वैतथ्यप्रकरणम्

५२४९७‘ज्ञाते द्वैतं न विद्यते’ इति उक्तं ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४९८आगममात्रं तत्। तत्र उपपत्त्या अपि द्वैतस्य वैतथ्यं शक्यते अवधारयितुं इति द्वितीयं प्रकरणं आरभ्यते — वैतथ्यं इत्यादिना। ४९९वितथस्य भावो वैतथ्यं; असत्यत्वं इत्यर्थः। कस्य ? सर्वेषां बाह्याध्यात्मिकानां भावानां पदार्थानां स्वप्ने उपलभ्यमानानां, आहुः कथयन्ति मनीषिणः प्रमाणकुशलाः। वैतथ्ये हेतुं आह — अन्तःस्थानात्, अन्तः शरीरस्य मध्ये स्थानं येषां; ५००तत्र हि भावाः उपलभ्यन्ते पर्वतहस्त्यादयः, न बहिः शरीरात्; तस्मात् ते वितथा भवितुं अर्हन्ति। ५०१ननु ५०२अपवरकाद्यन्तः उपलभ्यमानैः घटादिभिः अनैकान्तिको हेतुः इति आशङ्क्य आह — संवृतत्वेन हेतुना इति। अन्तः संवृतस्थानात् इत्यर्थः। ५०३न हि अन्तः ५०४संवृते ५०५देहान्तर्नाडीषु पर्वतहस्त्यादीनां सम्भवोऽस्ति; ५०६न हि देहे पर्वतोऽस्ति॥

५३५०९स्वप्नदृश्यानां भावानां अन्तः संवृतस्थानं इति एतत् असिद्धं, ५१०यस्मात् प्राच्येषु सुप्तः उदक्षु स्वप्नान् पश्यन् इव दृश्यते इति एतत् आशङ्क्य आह — न देहात् बहिः देशान्तरं गत्वा स्वप्नान् पश्यति; ५११यस्मात् सुप्तमात्रः एव देहदेशात् योजनशतान्तरिते मासमात्रप्राप्ये देशे स्वप्नान् पश्यन् इव दृश्यते; ५१२न च तद्देशप्राप्तेः आगमनस्य च दीर्घः कालोऽस्ति; ५१३अतः अदीर्घत्वात् च कालस्य न स्वप्नदृग्देशान्तरं गच्छति। ५१४किञ्च, प्रतिबुद्धः च वै सर्वः स्वप्नदृक् स्वप्नदर्शनदेशे न विद्यते। ५१५यदि च स्वप्ने देशान्तरं गच्छेत्, यस्मिन् देशे स्वप्नान् पश्येत्, तत्र एव प्रतिबुध्येत। न च एतत् अस्ति। ५१६रात्रौ सुप्तः अहनि इव भावान् पश्यति; बहुभिः सङ्गतो भवति; ५१७यैः च सङ्गतः सः तैः गृह्येत, न च गृह्यते; ५१८गृहीतः चेत् त्वां अद्य तत्र उपलब्धवन्तो वयं इति ब्रूयुः; न च एतत् अस्ति। ५१९तस्मात् न देशान्तरं गच्छति स्वप्ने॥

५४५२१इतः च स्वप्नदृश्या भावाः वितथाः, ५२२यतः अभावः च रथादीनां स्वप्नदृश्यानां श्रूयते, न्यायपूर्वकं ५२३युक्तितः श्रुतौ ‘न तत्र रथाः’(बृ.उ.४.३.१०) इति अत्र। ५२४तेन अन्तःस्थानसंवृतत्वादिहेतुना प्राप्तं वैतथ्यं तदनुवादिन्या श्रुत्या स्वप्ने स्वयञ्ज्योतिष्ट्वप्रतिपादनपरया प्रकाशितं आहुः ब्रह्मविदः॥

५५५२६जाग्रद्दृश्यानां भावानां वैतथ्यं इति प्रतिज्ञा। दृश्यत्वात् इति हेतुः। स्वप्नदृश्यभाववत् इति दृष्टान्तः। ५२७यथा तत्र स्वप्ने दृश्यानां भावानां वैतथ्यं, तथा जागरिते अपि दृश्यत्वं अविशिष्टं इति हेतूपनयः। ५२८तस्मात् जागरिते अपि वैतथ्यं स्मृतं इति निगमनम्। ५२९अन्तःस्थानात् संवृतत्वेन च स्वप्नदृश्यानां भावानां जाग्रद्दृश्येभ्यो भेदः। ५३०दृश्यत्वं असत्यत्वं च अविशिष्टं उभयत्र॥

५६५३३प्रसिद्धेन एव भेदानां ग्राह्यत्वेन हेतुना समत्वेन स्वप्नजागरितस्थानयोः एकत्वं आहुः विवेकिनः इति पूर्वप्रमाणसिद्धस्य एव फलम्॥

५७५३६इतः च वैतथ्यं जाग्रद्दृश्यानां भेदानां आद्यन्तयोः अभावात्, ५३७यत् आदौ अन्ते च नास्ति वस्तु मृगतृष्णिकादि, तत् मध्ये अपि नास्ति इति निश्चितं लोके; ५३८तथा इमे जाग्रद्दृश्या भेदाः आद्यन्तयोः अभावात् वितथैः एव मृगतृष्णिकादिभिः सदृशत्वात् वितथाः एव; ५३९तथापि अवितथाः इव लक्षिता मूढैः अनात्मविद्भिः॥

५८५४२स्वप्नदृश्यवज् जागरितदृश्यानां अपि असत्त्वं इति यत् उक्तं तत् अयुक्तं; यस्मात् जाग्रद्दृश्याः अन्नपानवाहनादयः क्षुत्पिपासादिनिवृत्तिं कुर्वन्तो गमनागमनादि कार्यं च सप्रयोजना दृष्टाः। ५४३न तु स्वप्नदृश्यानां तत् अस्ति। ५४४तस्मात् स्वप्नदृश्यवज् जाग्रद्दृश्यानां असत्त्वं मनोरथमात्रं इति। ५४५तत् न। ५४६कस्मात् ? ५४७यस्मात् या सप्रयोजनता दृष्टा अन्नपानादीनां, सा स्वप्ने विप्रतिपद्यते। ५४८जागरिते हि भुक्त्वा पीत्वा च तृप्तो विनिवर्तिततृट् सुप्तमात्रः एव क्षुत्पिपासाद्यार्तं अहोरात्रोपोषितं अभुक्तवन्तं आत्मानं मन्यते, ५४९यथा स्वप्ने भुक्त्वा पीत्वा च अतृप्तोत्थितः, तथा। ५५०तस्मात् जाग्रद्दृश्यानां स्वप्ने विप्रतिपत्तिः दृष्टा। ५५१अतो मन्यामहे तेषां अपि असत्त्वं स्वप्नदृश्यवत् अनाशङ्कनीयं इति। ५५२तस्मात् आदाद्यन्तवत्त्वं उभयत्र समानं इति मिथ्या एव खलु ते स्मृताः॥

५९५५५स्वप्नजाग्रद्भेदयोः समत्वात् जाग्रद्भेदानां असत्त्वं इति यत् उक्तं, तत् असत्। ५५६कस्मात् ? ५५७दृष्टान्तस्य असिद्धत्वात्। ५५८कथं ? न हि जाग्रद्दृश्या ये, ते भेदाः स्वप्ने दृश्यन्ते। किं तर्हि ? अपूर्वं स्वप्ने पश्यति ५५९चतुर्दन्तं गजं आरूढोऽष्टभुजं आत्मानम्। अन्यत् अपि एवंप्रकारं अपूर्वं पश्यति स्वप्ने। तत् न अन्येन असता समं इति सत् एव। अतो दृष्टान्तोऽसिद्धः। ५६०तस्मात् स्वप्नवज् जागरितस्य असत्त्वं इति अयुक्तम्। ५६१तत् न। स्वप्ने दृष्टं अपूर्वं यत् मन्यसे, ५६२न तत् स्वतः सिद्धम्। ५६३किं तर्हि ? अपूर्वं स्थानिधर्मो हि, ५६४स्थानिनो द्रष्टुः एव हि स्वप्नस्थानवतो धर्मः; ५६५यथा स्वर्गनिवासिनां इन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादि, तथा स्वप्नदृशोऽपूर्वोऽयं धर्मः, ५६६न स्वतःसिद्धो द्रष्टुः स्वरूपवत्। ५६७तान् एवंप्रकारान् अपूर्वान् स्वचित्तविकल्पान् अयं स्थानी यः स्वप्नदृक् स्वप्नस्थानं गत्वा प्रेक्षते। यथा एव इह लोके सुशिक्षितदेशान्तरमार्गः तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा पदार्थान् पश्यति, तद्वत्। ५६८तस्मात् यथा स्थानिधर्माणां रज्जुसर्पमृगतृष्णिकादीनां असत्त्वं, तथा स्वप्नदृश्यानां अपि अपूर्वाणां स्थानिधर्मत्वं एव इति असत्त्वं; ५६९अतो न स्वप्नदृष्टान्तस्य असिद्धत्वम्॥

६०५७१अपूर्वत्वाशङ्कां निराकृत्य स्वप्नदृष्टान्तस्य पुनः स्वप्नतुल्यतां जाग्रद्भेदानां प्रपञ्चयन् आह — स्वप्नवृत्तौ अपि स्वप्नस्थाने अपि अन्तः चेतसा मनोरथसङ्कल्पितं असत्; सङ्कल्पानन्तरसमकालं एव अदर्शनात्। तत्र एव स्वप्ने बहिः चेतसा गृहीतं चक्षुरादिद्वारेण उपलब्धं घटादि सत् इति एवं असत्यं इति निश्चिते अपि सदसद्विभागो दृष्टः। ५७२उभयोः अपि अन्तर्बहिश्चेतः कल्पितयोः वैतथ्यं एव दृष्टम्॥

६१सदसतोः वैतथ्यं युक्तं, ५७४अन्तर्बहिश्चेतःकल्पितत्वाविशेषात् इति। ५७५व्याख्यातं अन्यत्॥

६२५७८चोदकः आह — ५७९स्वप्नजाग्रत्स्थानयोः भेदानां यदि वैतथ्यं, कः एतान् अन्तर्बहिश्चेतःकल्पितान् बुध्यते। ५८०को वै तेषां विकल्पकः; स्मृतिज्ञानयोः कः आलम्बनं इत्यभिप्रायः; ५८१न चेत् निरात्मवादः इष्टः॥

६३५९०स्वयं स्वमायया ५९१स्वं आत्मानं आत्मा देवः ५९२आत्मनि एव वक्ष्यमाणं भेदाकारं कल्पयति ५९३रज्ज्वादौ इव सर्पादीन्, ५९४स्वयं एव च तान् बुध्यते भेदान्, ५९५–५९६तद्वत् एव इति एवं वेदान्तनिश्चयः। ५९७न अन्योऽस्ति ज्ञानस्मृत्याश्रयः। ५९८न च निरास्पदे एव ज्ञानस्मृती वैनाशिकानां इव इत्यभिप्रायः॥

६४६००सङ्कल्पयन् केन प्रकारेण ६०१कल्पयति इत्युच्यते — विकरोति नाना करोति अपरान् लौकिकान् भावान् पदार्थान् शब्दादीन् अन्यान् च अन्तः चित्ते वासनारूपेण ६०२व्यवस्थितान् अव्याकृतान् नियतान् च पृथिव्यादीन् अनियतान् च कल्पनाकालान् बहिश्चित्तः सन्, तथा अन्तश्चित्तो मनोरथादिलक्षणान् इति एवं कल्पयति, प्रभुः ईश्वरः, आत्मा इत्यर्थः॥

६५६०४स्वप्नवत् चित्तपरिकल्पितं सर्वं इति एतत् आशङ्क्यते — ६०५यस्मात् चित्तपरिकल्पितैः मनोरथादिलक्षणैः चित्तपरिच्छेद्यैः वैलक्षण्यं बाह्यानां अन्योन्यपरिच्छेद्यत्वं इति, ६०६सा न युक्ता आशङ्का। ६०७चित्तकालाः हि ये अन्तः तु चित्तपरिच्छेद्याः, न अन्यः चित्तकालव्यतिरेकेण परिच्छेदकः कालो येषां, ते चित्तकालाः; ६०८कल्पनाकालः एव उपलभ्यन्ते इत्यर्थः। ६०९द्वयकालाः च भेदकालाः अन्योन्यपरिच्छेद्याः, ६१०यथा आ गोदोहनं आस्ते; ६११यावत् आस्ते तावत् गां दोग्धि; यावत् गां दोग्धि तावत् आस्ते, ६१२–६१३तावान् अयं एतावान् सः इति परस्परपरिच्छेद्यपरिच्छेदकत्वं बाह्यानां भेदानां, ते द्वयकालाः। ६१४अन्तश्चित्तकालाः बाह्याः च द्वयकालाः कल्पिता एव ते सर्वे। ६१५न बाह्यो द्वयकालत्वविशेषः कल्पितत्वव्यतिरेकेण अन्यहेतुकः। ६१६अत्र अपि हि स्वप्नदृष्टान्तो भवति एव॥

६६६१८यत् अपि अन्तरव्यक्तत्वं भावानां ६१९मनोवासनामात्राभिव्यक्तानां स्फुटत्वं वा बहिः चक्षुरादीन्द्रियान्तरे विशेषः, ६२०न असौ भेदानां अस्तित्वकृतः, ६२१स्वप्ने अपि तथा दर्शनात्। ६२२किं तर्हि ? इन्द्रियान्तरकृतः एव। ६२३अतः कल्पिता एव जाग्रद्भावाः अपि स्वप्नभाववत् इति सिद्धम्॥

६७६२६बाह्याध्यात्मिकानां भावानां इतरेतरनिमित्तनैमित्तिकतया कल्पनायाः किं ६२७मूलं इत्युच्यते — जीवं हेतुफलात्मकं ६२८‘अहं करोमि, मम सुखदुःखे’ इति एवंलक्षणम्। ६२९अनेवंलक्षणः एव शुद्ध आत्मनि ६३०रज्ज्वां इव सर्पं कल्पयते पूर्वम्। ६३१ततः तादर्थ्येन क्रियाकारकफलभेदेन प्राणादीन् नानाविधान् भावान् बाह्यान् आध्यात्मिकान् चैव कल्पयते। ६३२तत्र कल्पनायां को ६३३हेतुः इत्युच्यते — योऽसौ स्वयं कल्पितो जीवः सर्वकल्पनायां अधिकृतः, सः यथाविद्यः यादृशी विद्या विज्ञानं अस्य इति यथाविद्यः, तथाविधा एव स्मृतिः तस्य इति तथा स्मृतिः भवति सः इति। ६३४अतो हेतुकल्पनाविज्ञानात् फलविज्ञानं, ततो हेतुफलस्मृतिः, ततः तद्विज्ञानं, ततः तदर्थक्रियाकारकतत्फलभेदविज्ञानानि, तेभ्यः तत्स्मृतिः, तत्स्मृतेः च पुनः तद्विज्ञानानि ६३५इति एवं बाह्यान् आध्यात्मिकान् च इतरेतरनिमित्तनैमित्तिकभावेन अनेकधा कल्पयते॥

६८६३७तत्र जीवकल्पना सर्वकल्पनामूलं इति उक्तं; ६३८सा एव जीवकल्पना किंनिमित्ता इति ६३९दृष्टान्तेन प्रतिपादयति — यथा लोके स्वेन रूपेण अनिश्चिता अनवधारिता ६४०एवं एव इति रज्जुः ६४१मन्दान्धकारे किं सर्पः उदकधारा दण्डः इति वा अनेकधा विकल्पिता भवति पूर्वं ६४२स्वरूपानिश्चयनिमित्तम्। ६४३यदि हि पूर्वं एव रज्जुः स्वरूपेण निश्चिता स्यात्, न सर्पादिविकल्पोऽभविष्यत्, यथा स्वहस्ताङ्गुल्यादिषु; ६४४एषः दृष्टान्तः। ६४५तद्वत् हेतुफलादिसंसारधर्मानर्थविलक्षणतया स्वेन ६४६–६४७विशुद्धविज्ञप्तिमात्रसत्ताद्वयरूपेण अनिश्चितत्वात् जीवप्राणाद्यनन्तभावभेदैः आत्मा विकल्पित ६४८इति एषः सर्वोपनिषदां सिद्धान्तः॥

६९६५०रज्जुः एव इति निश्चये सर्पादिविकल्पनिवृत्तौ रज्जुः एव इति च अद्वैतं यथा, ६५१तथा न इति न इति इति सर्वसंसारधर्मशून्यप्रतिपादकशास्त्रजनितविज्ञानसूर्यालोककृतात्मविनिश्चयः ६५२‘आत्मा एव इदं सर्वं अपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः ६५३सबाह्याभ्यन्तरो ६५४हि अजः अजरः अमृतोऽभयः ६५५–६५६एक एव अद्वयः’ इति॥

७०६५९यदि आत्मैक एव इति निश्चयः, कथं प्राणादिभिः अनन्तैः भावैः एतैः संसारलक्षणैः विकल्पित इति ? ६६०उच्यते शृणु — माया एषा तस्य आत्मनो देवस्य। ६६१यथा मायाविना विहिता माया गगनं अतिविमलं कुसुमितैः सपलाशैः तरुभिः आकीर्णं इव करोति, तथा इयं अपि देवस्य माया, ६६२यया अयं स्वयं अपि मोहित इव मोहितो भवति। ६६३‘मम माया दुरत्यया’(भ.गी.७.१४) इति उक्तम्॥

७१७०५–७०६प्राणः प्राज्ञो बीजात्मा, ७०७तत्कार्यभेदाः हि इतरे स्थित्यन्ताः। ७०८अन्ये च सर्वे लौकिकाः सर्वप्राणिपरिकल्पिताः भेदाः ७०९रज्ज्वां इव सर्पादयः। ७१०तच्छून्ये आत्मनि आत्मस्वरूपानिश्चयहेतोः अविद्यया कल्पिता इति पिण्डितोऽर्थः। प्राणादिश्लोकानां ७११प्रत्येकं पदार्थव्याख्याने फल्गुप्रयोजनत्वात् सिद्धपदार्थत्वात् च यत्नो न कृतः॥

७२७१३किं बहुना ? प्राणादीनां अन्यतमं उक्तं अनुक्तं वा अन्यं यं भावं पदार्थं दर्शयेत् यस्य आचार्योऽन्यो वा आप्तः इदं एव तत्त्वं इति, सः तं भावं आत्मभूतं पश्यति अयं अहं इति वा मम इति वा, तं च द्रष्टारं सः भावोऽवति, ७१४यो दर्शितो भावः, ७१५असौ सः भूत्वा रक्षति; ७१६स्वेन आत्मना सर्वतो निरुणद्धि। ७१७तस्मिन् ग्रहः तद्ग्रहः तदभिनिवेशः इदं एव तत्त्वं इति सः तं ग्रहीतारं उपैति, तस्य आत्मभावं निगच्छति इत्यर्थः॥

७३७२०एतैः प्राणादिभिः आत्मनोऽपृथग्भूतैः अपृथग्भावैः एषः आत्मा रज्जुः इव सर्पादिविकल्पनारूपैः पृथक् एव इति लक्षितः अभिलक्षितः निश्चितः मूढैः इत्यर्थः। ७२१विवेकिनां तु रज्ज्वां इव कल्पिताः सर्पादयो न आत्मव्यतिरेकेण प्राणादयः सन्ति इत्यभिप्रायः; ७२२‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इति श्रुतेः। ७२३एवं आत्मव्यतिरेकेण असत्त्वं रज्जुसर्पवत् आत्मनि कल्पितानां आत्मानं च केवलं निर्विकल्पं यो वेद ७२४तत्त्वेन श्रुतितो युक्तितः च, सः अविशङ्कितो वेदार्थं विभागतः कल्पयेत् कल्पयति इत्यर्थः — ७२५इदं एवंपरं वाक्यं अदोऽन्यपरं इति। ७२६न हि अनध्यात्मवित् वेदान् ज्ञातुं शक्नोति तत्त्वतः, ७२७‘न हि अनध्यात्मवित् कश्चित् क्रियाफलं उपाश्नुते’(मनु.६.८२) इति हि मानवं वचनम्॥

७४७२९यत् एतत् द्वैतस्य असत्त्वं उक्तं युक्तितः, तत् एतत् वेदान्तप्रमाणावगतं इत्याह — ७३०स्वप्नः च माया च स्वप्नमाये असद्वस्त्वात्मिके सत्यौ सद्वस्त्वात्मिके इव लक्ष्येते अविवेकिभिः। ७३१यथा च प्रसारितपण्यापणगृहप्रासादस्त्रीपुञ्जनपदव्यवहाराकीर्णं इव गन्धर्वनगरं दृश्यमानं एव सत् अकस्मात् अभावतां गतं दृष्टं, यथा च स्वप्नमाये दृष्टे असद्रूपे, तथा विश्वं इदं द्वैतं समस्तं असत् दृष्टम्। क्व इत्याह — वेदान्तेषु, ‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’(कः.उ.२.१.११) ‘इन्द्रो मायाभिः’(बृ.उ.२.५.१९) ‘आत्मा एव इदं अग्रे आसीत्’(बृ.उ.१.४.१) ‘ब्रह्म एव इदं अग्रे आसीत्’(बृ.उ.१.४.१०) ‘द्वितीयात् वै भयं भवति’(बृ.उ.१.४.२) ‘न तु तत् द्वितीयं अस्ति’(बृ.उ.४.३.२३) ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत्’(बृ.उ.४.५.१५) इत्यादिषु विचक्षणैः निपुणतरवस्तुदर्शिभिः पण्डितैः इत्यर्थः; ७३२‘तमः श्वभ्रनिभं दृष्टं वर्षबुद्बुदसंनिभम्। नाशप्रायं सुखात् हीनं नाशोत्तरं अभावगं’(मो.ध.३०१.६०) इति व्यासस्मृतेः॥

७५७३४प्रकरणार्थोपसंहारार्थो अयं श्लोकः — ७३५यदा वितथं द्वैतं आत्मा एव एकः परमार्थतः सन्, ७३६तदा इदं निष्पन्नं भवति — सर्वोऽयं लौकिको वैदिकः च व्यवहारोऽविद्याविषयः एव इति। तदा न निरोधः, निरोधनं निरोधः प्रलयः, ७३७उत्पत्तिः जननं, बद्धः संसारी जीवः, साधकः साधनवान् मोक्षस्य, मुमुक्षुः मोचनार्थी, मुक्तः विमुक्तबन्धः। उत्पत्तिप्रलययोः अभावात् बद्धादयो न सन्ति इति एषा परमार्थता। ७३८कथं उत्पत्तिप्रलययोः अभावः इति, उच्यते — द्वैतस्य असत्त्वात्। ७३९‘यत्र हि द्वैतं इव भवति’(बृ.उ.२.४.१४) ‘यः इह नाना इव पश्यति’(कः.उ.२.१.१०) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इत्यादिनानाश्रुतिभ्यो द्वैतस्य असत्त्वं सिद्धम्। ७४०सतो हि उत्पत्तिः प्रलयो वा स्यात्, न असतः शशविषाणादेः। ७४१न अपि अद्वैतं उत्पद्यते प्रलीयते वा। अद्वैतं च, उत्पत्तिप्रलयवत् च इति विप्रतिषिद्धम्। ७४२यः तु पुनः द्वैतसंव्यवहारः, सः रज्जुसर्पवत् आत्मनि प्राणादिलक्षणः कल्पितः इति उक्तं; ७४३न हि मनोविकल्पनायाः रज्जुसर्पादिलक्षणायाः रज्ज्वां प्रलये उत्पत्तिः वा; ७४४न च मनसि रज्जुसर्पस्य उत्पत्तिः प्रलयो वा, ७४५न च उभयतो वा। ७४६तथा मानसत्वाविशेषात् द्वैतस्य। ७४७न हि नियते मनसि सुषुप्ते वा द्वैतं गृह्यते; ७४८अतो मनोविकल्पनामात्रं द्वैतं इति सिद्धम्। ७४९तस्मात् सूक्तं — द्वैतस्य असत्त्वात् निरोधाद्यभावः परमार्थता इति। ७५०यदि एवं द्वैताभावे शास्त्रव्यापारः, न अद्वैते, विरोधात्; ७५१तथा च सति अद्वैतस्य वस्तुत्वे प्रमाणाभावात् शून्यवादप्रसङ्गः, ७५२द्वैतस्य च अभावात्; ७५३न, रज्जुवत् सर्पादिकल्पनायाः निरास्पदत्वे अनुपपत्तिः इति प्रत्युक्तं एतत् कथं उज्जीवयसि इति, ७५४आह — रज्जुः अपि सर्पविकल्पस्य आस्पदभूता कल्पिता एव इति दृष्टान्तानुपपत्तिः; ७५५न, विकल्पनाक्षये अविकल्पितस्य अविकल्पितत्वात् एव सत्त्वोपपत्तेः; ७५६रज्जुसर्पवत् असत्त्वं इति चेत्, ७५७न एकान्तेन अविकल्पितत्वात् ७५८अविकल्पितरज्ज्वंशवत् प्राक् सर्पाभावविज्ञानात्, ७५९विकल्पयितुः च प्राग्विकल्पनोत्पत्तेः सिद्धत्वाभ्युपगमात् एव असत्त्वानुपपत्तिः। ७६०कथं पुनः स्वरूपे व्यापाराभावे शास्त्रस्य द्वैतविज्ञाननिवर्तकत्वं ? ७६१न एषः दोषः, रज्ज्वां सर्पादिवत् आत्मनि द्वैतस्य अविद्याध्यस्तत्वात् ७६२कथं ७६३सुखी अहं दुःखी मूढो जातो मृतो जीर्णो देहवान् पश्यामि व्यक्ताव्यक्तः कर्ता फली संयुक्तो वियुक्तः क्षीणो वृद्धोऽहं मम एते इति एवं आदयः सर्वे आत्मनि अध्यारोप्यन्ते। आत्मा एतेषु अनुगतः, सर्वत्र अव्यभिचारात्, यथा सर्पधारादिभेदेषु रज्जुः। ७६४यदा च एवं विशेष्यस्वरूपप्रत्ययस्य सिद्धत्वात् न कर्तव्यत्वं शास्त्रेण। ७६५अकृतकर्तृ च शास्त्रं कृतानुकारित्वे अप्रमाणम्। यतः ७६६अविद्याध्यारोपितसुखित्वादिविशेषप्रतिबन्धात् एव आत्मनः ७६७स्वरूपेण अनवस्थानं, स्वरूपावस्थानं च श्रेयः इति ७६८सुखित्वादिनिवर्तकं शास्त्रं आत्मनि असुखित्वादिप्रत्ययकरणेन न इति न इति अस्थूलादिवाक्यैः; ७६९आत्मस्वरूपवत् असुखित्वादिः अपि सुखित्वादिभेदेषु न अनुवृत्तोऽस्ति धर्मः। ७७०यदि अनुवृत्तः स्यात्, न अध्यारोप्येत सुखित्वादिलक्षणो विशेषः, यथा उष्णत्वगुणविशेषवति अग्नौ शीतता; ७७१तस्मात् निर्विशेषे एव आत्मनि सुखित्वादयो विशेषाः कल्पिताः। ७७२यत् तु असुखित्वादिशास्त्रं आत्मनः, तत् सुखित्वादिविशेषनिवृत्त्यर्थं एव इति सिद्धम्। ७७३‘सिद्धं तु निवर्तकत्वात्’ इति आगमविदां सूत्रम्॥

७६७७७पूर्वश्लोकार्थस्य हेतुं आह — ७७८यथा रज्ज्वां असद्भिः सर्पधारादिभिः अद्वयेन च रज्जुद्रव्येण सता अयं सर्पः इति धारा इयं दण्डोऽयं इति वा रज्जुद्रव्यं एव कल्प्यते, एवं प्राणादिभिः अनन्तैः असद्भिः एव अविद्यमानैः, न परमार्थतः। ७७९न हि अप्रचलिते मनसि कश्चित् भावः उपलक्षयितुं शक्यते केनचित्; ७८०न च आत्मनः प्रचलनं अस्ति। ७८१प्रचलितस्य एव उपलभ्यमाना भावाः न परमार्थतः सन्तः कल्पयितुं शक्याः। ७८२अतः असद्भिः एव प्राणादिभिः भावैः अद्वयेन च ७८३परमार्थसता आत्मना रज्जुवत् सर्वविकल्पास्पदभूतेन अयं स्वयं एव आत्मा कल्पितः ७८४सदा एकस्वभावोऽपि सन्। ७८५ते च अपि प्राणादिभावाः अद्वयेन एव सता आत्मना विकल्पिताः; ७८६न हि निरास्पदा काचित् कल्पना उपपद्यते; ७८७अतः सर्वकल्पनास्पदत्वात् स्वेन आत्मना अद्वयस्य अव्यभिचारात् कल्पनावस्थायां अपि अद्वयता शिवा; ७८८कल्पना एव तु अशिवाः, रज्जुसर्पादिवत् त्रासादिकारिण्यो हि ताः। ७८९अद्वयता अभयाः; अतः सा एव शिवा॥

७७७९५कुतः च अद्वयता शिवा ? ७९६नानाभूतं प्रथक्त्वं ७९७अन्यस्य अन्यस्मात् यत्र दृष्टं, तत्र अशिवं भवेत्। ७९८न हि अत्र अद्वये परमार्थसत्यात्मनि प्राणादिसंसारजातं इदं जगत् आत्मभावेन परमार्थस्वरूपेण निरूप्यमाणं नाना वस्त्वन्तरभूतं भवति; ७९९यथा रज्जुस्वरूपेण प्रकाशेन निरूप्यमाणो न नानाभूतः कल्पितः सर्पोऽस्ति, तद्वत्। ८००न अपि स्वेन प्राणाद्यात्मना इदं विद्यते कदाचित् अपि, रज्जुसर्पवत् कल्पितत्वात् एव। ८०१तथा अन्योन्यं न पृथक् प्राणादि वस्तु, यथा अश्वात् महिषः पृथक् विद्यते, एवम्। ८०२अतः असत्त्वात् न अपि अपृथक् विद्यते अन्योन्यं परेण वा किञ्चित् इति। एवं परमार्थतत्त्वविदो ब्राह्मणाः विदुः। ८०३अतः अशिवहेतुत्वाभावात् अद्वयता एव शिवा इत्यभिप्रायः॥

७८८०५तत् एतत् सम्यग्दर्शनं स्तूयते — विगतरागभयक्रोधादिसर्वदोषैः ८०६सर्वदा ८०७मुनिभिः मननशीलैः विवेकिभिः ८०८वेदपारगैः अवगतवेदान्तार्थतत्त्वैः ज्ञानिभिः ८०९निर्विकल्पः सर्वविकल्पशून्यः अयं आत्मा दृष्टः ८१०उपलब्धो ८११वेदान्तार्थतत्परैः, प्रपञ्चोपशमः, प्रपञ्चो द्वैतभेदविस्तारः, तस्य उपशमोऽभावो यस्मिन्, सः आत्मा प्रपञ्चोपशमः, ८१२अतः एव अद्वयः ८१३विगतदोषैः एव पण्डितैः वेदान्तार्थतत्परैः संन्यासिभिः अयं आत्मा द्रष्टुं शक्यः, ८१४न अन्यैः रागादिकलुषितचेतोभिः स्वपक्षपातिदर्शनैः तार्किकादिभिः इत्यभिप्रायः॥

७९८१७यस्मात् सर्वानर्थोपशमरूपत्वात् अद्वयं शिवं अभयं, अतः एवं विदित्वा एनं अद्वैते स्मृतिं योजयेत्; ८१८अद्वैतावगमाय एव स्मृतिं कुर्यात् इत्यर्थः। ८१९तत् च अद्वैतं अवगम्य ‘अहं अस्मि परं ब्रह्म’ इति विदित्वा अशनायाद्यतीतं साक्षात् अपरोक्षात् अजं आत्मानं ८२०सर्वलोकव्यवहारातीतं ८२१जडवत् लोकं आचरेत्; अप्रख्यापयन् आत्मानं अहं एवंविधः इत्यभिप्रायः॥

८०८२५कया चर्यया लोकं आचरेत् इति, आह — स्तुतिनमस्कारादिसर्वकर्मविवर्जितः ८२६त्यक्तसर्वबाह्यैषणः प्रतिपन्नपरमहंसपारिव्राज्यः इत्यभिप्रायः, ८२७‘एतं वै तं आत्मानं विदित्वा’(बृ.उ.३.५.१) इत्यादिश्रुतेः, ८२८–८२९‘तद्बुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः’(भ.गी.५.१७) इत्यादिस्मृतेः च। चलं शरीरं, प्रतिक्षणं अन्यथाभावात्; अचलं आत्मतत्त्वम्। ८३०यदा कदाचित् भोजनादिसंव्यवहारनिमित्तं आकाशवत् अचलं स्वरूपं आत्मतत्त्वं आत्मनो निकेतं आश्रयं आत्मस्थितिं विस्मृत्य अहं इति मन्यते यदा, तदा चलो देहो निकेतो यस्य ८३१सोऽयं एवं चलाचलनिकेतो ८३२विद्वान् न पुनः बाह्यविषयाश्रयः। ८३३सः च यादृच्छिको भवेत्, यदृच्छाप्राप्तकौपीनाच्छादनग्रासमात्रदेहस्थितिः इत्यर्थः॥

८१बाह्यं पृथिव्यादि ८३५तत्त्वं आध्यात्मिकं च देहादिलक्षणं ८३६रज्जुसर्पादिवत् स्वप्नमायादिवत् च असत्, ८३७‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४) इत्यादिश्रुतेः। ८३८आत्मा च सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः अपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः तथा आकाशवत् सर्वगतः सूक्ष्मोऽचलो निर्गुणो निष्कलो निष्क्रियः ८३९‘तत् सत्यं सः आत्मा तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति श्रुतेः, ८४०इति एवं तत्त्वं दृष्ट्वा तत्त्वीभूतः तदारामो ८४१न बाह्यरमणः; ८४२यथा अतत्त्वदर्शी कश्चित् तं आत्मत्वेन प्रतिपन्नः चित्तचलनं अनु चलितं आत्मानं मन्यमानः तत्त्वात् चलितं देहादिभूतं आत्मानं कदाचित् मन्यते प्रच्युतोऽहं आत्मतत्त्वात् इदानीं इति, समाहिते तु मनसि कदाचित् तत्त्वभूतं प्रसन्नं आत्मानं मन्यते इदानीं अस्मि तत्त्वीभूत इति; न तथा आत्मवित् भवेत्, ८४३आत्मनः एकरूपत्वात्, स्वरूपप्रच्यवनासम्भवात् च। ८४४सदा एव ब्रह्म अस्मि इति अप्रच्युतो भवेत् तत्त्वात्, सदा अप्रच्युतात्मतत्त्वदर्शनो भवेत् इत्यभिप्रायः; ८४५‘शुनि चैव श्वपाके च’(भ.गी.५.१८) ८४६‘समं सर्वेषु भूतेषु’(भ.गी.१३.२७) इत्यादिस्मृतेः॥

इति द्वितीयं वैतथ्यप्रकरणं सम्पूर्णम्॥