याकान् प्रश्नान् राजन्यबन्धुः राजन्याः बन्धवोऽस्य इति राजन्यबन्धुः स्वयं दुर्वृत्तः इत्यर्थः, अप्राक्षीत् पृष्टवान्। तेषां प्रश्नानां न एकं चन एकं अपि न अशकं न शक्तवान् अहं विवक्तुं विशेषेण अर्थतो निर्णेतुं इत्यर्थः। सः ह उवाच पिता — १७१७यथा मा मां वत्स त्वं तदा आगतमात्र एव एतान् प्रश्नान् अवदः उक्तवान् असि — तेषां न एकं चन अशकं विवक्तुं इति, तथा मां जानीहि, त्वदीयाज्ञानेन लिङ्गेन मम तद्विषयं अज्ञानं जानीहि इत्यर्थः। कथम्। यथा अहं एषां प्रश्नानां एकं चन एकं अपि न वेद न जाने इति — यथा त्वं एव अङ्ग एतान् प्रश्नान् न जानीषे, तथा अहं अपि एतान् न जाने इत्यर्थः। अतो मयि अन्यथाभावो न कर्तव्यः। १७१८कुतः एतत् एवम्। यतो न जाने; यदि अहं इमान् प्रश्नान् अवेदिष्यं विदितवान् अस्मि, कथं ते तुभ्यं प्रियाय पुत्राय समावर्तनकाले पुरा न अवक्ष्यं न उक्तवान् अस्मि — इति उक्त्वा सः ह गौतमः गोत्रतः राज्ञः जैवलेः अर्धं स्थानं एयाय गतवान्। तस्मै ह गौतमाय प्राप्ताय अर्हां अर्हणां चकार कृतवान्। सः च गौतमः कृतातिथ्यः उषित्वा परेद्युः प्रातःकाले सभागे सभां गते राज्ञि उदेयाय। भजनं भागः पूजा सेवा सह भागेन वर्तमानो वा सभागः पूज्यमानोऽन्यैः स्वयं गोतमः उदेयाय राजानं उद्गतवान्। १७१९तं ह उवाच गौतमं राजा — मानुषस्य भगवन् गौतम मनुष्यसम्बन्धिनो वित्तस्य ग्रामादेः वरं वरणीयं कामं वृणीथाः प्रार्थयेथाः। सः ह उवाच गौतमः — तव एव तिष्ठतु राजन् मानुषं वित्तं; १७२०यां एव कुमारस्य मम पुत्रस्य अन्ते समीपे वाचं पञ्चप्रश्नलक्षणां अभाषथाः उक्तवान् असि, तां एव वाचं मे मह्यं ब्रूहि कथय — इति उक्तो गौतमेन राजा सः ह कृच्छ्री दुःखी बभूव — कथं तु इदं इति॥
३७९१७२१सः ह कृच्छ्रीभूतः अप्रत्याख्येयं ब्राह्मणं मन्वानः १७२२न्यायेन विद्या वक्तव्या इति मत्वा तं ह गौतमं चिरं दीर्घकालं वस — इति एवं आज्ञापयाञ्चकार आज्ञप्तवान्। १७२३यत् पूर्वं प्रख्यातवान् राजा विद्यां, यत् च पश्चात् चिरं वस इति आज्ञप्तवान्, तत् निमित्तं ब्राह्मणं क्षमापयति हेतुवचनोक्त्या। तं ह उवाच राजा — सर्वविद्यो ब्राह्मणोऽपि सन् यथा येन प्रकारेण मा मां हे गौतम अवदः त्वं — तां एव विद्यालक्षणां वाचं मे ब्रूहि — इति अज्ञानात्, तेन त्वं जानीहि। १७२४तत्र अस्ति वक्तव्यं — यथा येन प्रकारेण इयं विद्या प्राक् त्वत्तो ब्राह्मणान् न गच्छति न गतवती, न च ब्राह्मणाः अनया विद्यया अनुशासितवन्तः, १७२५तथा एतत् प्रसिद्धं लोके यतः, १७२६तस्मात् उ पुरा पूर्वं सर्वेषु लोकेषु क्षत्त्रस्य एव क्षत्त्रजातेः एव अनया विद्यया प्रशासनं प्रशास्तृत्वं शिष्याणां अभूत् बभूव; १७२७क्षत्त्रियपरम्परया एव इयं विद्या एतावन्तं कालं आगता; तथापि अहेतां तुभ्यं वक्ष्यामि; त्वत्सम्प्रदानात् ऊर्ध्वं ब्राह्मणान् गमिष्यति; अतो मया यत् उक्तं, तत् क्षन्तुं अर्हसि इति उक्त्वा तस्मै ह उवाच विद्यां राजा॥
इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥
चतुर्थः खण्डः
३८०१७२८‘पञ्चम्यां आहुतौ आपः’ इति अयं प्रश्नः प्राथम्येन अपाक्रियते, तदपाकरणं अनु इतरेषां अपाकरणं अनुकूलं भवेत् इति। १७२९अग्निहोत्राहुत्योः कार्यारम्भो यः, सः उक्तो वाजसनेयके — १७३०तं प्रति प्रश्नाः। उत्क्रान्तिः आहुत्योः गतिः प्रतिष्ठा तृप्तिः पुनरावृत्तिः लोकं प्रत्युत्थायी इति। १७३१तेषां च अपाकरणं उक्तं १७३२तत्र एव — ‘ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतः ते अन्तरिक्षं आविशतः ते अन्तरिक्षं एव आहवनीयं कुर्वाते वायुं समिधं मरीचीः एव शुक्लां आहुतिं ते अन्तरिक्षं तर्पयतः ते तत उत्क्रामत’(शत.ब्रा.११.६.२.६) इत्यादि; एवं एव पूर्ववत् दिवं तर्पयतः ते तत आवर्तेते। इमां आविश्य तर्पयित्वा पुरुषं आविशतः। ततः स्त्रियं आविश्य लोकं प्रत्युत्थायी भवति इति। तत्र अग्निहोत्राहुत्योः कार्यारम्भमात्रं एवंप्रकारं भवति इति उक्तं, १७३३इह तु तं कार्यारम्भं अग्निहोत्रापूर्वविपरिणामलक्षणं पञ्चधा प्रविभज्य अग्नित्वेन उपासनं उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं विधित्सन् आह —
३८१असौ वाव लोको गौतमाग्निः इत्यादि। १७३४इह सायम्प्रातरग्निहोत्राहुती हुते १७३५पयआदिसाधने श्रद्धापुरःसरे १७३६आहवनीयाग्निसमिद्धूमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गभाविते १७३७कर्त्रादिकारकभाविते च अन्तरिक्षक्रमेण उत्क्रम्य द्युलोकं प्रविशन्त्यौ सूक्ष्मभूते अप्समवायित्वात् अप्शब्दवाच्ये श्रद्धाहेतुत्वात् च श्रद्धाशब्दवाच्ये। तयोः अधिकरणः अग्निः अन्यत् च तत्सम्बन्धं १७३८समिदि इत्युच्यते। या च १७३९असौ अग्न्यादिभावना आहुत्योः, सा अपि तथा एव निर्दिश्यते। असौ वाव लोकोऽग्निः हे गौतम — यथा अग्निहोत्राधिकरणं आहवनीयः इह। तस्य अग्नेः द्युलोकाख्यस्य आदित्यः एव समित्, तेन हि इद्धः असौ लोको दीप्यते, अतः समिन्धनात् समित् आदित्यः रश्मयो धूमः, तदुत्थानात्; समिधो हि धूमः उत्तिष्ठति। अहः अर्चिः प्रकाशसामान्यात्, आदित्यकार्यत्वात् च। चन्द्रमाः अङ्गाराः, अह्नः प्रशमे अभिव्यक्तेः; अर्चिषो हि प्रशमे अङ्गाराः अभिव्यज्यन्ते। नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः, चन्द्रमसोऽवयवाः इव विप्रकीर्णत्वसामान्यात्॥
३८२तस्मिन् एतस्मिन् यथोक्तलक्षणे अग्नौ देवाः १७४०यजमानप्राणाः अग्न्यादिरूपाः अधिदैवतम्। श्रद्धां १७४१अग्निहोत्राहुतिपरिणामावस्थारूपाः सूक्ष्मा आपः श्रद्धाभाविताः श्रद्धा उच्यन्ते, १७४२‘पञ्चम्यां आहुतौ आपः पुरुषवचसो भवन्ति’(छा.उ.५.३.३) इति अपां होम्यतया प्रश्ने श्रुतत्वात्; १७४३‘श्रद्धा वा आपः १७४४श्रद्धां एव आरभ्य प्रणीय प्रचरन्ति’(तै.ब्रा.३.२.४.२८) इति च विज्ञायते। तां श्रद्धां अब्रूपां जुह्वति; तस्याः आहुतेः सोमो राजा अपां श्रद्धाशब्दवाच्यानां द्युलोकाग्नौ हुतानां परिणामः सोमो राजा सम्भवति — १७४५यथा ऋग्वेदादिपुष्परसाः ऋगादिमधुकरोपनीताः ते आदित्ये यशआदिकार्यं रोहितादिरूपलक्षणं आरभन्ते इति उक्तं — तथा इमाः अग्निहोत्राहुतिसमवायिन्यः सूक्ष्माः श्रद्धाशब्दवाच्या आपः द्युलोकं अनुप्रविश्य चान्द्रं कार्यं आरभन्ते फलरूपं अग्निहोत्राहुत्योः। १७४६यजमानाः च तत्कर्तारः आहुतिमयाः १७४७आहुतिभावना भाविता १७४८आहुतिरूपेण कर्मणा आकृष्टाः १७४९श्रद्धाप्समवायिनो द्युलोकं अनुप्रविश्य सोमभूताः भवन्ति। १७५०तत् अर्थं हि तैः अग्निहोत्रं हुतम्। १७५१अत्र तु आहुतिपरिणामः एव पञ्चाग्निसम्बन्धक्रमेण प्राधान्येन विवक्षितं उपासनार्थं न यजमानानां गतिः। १७५२तां तु अविदुषां धूमादिक्रमेण उत्तरत्र वक्ष्यति, विदुषां च उत्तरा विद्याकृताम्॥
इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥
पञ्चमः खण्डः
३८३१७५३द्वितीयहोमपर्यायार्थं आह — पर्जन्यो वाव पर्जन्यः एव गौतमाग्निः पर्जन्यो नाम वृष्ट्युपकरणाभिमानी देवताविशेषः। तस्य वायुः एव समित्, वायुना हि पर्जन्योऽग्निः समिध्यते; पुरोवातादिप्राबल्ये वृष्टिदर्शनात्। अभ्रं धूमः, धूमकार्यत्वात् धूमवत् च लक्ष्यमाणत्वात्। विद्युत् अर्चिः, प्रकाशसामान्यात्। अशनिः अङ्गाराः, काठिन्यात् विद्युत्सम्बन्धात् वा। ह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः ह्रादनयः गर्जितशब्दाः मेघानां, विप्रकीर्णत्वसामान्यात्॥
३८४तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः १७५४पूर्ववत् सोमं राजानं जुह्वति। तस्याः आहुतेः वर्षं सम्भवति; १७५५श्रद्धाख्याः आपः सोमाकारपरिणताः द्वितीये पर्याये पर्जन्याग्निं प्राप्य वृष्टित्वेन परिणमन्ते॥
इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥
षष्ठः खण्डः
३८५पृथिवी वाव गौतमाग्निः इत्यादि पूर्ववत्। तस्याः पृथिव्याख्यस्य अग्नेः संवत्सरः एव समित्, संवत्सरेण हि कालेन समिद्धा पृथिवी व्रीह्यादिनिष्पत्तये भवति। आकाशो धूमः, पृथिव्याः इव उत्थितः आकाशो दृश्यते — यथा अग्नेः धूमः। रात्रिः अर्चिः, पृथिव्याः हि अप्रकाशात्मिकायाः अनुरूपा रात्रिः, तमोरूपत्वात् — अग्नेः इव अनुरूपं अर्चिः। दिशः अङ्गाराः, उपशान्तत्वसामान्यात्। अवान्तरदिशः विस्फुलिङ्गाः, क्षुद्रत्वसामान्यात्॥
३८६तस्मिन् इत्यादि समानम्। तस्याः आहुतेः अन्नं व्रीहियवादि सम्भवति॥
इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥
सप्तमः खण्डः
३८७पुरुषो वाव गौतमाग्निः। तस्य वाक् एव समित्, वाचा हि मुखेन समिध्यते पुरुषो न मूकः। प्राणो धूमः, धूमः इव मुखात् निर्गमनात्। जिह्वा अर्चिः, लोहितत्वात्। चक्षुः अङ्गाराः, भास आश्रयत्वात्। श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः, विप्रकीर्णत्वसाम्यात्॥
३८८समानं अन्यत्। अन्नं जुह्वति व्रीह्यादिसंस्कृतम्। तस्याः आहुतेः रेतः सम्भवति॥
इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥
अष्टमः खण्डः
३८९योषा वाव गौतमाग्निः। तस्याः उपस्थ १७५६एव समित्, तेन हि सा पुत्राद्युत्पादनाय समिध्यते। यत् उपमन्त्रयते सः धूमः, स्त्रीसम्भवात् उपमन्त्रणस्य। योनिः अर्चिः १७५७लोहितत्वात्। यत् अन्तः करोति ते अङ्गाराः, अग्निसम्बन्धात्। अभिनन्दाः सुखलवाः विस्फुलिङ्गाः, क्षुद्रत्वात्॥
३९०तस्मिन् एतस्मिन् अग्नौ देवाः रेतो जुह्वति। तस्याः आहुतेः गर्भः सम्भवति इति। एवं श्रद्धासोमवर्षान्नरेतोहवनपर्यायक्रमेण आप एव गर्भीभूताः ताः। तत्र अपां आहुतिसमवायित्वात् प्राधान्यविवक्षा — आपः पञ्चम्यां आहुतौ पुरुषवचसो भवन्ति इति। १७५८न तु आपः एव केवलाः सोमादिकार्यं आरभन्ते। १७५९न च आपोऽत्रिवृत्कृताः सन्ति इति। १७६०त्रिवृत्कृतत्वे अपि विशेष संज्ञालाभो दृष्टः — पृथिवी इयं इमाः आपोऽयं अग्निः इति अन्यतमबाहुल्यनिमित्तः। १७६१तस्मात् समुदितानि एव भूतानि अब्बाहुल्यात् कर्मसमवायीनि सोमादिकार्यारम्भकारणी आपः इति उच्यन्ते। १७६२दृश्यते च द्रवबाहुल्यं सोमवृष्ट्यन्नरेतोदेहेषु। १७६३बहुद्रवं च शरीरं यद्यपि पार्थिवम्। १७६४तत्र पञ्चम्यां आहुतौ हुतायां रेतोरूपा आपो गर्भीभूताः॥
इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥
नवमः खण्डः
३९११७६५इति तु एवं तु पञ्चम्यां आहुतौ आपः पुरुषवचसो भवन्ति इति व्याख्यातः एकः प्रश्नः। १७६६यत् तु द्युलोकात् इमां प्रत्यावृत्तयोः आहुत्योः पृथिवीं पुरुषं स्त्रियं क्रमेण आविश्य लोकं प्रत्युत्थायी भवति इति वाजसनेयके उक्तं, तत् प्रासङ्गिकं इह उच्यते। १७६७इह च प्रथमे प्रश्ने उक्तं — वेत्थ यत् इतः अधि प्रजाः प्रयन्ति इति। तस्य च अयं उपक्रमः — १७६८सः गर्भोऽपां पञ्चमः परिणामविशेषः आहुतिकर्मसमवायिनीनां श्रद्धाशब्दवाच्यानां उल्बावृतः उल्बेन जरायुणा आवृतः वेष्टितः दश वा नव वा मासान् अन्तः मातुः कुक्षौ शयित्वा यावत् वा यावता कालेन न्यूनेन अतिरिक्तेन वा अथ अनन्तरं जायते॥
३९२१७६९उल्बावृतः इत्यादि वैराग्यहेतोः इदं उच्यते। १७७०कष्टं हि मातुः कुक्षौ मूत्रपूरीषवातपित्तश्लेष्मादिपूर्णे तदनुलिप्तस्य गर्भस्य उल्बाशुचिपटावृतस्य लोहितसरेतोशुचिबीजस्य मातुः अशितपीतरसानुप्रवेशेन विवर्धमानस्य निरुद्धशक्तिबलवीर्यतेजःप्रज्ञाचेष्टस्य शयनम्। १७७१ततो योनिद्वारेण पीड्यमानस्य कष्टतरा निःसृतिः जन्म इति वैराग्यं ग्राहयति, १७७२मुहूर्तं अपि असह्यं दश वा नव वा मासान् अतिदीर्घकालं अन्तः शयित्वा इति च॥१७७३
३९३१७७५सः एवं जातः यावदायुषं पुनः १७७६पुनः घटीयन्त्रवत् गमनागमनाय कर्म कुर्वन् कुलालचक्रवत् वा तिर्यग्भ्रमणाय यावत् कर्मणा उपात्तं आयुः तावज्जीवति। १७७७तं एनं क्षीणायुष प्रेतं मृतं दिष्टं कर्मणा निर्दिष्टं परलोकं प्रति — १७७८यदि चेत् जीवन् वैदिके कर्मणि ज्ञाने वा अधिकृतः — तं एनं मृतं इतः अस्मात् ग्रामात् अग्नये अग्न्यर्थं ऋत्विजो हरन्ति पुत्राः वा अन्त्यकर्मणे। यतः एव इतः आगतः अग्नेः सकाशात् श्रद्धाद्याहुतिक्रमेण, यतः च पञ्चभ्योऽग्निभ्यो सम्भूतः उत्पन्नः भवति, तस्मै एव अग्नये हरन्ति स्वां एव योनिं अग्निं आपादयन्ति इत्यर्थः॥
इति नवमखण्डभाष्यम्॥
दशमः खण्डः
३९४१७८१‘वेत्थ यत् इतः अधि प्रजाः प्रयन्ति’(छा.उ.५.३.२) इति अयं प्रश्नः प्रत्युपस्थितोऽपाकर्तव्यतया। १७८२तत् तत्र १७८३लोकं प्रति उत्थितानां अधिकृतानां गृहमेधिनां ये इत्थं एवं यथा उक्तं पञ्चाग्निदर्शनं — १७८४द्युलोकाद्यग्निभ्यो वयं क्रमेण जाता अग्निस्वरूपाः पञ्चाग्न्यात्मानः — इति एवं विदुः जानीयुः। १७८५कथं अवगम्यते इत्थं विदुः इति गृहस्थाः एव उच्यन्ते न अन्यः इति। १७८६गृहस्थानां ये तु अनित्थंविदः केवलेष्टापूर्तदत्तपराः ते धूमादिना चन्द्रं गच्छन्ति इति वक्ष्यति। ये च अरण्योपलक्षिता वैखानसाः परिव्राजकाः च श्रद्धा तपः इति उपासते, तेषां च इत्थंविद्भिः सह अर्चिरादिना गमनं वक्ष्यति, १७८७–१७८९पारिशेष्यात् अग्निहोत्राहुतिसम्बन्धात् च गृहस्थाः एव गृह्यन्ते — इत्थं विदुः इति। ननु ब्रह्मचारिणोऽपि अगृहीता ग्रामश्रुत्या अरण्यश्रुत्या च अनुपलक्षिता विद्यन्ते, कथं पारिशेष्यसिद्धिः ? १७९०न एषः दोषः। पुराणस्मृतिप्रामाण्यात् ऊर्ध्वरेतसां नैष्ठिकब्रह्मचारिणां उत्तरेण अर्यम्णः पन्थाः प्रसिद्धः, अतः ते अपि अरण्यवासिभिः सह गमिष्यन्ति। १७९१उपकुर्वाणकाः तु स्वाध्यायग्रहणार्था इति १७९२न विशेषनिर्देशार्हाः। ननु ऊर्ध्वरेतस्त्वं चेत् उत्तरमार्गप्रतिपत्तिकारणं पुराणस्मृतिप्रामाण्यात् इष्यते, इत्थंवित्त्वं अनर्थकं प्राप्तम्। न, गृहस्थान् प्रति अर्थवत्त्वात्। १७९३ये गृहस्थाः अनित्थंविदः, तेषां स्वभावतो दक्षिणो धूमादिः पन्थाः प्रसिद्धः, तेषां यः इत्थं विदुः सगुणं वा अन्यत् ब्रह्म विदुः, १७९४–१७९५‘अथ यत् उ चैव अस्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदि च न अर्चिषं एव’(छा.उ.४.१५.५) इति लिङ्गात् उत्तरेण ते गच्छन्ति। ननु ऊर्ध्वरेतसां गृहस्थानां च समाने आश्रमित्वे ऊर्ध्वरेतसां एव उत्तरेण पथा गमनं न गृहस्थानां इति न युक्तं १७९६अग्निहोत्रादिवैदिककर्मबाहुल्ये च सति; १७९७न एषः दोषः, अपूता हि ते — १७९८शत्रुमित्रसंयोगनिमित्तौ हि तेषां रागद्वेषौ, तथा धर्माधर्मौ १७९९हिंसानुग्रहनिमित्तौ, हिंसानृतमायाब्रह्मचर्यादि च बह्वशुद्धिकारणं अपरिहार्यं १८००तेषां, अतोऽपूताः। अपूतत्वात् न उत्तरेण पथा गमनम्। हिंसानृतमायाब्रह्मचर्यादिपरिहारात् च शुद्धात्मानो हि इतरे, शत्रुमित्ररागद्वेषादिपरिहारात् च विरजसः; तेषां युक्तः उत्तरः पन्थाः। १८०१तथा च पौराणिकाः — ‘ये प्रजां ईषिरे अधीराः ते श्मशानानि भेजिरे। ये प्रजां न ईषिरे धीराः ते अमृतत्वं हि भेजिरे’ इति आहुः। १८०२इत्थंविदां गृहस्थानां अरण्यवासिनां च समानमार्गत्वे अमृतत्वफले च सति, अरण्यवासिनां विद्यानर्थक्यं प्राप्तं; १८०३तथा च श्रुतिविरोधः — ‘न तत्र दक्षिणा यन्ति १८०४न अविद्वांसः तपस्विनः’(शत.ब्रा.१०.५.४.१६) इति, ‘सः एनं अविदितो न भुनक्ति’(बृ.उ.१.४.१५) इति च विरुद्धम्। न, आभूतसम्प्लवस्थानस्य अमृतत्वेन विवक्षितत्वात्। १८०५तत्र एव उक्तं पौराणिकैः — ‘आभूतसम्प्लवं स्थानं अमृतत्वं हि भाष्यते’(वि.पु.२.८.९७) इति। १८०६यत् च आत्यन्तिकं अमृतत्वं, तदपेक्षया ‘न तत्र दक्षिणा यन्ति’ ‘सः एनं अविदितो न भुनक्ति’ इत्याद्याः श्रुतयः — इति अतः न विरोधः। १८०७–१८०८‘न च पुनः आवर्तन्ते’(छा.उ.८.१५.१) इति ‘इमं मानवं आवर्तं न आवर्तन्ते’(छा.उ.४.१५.५) इत्यादि श्रुतिविरोधः इति चेत्, न; ‘इमं मानवं’ इति विशेषणात् ‘तेषां इह न पुनरावृत्तिः अस्ति’(बृ.मा.६.१.१८) इति च। १८०९–१८१०यदि हि एकान्तेन एव न आवर्तेरन्, इमं मानवं इह इति च विशेषणं अनर्थकं स्यात्। इमं इह इति आकृतिमात्रं उच्यते इति चेत्, न; अनावृत्तिशब्देन एव नित्यानावृत्त्यर्थस्य प्रतीतत्वात् आकृतिकल्पना अनर्थिका। १८११अतः इमं इह इति च विशेषणार्थवत्त्वाय अन्यत्र आवृत्तिः कल्पनीया। १८१२न च सत् एकं एव अद्वितीयं इति एवं प्रत्ययवतां मूर्धन्यनाड्या अर्चिरादिमार्गेण गमनं, १८१३‘ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’(बृ.उ.४.४.६) ‘तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’(बृ.उ.१.४.९) ‘न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति।’(बृ.उ.४.४.६) ‘अत्र एव समवलीयन्ते’(बृ.उ.३.२.११) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। १८१४–१८१५ननु तस्मात् जीवात् उच्चिक्रमिषोः प्राणाः न उत्क्रामन्ति सह एव गच्छन्ति इति अयं अर्थः कल्प्यते इति चेत्; न, ‘अत्र एव समवलीयन्ते’ इति विशेषणानर्थक्यात्, १८१६‘सर्वे प्राणाः अनूत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.२) इति च प्राणैः गमनस्य प्राप्तत्वात्। तस्मात् उत्क्रामन्ति इति अनाशङ्का एव एषा। १८१७यदा अपि मोक्षस्य संसारगतिवैलक्षण्यात् प्राणानां जीवेन सह आगमनं आशङ्क्य तस्मात् न उत्क्रामन्ति इत्युच्यते, तदा अपि ‘अत्र एव समवलीयन्ते’ इति विशेषणं अनर्थकं स्यात्। १८१८न च प्राणैः वियुक्तस्य गतिः उपपद्यते १८१९जीवत्वं वा, १८२०सर्वगतत्वात् सदात्मनो निरवयवत्वात् प्राणसम्बन्धमात्रं एव हि अग्निविस्फुलिङ्गवज् जीवत्वभेदकारणं इति अतः तद्वियोगे जीवत्वं गतिः वा न शक्या परिकल्पयितुं, श्रुतयः चेत् प्रमाणम्। १८२१न च सतोऽणुः अवयवः स्फुटितो जीवाख्यः सद्रूपं छिद्रीकुर्वन् गच्छति इति शक्यं कल्पयितुम्। १८२२तस्मात् ‘तयोः ऊर्ध्वं आयन् अमृतत्वं एति’(छा.उ.८.६.६) इति सगुणब्रह्मोपासकस्य प्राणैः सह नाड्या गमनं, सापेक्षं एव च अमृतत्वं, न साक्षात् मोक्ष इति गम्यते, १८२३‘तत् अपराजिता पूः तत् ऐरं मदीयं सरः’(छा.उ.८.५.३) इत्यादि उक्त्वा ‘तेषां एव एषः ब्रह्मलोकः’(छा.उ.८.५.४) इति विशेषणात्॥
३९५१८२४अतः पञ्चाग्निविदो गृहस्थाः, ये च इमे अरण्ये वानप्रस्थाः परिव्राजकाः च सह नैष्ठिकब्रह्मचारिभिः श्रद्धा तपः इति एवमादि उपासते श्रद्धधानाः तपस्विनः चेत्यर्थः; उपासनशब्दः तात्पर्यार्थः; इष्टापूर्ते दत्तं इति उपासत इति यद्वत्। श्रुत्यन्तरात् ये च सत्यं ब्रह्म हिरण्यगर्भाख्यं उपासते, ते सर्वे अर्चिषं अर्चिः अभिमानिनीं देवतां अभिसम्भवन्ति प्रतिपद्यन्ते। १८२५समानं अन्यत् चतुर्थगतिव्याख्यानेन। १८२६एषः देवयानः पन्थाः व्याख्यातः सत्यलोकावसानः, न अण्डात् बहिः, १८२७‘यत् अन्तरा पितरं मातरं च’(ऋ.१०.८८.१५) इति मन्त्रवर्णात्॥
३९६अथ इति अर्थान्तरप्रस्तावनार्थः, यः इमे गृहस्थाः ग्रामे, १८२८ग्रामे इति गृहस्थानां असाधारणं विशेषणं अरण्यवासिभ्यो व्यावृत्त्यर्थं — १८२९–१८३०यथा वानप्रस्थपरिव्राजकानां अरण्यं विशेषणं गृहस्थेभ्यो व्यावृत्त्यर्थं, तद्वत्; इष्टापूर्ते इष्टं अग्निहोत्रादि वैदिकं कर्म, पूर्तं वापीकूपतडागारामादिकरणं; दत्तं बहिर्वेदि यथाशक्ति अर्हेभ्यो द्रव्यसंविभागो दत्तं; इति एवंविधं परिचरणपरित्राणादि उपासते, १८३१इति—शब्दस्य प्रकारदर्शनार्थत्वात्। ते दर्शनवर्जितत्वात् धूमं धूमाभिमानिनीं देवतां अभिसम्भवन्ति प्रतिपद्यन्ते। तया अतिवाहिता धूमात् रात्रिं रात्रिदेवतां रात्रेः अपरपक्षदेवतां एवं एव कृष्णपक्षाभिमानिनीं अपरपक्षात् यान् षण्मासान् दक्षिणा दक्षिणां दिशं एति सविता, तान् मासान् दक्षिणायनषण्मासाभिमानिनीः देवताः प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः। सङ्घचारिण्यो हि षण्मासदेवता इति मासानिति बहुवचनप्रयोगः तासु। १८३२न एते कर्मिणः प्रकृताः संवत्सरं संवत्सराभिमानिनीं देवतां अभिप्राप्नुवन्ति। १८३३कुतः पुनः संवत्सरप्राप्तिप्रसङ्गः, यतः प्रतिषिध्यते ? १८३४अस्ति हि प्रसङ्गः — संवत्सरस्य हि एकस्य अवयवभूते दक्षिणोत्तरायने, तत्र अर्चिरादिमार्गप्रवृत्तानां उदगयनमासेभ्योऽवयविनः संवत्सरस्य प्राप्तिः उक्ता; अतः इह अपि तदवयवभूतानां दक्षिणायनमासानां प्राप्तिं श्रुत्वा तदवयविनः संवत्सरस्य अपि पूर्ववत् प्राप्तिः आपन्ना इति। अतः तत् प्राप्तिः प्रतिविध्यते — न एते संवत्सरं अभिप्राप्नुवन्ति इति॥
३९७१८३५मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकात् आकाशं आकाशात् चन्द्रमसम्। कोऽसौ, यः तैः प्राप्यते चन्द्रमाः ? यः एषः दृश्यते अन्तरिक्षे सोमो राजा ब्राह्मणानां, तत् अन्नं देवानां, तं चन्द्रमसं अन्नं देवाः इन्द्रादयो भक्षयन्ति। अतः ते धूमादिना गत्वा चन्द्रभूताः कर्मिणो देवैः भक्ष्यन्ते। ननु अनर्थाय इष्टादिकरणं, यदि अन्नभूता देवैः भक्ष्येरन्। १८३६न एषः दोषः, अन्नं इति उपकरणमात्रस्य विवक्षितत्वात् — न हि ते कबलोत्क्षेपेण देवैः भक्ष्यन्ते कं तर्हि, उपकरणमात्रं देवानां भवन्ति ते, स्त्रीपशुभृत्यादिवत्, १८३७दृष्टः च अन्नशब्दः उपकरणेषु — स्त्रियोऽन्नं पशवोऽन्नं विशोऽन्नं राज्ञां इत्यादि। १८३८न च तेषां स्त्र्यादीनां पुरुषोपभोग्यत्वे अपि उपभोगो नास्ति। तस्मात् कर्मिणो देवानां उपभोग्या अपि सन्तः सुखिनो देवैः क्रीडन्ति। १८३९–१८४०शरीरं च तेषां सुखोपभोगयोग्यं चन्द्रमण्डले आप्यं आरभ्यते। तत् उक्तं पुरस्तात् — श्रद्धाशब्दाः आपो द्युलोकाग्नौ हुताः सोमो राजा सम्भवति इति। १८४१ताः आपः कर्मसमवायिनी इतरैः च भूतैः अनुगता द्युलोकं प्राप्य चन्द्रत्वं आपन्नाः शरीराद्यारम्भिका इष्टाद्युपासकानां भवन्ति। १८४२अन्त्यायां च शरीराहुतौ अग्नौ हुतायां अग्निना दह्यमाने शरीरे तदुत्था आपो धूमेन सह ऊर्ध्वं यजमानं आवेष्ट्य चन्द्रमण्डलं प्राप्य कुशमृत्तिकास्थानीया बाह्यशरीरारम्भिका भवन्ति। १८४३तदारब्धेन च शरीरेण इष्टादिफलं उपभुञ्जाना आसते॥
३९८१८४५यावत् तदुपभोगनिमित्तस्य कर्मणः क्षयः, १८४६सम्पतन्ति येन इति सम्पातः कर्मणः क्षयः यावत्सम्पातं यावत् कर्मणः क्षयः इत्यर्थः, तावत् तस्मिन् चन्द्रमण्डले उषित्वा अथ अनन्तरं एतं एव वक्ष्यमाणमध्वानं मार्गं १८४७पुनः निवर्तन्ते। पुनः निवर्तन्ते इति प्रयोगात् पूर्वं अपि असकृत् चन्द्रमण्डलं गता निवृत्ताः च आसन् इति गम्यते। १८४८तस्मात् इह लोके इष्टादिकर्म उपचित्य चन्द्रं गच्छन्ति; तत्क्षये च आवर्तन्ते; क्षणमात्रं अपि तत्र स्थातुं न लभ्यते, १८४९स्थितिनिमित्तकर्मक्षयात् — स्नेहक्षयात् इव प्रदीपस्य॥
३९९१८५०तत्र किं येन कर्मणा चन्द्रमण्डलं आरूढाः तस्य सर्वस्यक्षये तस्मात् अवरोहणं, किं वा सावशेषः इति। १८५१किं ततः ? १८५२यदि सर्वस्य एव क्षयः कर्मणः, चन्द्रमण्डलस्थस्य एव मोक्षः प्राप्नोति; १८५३तिष्ठतु १८५४तावत् तत्र एव, मोक्षः स्यात्, न वा इति; तत आगतस्य इह शरीरोपभोगादि न सम्भवति। ‘ततः शेषेण’(गौ.ध.२.२.२९) इत्यादिस्मृतिविरोधः च स्यात्। १८५५ननु इष्टापूर्तदत्तव्यतिरेकेण अपि मनुष्यलोके शरीरोपभोगनिमित्तानि कर्माणि अनेकानि सम्भवन्ति, १८५६न च तेषां चन्द्रमण्डले उपभोगः, अतोऽक्षीणानि तानि; १८५७यन्निमित्तं चन्द्रमण्डलं आरूढः, तानि एव क्षीणानि इति अविरोधः; १८५८शेषशब्दः च सर्वेषां कर्मत्वसामान्यात् अविरुद्धः; १८५९अतः एव च तत्र एव मोक्षः स्यात् इति दोषाभावः; १८६०विरुद्धानेकयोन्युपभोगफलानां च कर्मणां एकैकस्य जन्तोः आरम्भकत्वसम्भवात्। १८६१न च एकस्मिन् जन्मनि सर्वकर्मणां क्षयः उपपद्यते, १८६२ब्रह्महत्यादेः च एकैकस्य कर्मणः अनेकजन्मारम्भकत्वस्मरणात्, १८६३स्थावरादिप्राप्तानां च अत्यन्तमूढानां उत्कर्षहेतोः कर्मणः आरम्भकत्वासम्भवात्। १८६४गर्भभूतानां च स्रंसमानानां कर्मासम्भवे संसारानुपपत्तिः। तस्मात् न एकस्मिन् जन्मनि सर्वेषां कर्मणां उपभोगः॥
४००१८६५यत् तु कैश्चित् उच्यते — सर्वकर्माश्रयोपमर्देन प्रायेण कर्मणां जन्मारम्भकत्वम्। १८६६तत्र कानिचित् कर्माणि अनारम्भकत्वेन एव तिष्ठन्ति कानिचित् जन्म आरभन्ते इति न उपपद्यते, मरणस्य सर्वकर्माभिव्यञ्जकत्वात्, स्वगोचराभिव्यञ्जकप्रदीपवत् इति। १८६७तत् असत्, सर्वस्य सर्वात्मकत्वाभ्युपगमात् — १८६८न हि सर्वस्य सर्वात्मकत्वे देशकालनिमित्तावरुद्धत्वात् सर्वात्मना उपमर्दः कस्यचित् क्वचित् अभिव्यक्तिः वा सर्वात्मना उपपद्यते, १८६९तथा कर्मणां अपि साश्रयाणां भवेत् — १८७०यथा च पूर्वानुभूतमनुष्यमयूरमर्कटादिजन्माभिसंस्कृताः विरुद्धानेकवासनाः मर्कटत्वप्रापकेन कर्मणा मर्कटजन्म आरभमाणेन न उपमृद्यन्ते — १८७१तथा कर्मणि अपि अन्यजन्मप्राप्तिनिमित्तानि न उपमृद्यन्ते इति युक्तम्। १८७२यदि हि सर्वाः पूर्वजन्मानुभववासनाः उपमृद्येरन्, मर्कटजन्मनिमित्तेन कर्मणा मर्कटजन्मनि आरब्धे मर्कटस्य जातमात्रस्य मातुः शाखायाः शाखान्तरगमने मातुः उदरसंलग्नत्वादिकौशलं न प्राप्नोति, इह जन्मनि अनभ्यस्तत्वात्। १८७३न च अतीतानन्तरजन्मनि मर्कटत्वं एव आसीत् तस्य इति शक्यं वक्तुं, १८७४‘तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च’(बृ.उ.४.४.२) इति श्रुतेः। १८७५तस्मात् वासनावत् न अशेषकर्मोपमर्दः इति शेषकर्मसम्भवः। यतः एवं, तस्मात् शेषेण उपभुक्तात् कर्मणः संसारः १८७६उपपद्यते इति न कश्चित् विरोधः॥
४०११८७७–१८७९कोऽसौ अध्वा यं प्रति निवर्तन्ते इति, उच्यते — यथा इतं यथा आगतं निवर्तन्ते। ननु मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकात् आकाशं आकाशात् चन्द्रमसं इति गमनक्रमः उक्तः, न तथा निवृत्तिः; किं तर्हि, आकाशात् वायुं इत्यादि; कथं यथेतं इत्युच्यते। १८८०न एषः दोषः, आकाशप्राप्तेः तुल्यत्वात् पृथिवीप्राप्तेः च। १८८१न च अत्र यथेतं एव इति नियमः, १८८२अनेवंविधं अपि निवर्तन्ते; १८८३पुनः निवर्तन्ते इति तु नियमः। १८८४–१८८५अतः उपलक्षणार्थं एतत् — यत् यथे तं इति। अतो भौतिकं आकाशं तावत् प्रतिपद्यन्ते — १८८६याः तेषां चन्द्रमण्डले शरीरारम्भिका आप आसन्, ताः तेषां तत्र उपभोगनिमित्तानां कर्मणां क्षये विलीयन्ते — घृतसंस्थानं इव अग्निसंयोगे, ताः विलीनाः अन्तरिक्षस्थाः आकाशभूता इति सूक्ष्माः भवन्ति। १८८७ताः अन्तरिक्षात् वायुः भवन्ति, वायुप्रतिष्टा वायुभूताः इतः च अमुतः च ऊह्यमानाः ताभिः सह क्षीणकर्मा वायुभूतो भवति। वायुः भूत्वा ताभिः सह एव धूमो भवति। धूमो भूत्वा अभ्रं अब्भरणमात्ररूपो भवति॥
४०२अभ्रं भूत्वा ततः सेचनसमर्थो मेघो भवति; मेघो भूत्वा उन्नतेषु प्रदेशेषु अथ प्रवर्षति; वर्षधारारूपेण शेषकर्मा पतति इत्यर्थः। ते इह व्रीहियवाः ओषधिवनस्पतयः तिलमाषाः इति एवंप्रकाराः जायन्ते; १८८८क्षीणकर्मणां अनेकत्वात् बहुवचननिर्देशः। १८८९मेघादिषु पूर्वेषु एकरूपत्वात् एकवचननिर्देशः। १८९०–१८९१यस्मात् गिरितटदुर्गनदीसमुद्रारण्यमरुदेशादिसंनिवेशसहस्राणि वर्षधाराभिः पतितानां, अतः तस्मात् हेतोः वै खलु दुर्निष्प्रपतरं दुर्निष्क्रमणं दुर्निःसरणं — यतो गिरितटात् उदकस्रोतसा उह्यमाना नदीः प्राप्नुवन्ति, ततः समुद्रं, ततो मकरादिभिः भक्ष्यन्ते; १८९२ते अपि अन्येन; तत्र एव च सह मकरेण समुद्रे विलीनाः १८९३समुद्राम्भोभिः जलधरैः आकृष्टाः पुनः वर्षधाराम्भिः मरुदेशे शिलातटे वा अगम्ये पतिताः तिष्ठन्ति, कदाचित् व्यालमृगादिपीता १८९४भक्षिताः च अन्यैः १८९५ते अपि अन्यैः इति एवंप्रकाराः परिवर्तेरन्; १८९६कदाचित् अभक्ष्येषु स्थावरेषु जाताः तत्र एव शुष्येरन्; १८९७भक्ष्येषु अपि स्थावरेषु जातानां रेतःसिग्देहसम्बन्धो दुर्लभः एव, बहुत्वात् स्थावराणां — इति अतः दुर्निष्क्रमणत्वम्। १८९८अथवा अतः १८९९अस्मात् व्रीहियवादिभावात् दुर्निष्प्रपतरं दुर्निर्गमतरम्। दुर्निष्प्रपरं इति तकारः एको लुप्तो द्रष्टव्यः; व्रीहियवादिभावो दुर्निष्प्रपतः, तस्मात् अपि दुर्निष्प्रपतात् रेतःसिग्देहसम्बन्धो दुर्निष्प्रपततरः इत्यर्थः; १९००यस्मात् ऊर्ध्वरेतोभिः बालैः पुंस्त्वरहितैः स्थविरैः वा भक्षिता अन्तराले शीर्यन्ते, अनेकत्वात् अन्नादानाम्। १९०१–१९०२कदाचित् काकतालीयवृत्त्या रेतःसिग्भिः भक्ष्यन्ते यदा, तदा रेतःसिग्भावं गतानां कर्मणो वृत्तिलाभः। कथं ? यो यो हि अन्नं अत्ति अनुशयिभिः संश्लिष्टं रेतःसिक्, यः च रेतः सिञ्चति ऋतुकाले योषिति, तत् भूयः एव तदाकृतिः एव भवति; तदवयवाकृतिभूयस्त्वं भूयः इत्युच्यते रेतोरूपेण योषितो गर्भाशये अन्तः प्रविष्टोऽनुशयी, १९०३रेतसो रेतःसिगाकृतिभावितत्वात्, १९०४‘सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो तेजः सम्भूतं’(ऐ.उ.२.१.१) इति हि श्रुत्यन्तरात्। १९०५अतो रेतःसिगाकृतिः एव भवति इत्यर्थः। १९०६तथा हि पुरुषात् पुरुषो जायते गोः गवाकृतिः एव न जात्यन्तराकृतिः, तस्मात् युक्तं तत् भूयः एव भवति इति॥
४०३१९०७ये तु अन्ये अनुशयिभ्यः चन्द्रमण्डलं अनारुह्य इह एव पापकर्मभिः घोरैः व्रीहियवादिभावं प्रतिपद्यन्ते, पुनः मनुष्यादिभावं, तेषां न अनुशयिनां इव दुर्निष्प्रपतरम्। १९०८कस्मात् ? कर्मणा हि तैः व्रीहियवादिदेह उपात्त इति तदुपभोगनिमित्तक्षये व्रीह्यादिस्तम्बदेहविनाशे यथाकर्मार्जितं देहान्तरं नवं नवं जलूकावत् सङ्क्रमन्ते १९०९सविज्ञाना एव ‘सविज्ञानो भवति सविज्ञानं एव अन्ववक्रामति’(बृ.उ.४.४.२) इति श्रुत्यन्तरात्। १९१०यदि अपि उपसंहृतकरणाः सन्तो देहान्तरं गच्छन्ति, तथापि स्वप्नवत् देहान्तरप्राप्तिनिमित्तकर्मोद्भावितवासनाज्ञानेन सविज्ञाना एव देहान्तरं गच्छन्ति, १९११श्रुतिप्रामाण्यात्। तथा अर्चिरादिना धूमादिना च गमनं स्वप्नं इव उद्भूतविज्ञानेन, १९१२लब्धवृत्तिकर्मनिमित्तत्वात् गमनस्य। १९१३न तथा अनुशयिनां व्रीह्यादिभावेन जातानां सविज्ञानं एव रेतःसिग्योषिद्देहसम्बन्धः उपपद्यते, १९१४–१९१५न हि व्रीह्यादिलवनकण्डनपेषणादौ च सविज्ञानानां स्थितिः अस्ति। ननु चन्द्रमण्डलात् अपि अवरोहतां देहान्तरगमनस्य तुल्यत्वात् जलूकावत् सविज्ञानता एव युक्ता, १९१६तथा सति घोरो नरकानुभवः इष्टापूर्तादिकारिणां चन्द्रमण्डलात् आरभ्य प्राप्तो यावत् ब्राह्मणादिजन्म; तथा च सति, अनर्थाय एव इष्टापूर्ताद्युपासनं विहितं स्यात्; १९१७श्रुतेः च अप्रामाण्यं प्राप्तं, वैदिकानां कर्मणां अनर्थानुबन्धित्वात्। १९१८न, वृक्षारोहणपतनवत् विशेषसम्भवात् — १९१९देहात् देहान्तरं प्रतिपित्सोः कर्मणो लब्धवृत्तित्वात् कर्मणा उद्भावितेन विज्ञानेन सविज्ञानत्वं युक्तं — वृक्षाग्रं आरोहत इव फलं जिघृक्षोः। तथा अर्चिरादिना गच्छतां सविज्ञानत्वं भवेत्; धूमादिना च चन्द्रमण्डलं आरुरुक्षताम्। न तथा चन्द्रमण्डलात् अवरुरुक्षतां वृक्षाग्रात् इव पततां सचेतनत्वं — १९२०यथा च मुद्गराद्यभिहतानां तदभिघातवेदनानिमित्तसंमूर्छितप्रतिबद्धकरणानां स्वदेहेन एव देशात् देशान्तरं नीयमानानां विज्ञानशून्यता दृष्टा, तथा चन्द्रमण्डलात् मानुषादिदेहान्तरं प्रति अवरुरुक्षतां स्वर्गभोगनिमित्तकर्मक्षयात् मृदिताब्देहानां प्रतिबद्धकरणानाम्। १९२१अतः ते १९२२अपरित्यक्तदेहबीजभूताभिः अद्भिः मूर्छिता इव आकाशादिक्रमेण इमां अवरुह्य कर्मनिमित्तजातिस्थावरदेहैः संश्लिष्यन्ते १९२३प्रतिबद्धकरणतया अनुद्भूतविज्ञाना एव। १९२४तथा लवनकण्डनपेषणसंस्कारभक्षणरसादिपरिणामरेतःसेककालेषु मूर्छितवत् एव, १९२५देहान्तरारम्भकस्य कर्मणोऽलब्धवृत्तित्वात्। १९२६देहबीजभूताप्सम्बन्धापरित्यागेन एव सर्वासु अवस्थासु वर्तन्ते इति जलूकावत् चेतनावत्त्वं न विरुध्यते। १९२७अन्तराले तु अविज्ञानं मूर्छितवदेवेत् एव इति अदोषः। न च वैदिकानां कर्मणां हिंसायुक्तत्वेन उभयहेतुत्वं शक्यं अनुमातुं, हिंसायाः शास्त्रचोदितत्वात्। ‘अहिंसन् सर्वभूतानि अन्यत्र तीर्थेभ्यः’(छा.उ.८.१५.१) १९२८इति श्रुतेः शास्त्रचोदितायाः हिंसायाः १९२९न अधर्महेतुत्वं अभ्युपगम्यते। १९३०अभ्युपगते अपि अधर्महेतुत्वे १९३१मन्त्रैः विषादिवत् तदपनयोपपत्तेः न दुःखकार्यारम्भणोपपत्तिः वैदिकानां कर्मणां — मन्त्रेण इव विषभक्षणस्य इति॥
४०४१९३२तत् तत्र तेषु अनुशयिनां ये इह लोके रमणीयं १९३३शोभनं चरणं शीलं येषां ते रमणीयचरणेन उपलक्षितः शोभनोऽनुशयः पुण्यं कर्म येषां ते — रमणीयचरणाः उच्यन्ते; १९३४क्रौर्यानृतमायावर्जितानां हि शक्यः उपलक्षयितुं शुभानुशयसद्भावः; तेन अनुशयेन पुण्येन कर्मणा चन्द्रमण्डले भुक्तशेषेण अभ्याशो ह क्षिप्रं एव, यत् इति क्रियाविशेषणं, ते रमणीयां क्रौर्यादिवर्जितां योनिं आपद्येरन् प्राप्नुयुः ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा १९३५स्वकर्मानुरूपेण। अथ १९३६पुनः ये एतद्विपरीताः कपूयचरणोपलक्षितकर्माणः अशुभानुशयाः अभ्याशो ह यत् ते कपूयां यथाकर्म योनिं आपद्येरन् कपूयां एव धर्मसम्बन्धवर्जितां जुगुप्सितां योनिं आपद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा १९३७स्वकर्मानुरूपेण एव॥१९३८
४०५ये तु रमणीयचरणाः द्विजातयः, ते स्वकर्मस्थाः चेत् इष्टादिकारिणः, ते धूमादिगत्या गच्छन्ति आगच्छन्ति च पुनः पुनः, घटीयन्त्रवत्। विद्यां चेत् प्राप्नुयुः, तदा अर्चिरादिना गच्छन्ति; १९४०यदा तु न विद्यासेविनो न अपि इष्टादिकर्म सेवंते, तदा अथ एतयोः पथोः यथोक्तयोः अर्चिर्धूमादिलक्षणयोः न कतरेण अन्यतरेण च न अपि यन्ति। तानि इमानि भूतानि क्षुद्राणि दंशमशककीटादीनि असकृदावर्तीनि भवन्ति। अतः उभयमार्गपरिभ्रष्टाः हि असकृत् जायन्ते म्रियन्ते च इत्यर्थः। १९४१तेषां जननमरणसन्ततेः अनुकरणं इदं उच्यते। जायस्व म्रियस्व इति ईश्वरनिमित्तचेष्टा उच्यते। जननमरणलक्षणेन एव कालयापना भवति, न तु क्रियासु शोभनेषु भोगेषु वा कालोऽस्ति इत्यर्थः। एतत् क्षुद्रजन्तुलक्षणं तृतीयं पूर्वोक्तौ पन्थानौ अपेक्ष्य स्थानं संसरतां, १९४२येन एवं दक्षिणमार्गगाः अपि पुनः आगच्छन्ति, अनधिकृतानां ज्ञानकर्मणोः अगमनं एव दक्षिणेन पथा इति, तेन असौ लोको न सम्पूर्यते। १९४३पञ्चमः तु प्रश्नः पञ्चाग्निविद्यया व्याख्यातः। प्रथमो दक्षिणोत्तरमार्गाभ्यां अपाकृतः। दक्षिणोत्तरयोः पथोः व्यावर्तना अपि — मृतानां अग्नौ प्रक्षेपः समानः, ततो व्यावर्त्य अन्ये अर्चिरादिना यन्ति, अन्ये धूमादिना, पुनः उत्तरदक्षिणायने षण्मासान् प्राप्नुवन्तः संयुज्य पुनः व्यावर्तन्ते, अन्ये संवत्सरं अन्ये मासेभ्यः पितृलोकं —
४०६इति व्याख्याता। पुनरावृत्तिः अपि क्षीणानुशयानां चन्द्रमण्डलात् आकाशादिक्रमेण उक्ता। अमुष्य लोकस्य आपूरणं स्वशब्देन एव उक्तं — तेन असौ लोको न सम्पूर्यते इति। यस्मात् एवं कष्टा संसारगतिः, तस्मात् जुगुप्सेत। यस्मात् च जन्ममरणजनितवेदनानुभवकृतक्षणाः क्षुद्रजन्तवो ध्वान्ते च घोरे दुस्तरे प्रवेशिताः — सागरः इव अगाधे अप्लवे निराशाः च उत्तरणं प्रति, तस्मात् च एवंविधां संसारगतिं जुगुप्सेत बीभत्सेत घृणी भवेत् — मा भूत् एवंविधे संसारमहोदधौ घोरे पातः इति। तत् एतस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः पञ्चाग्निविद्यास्तुतये॥
४०७स्तेनो १९४४–१९४५हिरण्यस्य ब्राह्मणसुवर्णस्य हर्ता, सुरां पिबन्, ब्राह्मणः सन्, गुरोः च तल्पं दारान् आवसन्, ब्रह्महा ब्राह्मणस्य हन्ता च इति एते पतन्ति चत्वारः। पञ्चमः च तैः सह आचरन् इति॥१९४६–१९४७
४०८१९४९अथ ह पुनः यो यथोक्तान् पञ्चाग्नीन् वेद, सः तैः अपि आचरन् महापातकिभिः सह न पाप्मना लिप्यते, शुद्ध एव। १९५०तेन पञ्चाग्निदर्शनेन पावितः यस्मात् पूतः, पुण्यो लोकः प्राजापत्यादिः यस्य सोऽयं पुण्यलोकः भवति; यः एवं वेद यथा उक्तं समस्तं पञ्चभिः प्रश्नैः पृष्टं अर्थजातं वेद। द्विरुक्तिः समस्तप्रश्ननिर्णयप्रदर्शनार्था॥
इति दशमखण्डभाष्यम्॥
एकादशः खण्डः
४०९दक्षिणेन पथा गच्छतां अन्नभावः उक्तः — ‘तत् देवानां अन्नं तं देवाः भक्षयन्ति’(छा.उ.५.१०.४) इति; क्षुद्रजन्तुलक्षणा च कष्टा संसारगतिः उक्ता। तदुभयदोषपरिजिहीर्षया वैश्वानरात्तृभावप्रतिपत्त्यर्थं उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते, १९५१‘अत्सि अन्नं पश्यसि प्रियं’(छा.उ.५.१२.२) इत्यादिलिङ्गात्। आख्यायिका तु सुखावबोधार्था १९५२विद्यासम्प्रदानन्यायप्रदर्शनार्था च —
४१०१९५३प्राचीनशालः इति नामतः, उपमन्योः अपत्यं औपमन्यवः। सत्ययज्ञो नामतः, पुलुषस्य अपत्यं पौलुषिः। तथा इन्द्रद्युम्नो नामतः, भल्लवेः अपत्यं भाल्लविः तस्य अपत्यं भाल्लवेयः। जनः इति नामतः, शर्कराक्षस्य अपत्यं शार्कराक्ष्यः। बुडिलो नामतः, अश्वतराश्वस्य अपत्यं आश्वतराश्विः। पञ्च अपि ते ह एते महाशालाः महागृहस्थाः विस्तीर्णाभिः शालाभिः युक्ताः सम्पन्ना इत्यर्थः, महाश्रोत्रियाः श्रुताध्ययनवृत्तसम्पन्नाः इत्यर्थः, ते एवंभूताः सन्तः समेत्य सम्भूय क्वचित् मीमांसां विचारणां चक्रुः कृतवन्तः इत्यर्थः। कथं ? को नः अस्माकं आत्मा किं ब्रह्म — इति; आत्मब्रह्मशब्दयोः इतरेतरविशेषणविशेष्यत्वम्। १९५४ब्रह्म इति अध्यात्मपरिच्छिन्नं आत्मानं निवर्तयति, आत्मा इति च आत्मव्यतिरिक्तस्य आदित्यादिब्रह्मणः उपास्यत्वं निवर्तयति। १९५५अभेदेन आत्मा एव ब्रह्म ब्रह्म एव आत्मा इति एवं सर्वात्मन् वैश्वानरो ब्रह्म सः आत्मा इति एतत् सिद्धं भवति, १९५६‘मूर्धा ते व्यपतिष्यत्’ ‘अन्धोऽभविष्यः’ इत्यादिलिङ्गात्॥
४११ते ह मीमांसन्तोऽपि निश्चयं अलभमानाः सम्पादयां चक्रुः सम्पादितवन्तः आत्मनः उपदेष्टारम्। उद्दालको वै प्रसिद्धो नामतः, भगवन्तः पूजावन्तः, अयं आरुणिः अरुणस्य अपत्यं सम्प्रति सम्यक् इमं आत्मानं वैश्वानरं अस्मदभिप्रेतं अध्येति स्मरति। तं हन्त इदानीं अभ्यागच्छाम इति एवं निश्चित्य तं ह अभ्याजग्मुः गतवन्तः तं आरुणिम्॥
४१२१९५७सः ह तान् दृष्ट्वा एव तेषां आगमनप्रयोजनं बुद्ध्वा सम्पादयां चकार। कथं ? प्रक्ष्यन्ति मां वैश्वानरं इमे महाशालाः महाश्रोत्रियाः, तेभ्योऽहं न सर्वं इव पृष्टं प्रतिपत्स्ये वक्तुं न उत्सहे; अतः हन्त अहं इदानीं अन्यं एषां अभ्यनुशासानि वक्ष्यामि उपदेष्टारं इति॥
४१३१९५८एवं सम्पाद्य तान् ह उवाच — अश्वपतिः वै नामतः भगवन्तः अयं केकयस्य अपत्यं कैकेयः सम्प्रति सम्यक् इमं आत्मानं वैश्वानरं अध्येति इत्यादि समानम्॥
४१४तेभ्यो ह राजा प्राप्तेभ्यः पृथक् पृथक् अर्हाणि अर्हणानि पुरोहितैः भृत्यैः च कारयां चकार कारितवान्। सः ह अन्येद्युः राजा प्रातः सञ्जिहानः उवाच विनयेन उपगम्य — एतत् धनं मत्तः उपादध्वं इति। तैः प्रत्याख्यातो मयि दोषं पश्यन्ति नूनं, यतो न प्रतिगृह्णन्ति मत्तो धनं इति मन्वानः आत्मनः सद्वृत्ततां प्रतिपिपादयिषन् आह — न मे मम जनपदे स्तेनः परस्वहर्ता विद्यते; न कदर्यः अ दाता सति विभवे; न मद्यपः द्विजोत्तमः सन्; न अनाहिताग्निः शतगुः; न अविद्वान् अधिकारानुरूपं; न स्वैरी परदारेषु गन्ता; अतः एव स्वैरिणी कुतः दुष्टचारिणी न सम्भवति इत्यर्थः। तैः च न वयं धनेन अर्थिनः इति उक्तः आह — अल्पं मत्वा एते धनं न गृह्णन्ति इति, यक्ष्यमाणो वै कतिभिः अहोभिः अहं हे भगवन्तोऽस्मि। तत् अर्थं क्लृप्तं धनं मया यावत् एकैकस्मै यथोक्तं ऋत्विजे धनं दास्यामि, तावत् प्रत्येकं भ्यः अपि दास्यामि। वसन्तु भगवन्तः, पश्यन्तु च मम यागम्॥
४१५१९५९इति उक्ताः ते ह ऊचुः — येन ह एव अर्थेन प्रयोजनेन यं प्रति चरेत् गच्छेत् पुरुषः, तं ह एव अर्थं वदेत्। इदं एव प्रयोजनं आगमनस्य इति अयं न्यायः सताम्। १९६०वयं च वैश्वानरज्ञानार्थिनः। १९६१आत्मानं एव इमं वैश्वानरं संप्रति अध्येषि सम्यक् जानासि। अतः तं एव नः अस्मभ्यं ब्रूहि॥
४१६इति उक्तः तान् ह उवाच। प्रातः वः युष्मभ्यं प्रतिवक्ता अस्मि प्रतिवाक्यं दाता अस्मि इति उक्ताः ते ह राज्ञोऽभिप्रायज्ञाः समित्पाणयः समिद्भारहस्ताः अपरेद्युः पूर्वाह्णे राजानं प्रतिचक्रमिरे गतवन्तः। १९६२यतः एवं महाशालाः महाश्रोत्रियाः ब्राह्मणाः सन्तः महाशालत्वाद्यभिमानं हित्वा समिद्भारहस्ताः जातितो हीनं राजानं १९६३विद्यार्थिनः विनयेन उपजग्मुः। तथा अन्यैः विद्योपादित्सुभिः भवितव्यम्। तेभ्यः च अदात् विद्यां अनुपनीय एव उपनयनं अकृत्वा एव तान्। यथा योग्येभ्यो विद्यां अदात्, तथा अन्येन अपि विद्या दातव्या इति आख्यायिकार्थः। एतत् वैश्वानरविज्ञानं उवाच इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः॥१९६४
इति एकादशखण्डभाष्यम्॥
द्वादशः खण्डः
४१७सः कथं उवाच इति, आह — औपमन्यवः हे कं १९६५आत्मानं वैश्वानरं त्वं उपास्से इति पप्रच्छ। ननु अयं अन्यायः — आचार्यः सन् शिष्यं पृच्छति इति। १९६६न एषः दोषः, ‘यत् वेत्थ तेन मा उपसीद ततः तु ऊर्ध्वं वक्ष्यामि’(छा.उ.७.१.१) इति न्यायदर्शनात्। १९६७अन्यत्र अपि आचार्यस्य अप्रतिभावनवति शिष्ये प्रतिभोत्पादनार्थः प्रश्नो दृष्टोऽजातशत्रोः, ‘क्व एषः तदा अभूत् कुतः एतत् आगात्’(बृ.उ.२.१.१६) इति। दिवं एव द्युलोकं एव वैश्वानरं उपासे भगवो राजन् इति ह उवाच। एषः वै सुतेजाः शोभनं तेजो यस्य सोऽयं सुतेजाः इति प्रसिद्धो वैश्वानरः आत्मा, १९६८आत्मनः अवयवभूतत्वात्। यं त्वं आत्मानं आत्मैकदेशं उपास्से, तस्मात् सुतेजसो वैश्वानरस्य उपासनात् तव सुतमभिषुतं सोमरूपं कर्मणि प्रसुतं प्रकर्षेण च सुतं आसुतं च अहर्गणादिषु तव कुले दृश्यते; अति इव कर्मिणः त्वत्कुलीनाः इत्यर्थः॥
४१८अत्सि अन्नं दीप्ताग्निः सन् पश्यसि च पुत्रपौत्रादि प्रियं इष्टम्। १९६९अन्योऽपि अत्ति अन्नं पश्यति च प्रियं भवति अस्य सुतं प्रसुतं आसुतं इत्यादि कर्मित्वं ब्रह्मवर्चसं कुले, यः कश्चित् एतं यथोक्तं एवं वैश्वानरं उपास्ते। १९७०मूर्धा तु आत्मनो वैश्वानरस्य एषः न समस्तो वैश्वानरः। अतः समस्तबुद्ध्या वैश्वानरस्य उपासनात् मूर्धा शिरः ते विपरीतग्राहिणो व्यपतिष्यत् विपतितं अभविष्यत् यत् यदि मां न आगतः अभविष्यः। १९७१साधु अकार्षीः यत् मां आगतः असि इत्यभिप्रायः॥
इति द्वादशखण्डभाष्यम्॥
त्रयोदशः खण्डः
४१९अथ ह उवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं — हे प्राचीनयोग्य कं त्वं आत्मानं उपास्से इति; आदित्यं एव भगवो राजन् इति ह उवाच। शुक्लनीलादिरूपत्वात् विश्वरूपत्वं आदित्यस्य, सर्वरूपत्वात् वा, १९७२सर्वाणि रूपाणि हि त्वाष्ट्राणि यतः, अतो वा विश्वरूपः आदित्यः; तत् उपासनात् तव बहु विश्वरूपं इहामुत्रार्थं उपकरणं दृश्यते कुले॥
४२०किञ्च त्वां अनु प्रवृत्तः अश्वतरीभ्यां युक्तो रथोऽश्वतरीरथः दासीनिष्को दासीभिः युक्तो निष्को हारो दाशीनिष्कः। अत्स्यन्नं इत्यादि समानम्। १९७३चक्षुः वैश्वानरस्य तु सविता। तस्य समस्तबुद्ध्या उपासनात् अन्धोऽभविष्यः चक्षुर्हीनोऽभविष्यः यत् मां न आगमिष्यत् इति १९७४पूर्ववत्॥
इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥
चतुर्दशः खण्डः
४२१अथ ह उवाच इन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं — वैयाघ्रपद्य कं त्वं आत्मानं उपास्से इत्यादि समानम्। पृथग्वर्त्मा १९७५नाना वर्त्म अनियस्य वायोः आवहोद्वहादिभिः भेदैः वर्तमानस्य सोऽयं पृथग्वर्त्मा वायुः। १९७६तस्मात् पृथक् वर्त्म आत्मनो वैश्वानरस्य उपासनात् पृथक् नानादिक्काः त्वां बलयः वस्त्रान्नादिलक्षणा बलयः आयन्ति आगच्छन्ति। पृथक् रथश्रेणयः रथपङ्क्तयोऽपि त्वां अनुयन्ति॥
४२२अत्स्यन्नं इत्यादि समानम्। १९७७प्राणः तु एषः आत्मनः इति ह उवाच। प्राणः ते तव उदक्रमिष्यत् उत्क्रान्तोऽभविष्यत्, यत् मां न आगमिष्यत् इति॥
इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥
पञ्चदशः खण्डः
४२३अथ ह उवाच जनं इत्यादि समानम्। एषः वै बहुलः आत्मा वैश्वानरः। १९७८बहुलत्वं आकाशस्य सर्वगतत्वात् बहुलगुणोपासनात् च। त्वं बहुलोऽसि प्रजया च पुत्रपौत्रादिलक्षणया धनेन च हिरण्यादिना॥
४२४सन्देहः तु एषः सन्देहः मध्यमं शरीरं वैश्वानरस्य। १९७९दिहेः उपचयार्थत्वात् १९८०मांसरुधिरास्थ्यादिभिः च बहुलं शरीरं तत् सन्देहः ते तव शरीरं व्यशीर्यत् शीर्णं अभविष्यत् यत् मां न आगमिष्यत् इति॥
इति पञ्चदशखण्डभाष्यम्॥
षोडशः खण्डः
४२५अथ ह उवाच बुडिलं आश्वतराश्विं इत्यादि समानम्। एषः वै रयिः आत्मा वैश्वानरो धनरूपः। १९८१अद्भ्योऽन्नं ततो धनं इति। तस्मात् रयिमान् धनवान् त्वं पुष्टिमान् च शरीरेण १९८२पुष्टेः च अन्ननिमित्तत्वात्॥
४२६१९८३बस्तिः तु एषः आत्मनो वैश्वानरस्य, बस्तिः मूत्रसङ्ग्रहस्थानं, बस्तिः ते व्यभेत्स्यत् भिन्नोऽभविष्यत् यत् मां न आगमिष्यत् इति॥
इति षोडशखण्डभाष्यम्॥
सप्तदशः खण्डः
४२७१९८४अथ ह उवाच उद्दालकं इत्यादि समानम्। पृथिवीं एव भगवो राजन् इति ह उवाच। एषः वै प्रतिष्ठा पादौ वैश्वानरस्य। पादौ ते व्यम्लास्येतां विम्लानौ अभविष्यतां श्लथीभूतौ यत् मां न आगमिष्यत् इति॥
इति सप्तदशखण्डभाष्यम्॥
अष्टादशः खण्डः
४२८१९८५तान् यथोक्तवैश्वानरदर्शनवतो ह उवाच — एते यूयं, वै खलु इति अनर्थकौ, यूयं पृथक् इव अपृथक् सन्तं इमं एकं वैश्वानरं आत्मानं विद्वांसः अन्नं अत्थ, परिच्छिन्नात्मबुद्ध्या इति एतत् —हस्तिदर्शन इव जात्यन्धाः। १९८६यः तु एतं एवं १९८७यथोक्तावयवैः द्युमूर्धादिभिः पृथिवीपादन्तैः विशिष्टं एकं प्रादेशमात्रं १९८८प्रादेशैः द्युमूर्धादिभिः पृथिवीपादान्तैः अध्यात्मं मीयते ज्ञायते इति प्रादेशमात्रम्। १९८९मुखादिषु वा करणेषु अत्तृत्वेन मीयते इति प्रादेशमात्रः। १९९०द्युलोकादिपृथिव्यन्तप्रदेशपरिमाणो वा प्रादेशमात्रः। १९९१प्रकर्षेण शास्त्रेण आदिश्यन्ते इति प्रादेशाः द्युलोकादयः एव तावत्परिमाणः प्रादेशमात्रः। शाखान्तरे तु मूर्धादिः चिबुकप्रतिष्ठः इति प्रादेशमात्रं कल्पयन्ति। इह तु न तथा अभिप्रेतः, ‘तस्य ह वा एतस्य आत्मनः’(छा.उ.५.१८.२) इत्याद्युपसंहारात्। १९९२प्रत्यगात्मतया अभिविमीयते अहं इति ज्ञायते इति अभिविमानः तं एतं आत्मानं वैश्वानरं — १९९३विश्वान् नरान् नयति पुण्यपापानुरूपां गतिं सर्वात् सः एषः ईश्वरो वैश्वानरः, विश्वो नरः एव वा सर्वात्मत्वात्, विश्वैः वा नरैः प्रत्यगात्मतया प्रविभज्य नीयते इति वैश्वानरः तं एवं उपास्ते यः, सोऽदन् अन्नादी सर्वेषु लोकेषु द्युलोकादिषु सर्वेषु भूतेषु चराचरेषु सर्वेषु आत्मसु शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिषु, १९९४तेषु हि आत्मकल्पनाव्यपदेशः, प्राणिनां अन्नं अत्ति, १९९५वैश्वानरवित् सर्वात्मा सन् अन्नं अत्ति। न यथा अज्ञाः पिण्डमात्राभिमानः सन् इत्यर्थः॥
४२९१९९६कस्मात् एवं ? यस्मात् तस्य ह वै प्रकृतस्य एव एतस्य आत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा एव सुतेजाः चक्षुः विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा आत्मा सन्देहः बहुलो बस्तिः एव रयिः पृथिवी एव पादौ। १९९७–१९९८अथवा विध्यर्थं एतत् वचनं — एवं उपास्य इति। अथ इदानीं वैश्वानरविदो भोजने अग्निहोत्रं सम्पिपादयिषन् आह — एतस्य वैश्वानरस्य भोक्तुः उरः एव वेदिः, आकारसामान्यात्। लोमानि बर्हिः, वेद्यां इव उरसि लोमानि आस्तीर्णानि दृश्यन्ते। हृदयं गार्हपत्यः, हृदयात् हि मनः प्रणीतं इव अनन्तरी भवति; अतोऽन्वाहार्यपचनोऽग्निः मनः। आस्यं मुखं आहवनीयः इव १९९९आहवनीयो हूयते अस्मिन् अन्नं इति॥
इति अष्टादशखण्डभाष्यम्॥
एकोनविंशः खण्डः
४३०तत् तत्र एवं सति यत् भक्तं प्रथमं भोजनकाले आगच्छेत् भोजनार्थं, तत् होमीयं तत् होतव्यं, २०००अग्निहोत्रसम्पन्मात्रस्य विवक्षितत्वात् न अग्निहोत्राङ्गेतिकर्तव्यताप्राप्तिः इह; २००१सः भोक्ता यां प्रथमां आहुतिं जुहुयात्, तां कथं जुहुयात् इति, आह — २००२प्राणाय स्वाहा इति अनेन मन्त्रेण; २००३आहुतिशब्दात् अवदानप्रमाणं अन्नं प्रक्षिपेत् इत्यर्थः। तेन प्राणः तृप्यति॥२००४
४३१प्राणे तृप्यति चक्षुः तृप्यति, चक्षुषि तृप्यति आदित्यो द्यौः च इत्यादि तृप्यति, यत् च अन्यत् द्यौः च आदित्यः च स्वामित्वेन अधितिष्ठतः तत् च तृप्यति, तस्य तृप्तिं अनु स्वयं भुञ्जानः तृप्यति एवं २००५प्रत्यक्षम्। किं च प्रजादिभिः च। तेजः शरीरस्थाः दीप्तिः उज्ज्वलत्वं प्रागल्भ्यं वा, ब्रह्मवर्चसं वृत्तस्वाध्यायनिमित्तं तेजः॥
इति एकोनविंशखण्डभाष्यम्॥
विंशः खण्डः
इति विंशः खण्डः॥
एकविंशः खण्डः
इति एकविंशः खण्डः॥
द्वाविंशः खण्डः
इति द्वाविंशः खण्डः॥
त्रयोविंशः खण्डः
४३२अथ यां द्वितीयां तृतीयां चतुर्थीं पञ्चमीं इति समानम्॥
इति त्रयोविंशखण्डभाष्यम्॥
चतुर्विंशः खण्डः
४३३२००६सः यः कश्चित् इदं वैश्वानरदर्शनं यथोक्तं अविद्वान् सन् अग्निहोत्रं प्रसिद्धं जुहोति, यथा अङ्गारानाहुतियोग्यानपोह्यानाहुतिस्थाने भस्मनि जुहुयात्, तादृक् तत् तुल्यं तस्य तत् अग्निहोत्रहवनं स्यात्, वैश्वानरविदः अग्निहोत्रं अपेक्ष्य — इति प्रसिद्धाग्निहोत्रनिन्दया वैश्वानरविदोऽग्निहोत्रं स्तूयते॥
४३४अतः च एतद्विशिष्टं अग्निहोत्रम्। कथं ? अथ यः एतत् एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति, तस्य यथोक्तवैश्वानरविज्ञानवतः सर्वेषु लोकेषु इत्याद्युक्तार्थं, हुतं अन्नं अत्ति इति अनयोः एकार्थत्वात्॥२००७–२००९
४३५२०१०किञ्च तत् यथा इषीकायाः तूलं अग्नौ प्रोतं प्रक्षिप्तं प्रदूयेत प्रदह्येत अपि क्षिप्रं, एवं ह अस्य विदुषः सर्वात्मभूतस्य सर्वान्नानां अत्तुः सर्वे निरवशिष्टाः पाप्मानः धर्माधर्माख्याः अनेकजन्मसञ्चिताः इह च प्राक् ज्ञानोत्पत्तेः ज्ञानसहभाविनः च प्रदूयन्ते प्रदह्येरन् २०११वर्तमानशरीरारम्भकपाप्मवर्जं; लक्ष्यं प्रति मुक्तेषुवत् प्रवृत्तफलत्वात् तस्य न दाहः। २०१२यः एतत् एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति भुङ्क्ते॥
४३६२०१३सः यद्यपि चण्डालाय उच्छिष्टानर्हाय उच्छिष्टं दद्यात् प्रतिषिद्धं उच्छिष्टदानं यद्यपि कुर्यात्, आत्मनि ह एव अस्य चण्डालदेहस्थे वैश्वानरे तत् हुतं स्यात् न अधर्मनिमित्तं —इति विद्यां एव स्तौति। तत् एतस्मिन् स्तुत्यर्थे श्लोकः मन्त्रोऽपि एषः भवति॥
४३७यथा इह लोके क्षुधिता बुभुक्षिता बालाः मातरं पर्युपासते — कदा नो माता अन्नं प्रयच्छति इति, एवं सर्वाणि भूतानि अन्नादानि एवंविदः अग्निहोत्रं भोजनं उपासते — कदा तु असौ भोक्ष्यते इति, २०१४जगत् सर्वं विद्वद्भोजनेन तृप्तं भवति इत्यर्थः। द्विरुक्तिः अध्यायपरिसमाप्त्यर्था॥
इति चतुर्विंशखण्डभाष्यम्॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः॥