अलातशान्तिप्रकरणम्
१३०१३३०ओङ्कारनिर्णयद्वारेण आगमतः प्रतिज्ञातस्य अद्वैतस्य बाह्यविषयभेदवैतथ्यात् च सिद्धस्य पुनः अद्वैते शास्त्रयुक्तिभ्यां साक्षात् निर्धारितस्य एतत् उत्तमं सत्यं इति उपसंहारः कृतोऽन्ते। १३३१तस्य एतस्य आगमार्थस्य अद्वैतदर्शनस्य प्रतिपक्षभूता द्वैतिनो वैनाशिकाः च। तेषां च अन्योन्यविरोधात् रागद्वेषादिक्लेशास्पदं दर्शनं इति मिथ्यादर्शनत्वं सूचितं, १३३२क्लेशानास्पदत्वात् सम्यग्दर्शनं इति अद्वैतदर्शनस्तुतये। १३३३तत् इह विस्तरेण अन्योन्यविरुद्धतया असम्यग्दर्शनत्वं प्रदर्श्य तत्प्रतिषेधेन अद्वैतदर्शनसिद्धिः उपसंहर्तव्या आवीतन्यायेन इति अलातशान्तिप्रकरणं आरभ्यते। १३३४तत्र अद्वैतदर्शनसम्प्रदायकर्तुः अद्वैतस्वरूपेण एव नमस्कारार्थोऽयं आद्यश्लोकः। १३३५आचार्यपूजा हि अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं इष्यते शास्त्रारम्भे। आकाशेन ईषदसमाप्तं आकाशकल्पं आकाशतुल्यं इति एतत्। तेन आकाशकल्पेन ज्ञानेन। किं ? धर्मान् आत्मनः। किंविशिष्टान् ? गगनोपमान् गगनं उपमा येषां ते गगनोपमाः, तान् आत्मनो धर्मान्। १३३६ज्ञानस्य एव पुनः विशेषणं — ज्ञेयैः धर्मैः आत्मभिः अभिन्नं अग्न्युष्णवत् सवितृप्रकाशवत् च यत् ज्ञानं, तेन ज्ञेयाभिन्नेन ज्ञानेन आकाशकल्पेन ज्ञेयात्मस्वरूपाव्यतिरिक्तेन, गगनोपमान् धर्मान् यः सम्बुद्धः सम्बुद्धवान् नित्यं एव ईश्वरो यो नारायणाख्यः, तं वन्दे अभिवादये। द्विपदां वरं द्विपदोपलक्षितानां पुरुषाणां वरं प्रधानं, पुरुषोत्तमं इत्यभिप्रायः। १३३७उपदेष्टृनमस्कारमुखेन ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं परमार्थतत्त्वदर्शनं इह प्रकरणे प्रतिपिपादयिषितं प्रतिपक्षप्रतिषेधद्वारेण प्रतिज्ञातं भवति॥
१३११३३९अधुना अद्वैतदर्शनयोगस्य नमस्कारः तत्स्तुतये — १३४०स्पर्शनं स्पर्शः सम्बन्धो न विद्यते यस्य योगस्य केनचित् कदाचित् अपि, सः अस्पर्शयोगः १३४१ब्रह्मस्वभावः एव १३४२वै नाम इति; ब्रह्मविदां अस्पर्शयोग इति एवं प्रसिद्धः इत्यर्थः। १३४३सः च १३४४सर्वसत्त्वसुखो भवति। कश्चित् अत्यन्तसुखसाधनविशिष्टोऽपि दुःखस्वरूपः, यथा तपः। अयं तु न तथा। किं तर्हि ? सर्वसत्त्वानां सुखः। १३४५तथा इह भवति कश्चित् विषयोपभोगः सुखो न हितः; अयं तु सुखो हितः च, १३४६नित्यं अप्रचलितस्वभावत्वात्। १३४७किं च अविवादः, विरुद्धं वदनं विवादः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण यस्मिन् न विद्यते सः अविवादः। १३४८कस्मात् ? यतः अविरुद्धः च; १३४९यः ईदृशो योगः देशितः उपदिष्टः शास्त्रेण, १३५०तं नमामि अहं प्रणमामि इत्यर्थः॥
१३२१३५३कथं द्वैतिनः परस्परं विरुध्यन्ते इति, उच्यते — भूतस्य विद्यमानस्य वस्तुनः जातिं उत्पत्तिं इच्छन्ति वादिनः केचित् एव हि साङ्ख्याः; न सर्व एव द्वैतिनः। १३५४यस्मात् अभूतस्य अविद्यमानस्य अपरे वैशेषिकाः नैयायिकाः च धीराः धीमन्तः, प्राज्ञाभिमानिनः इत्यर्थः। १३५५विवदन्तः विरुद्धं वदन्तो हि अन्योन्यं इच्छन्ति जेतुं इत्यभिप्रायः॥
१३३१३५७तैः एवं विरुद्धवदनेन अन्योन्यपक्षप्रतिषेधं कुर्वद्भिः किं ख्यापितं भवति इति, १३५८उच्यते — भूतं विद्यमानं वस्तु न जायते किञ्चित् विद्यमानत्वात् एव आत्मवत् इति एवं वदन् असद्वादी साङ्ख्यपक्षं प्रतिषेधति सज्जन्म। १३५९तथा अभूतं अविद्यमानं अविद्यमानत्वात् नैव जायते शशविषाणवत् इति एवं वदन् साङ्ख्योऽपि असद्वादिपक्षं असज्जन्म प्रतिषेधति। १३६०विवदन्तः विरुद्धं वदन्तः अद्वयाः अद्वैतिनो हि एते अन्योन्यस्य पक्षौ सदसतोः जन्मनी प्रतिषेधन्तः अजातिं १३६१अनुत्पत्तिं अर्थात् ख्यापयन्ति प्रकाशयन्ति ते॥
१३४१३६४तैः एवं ख्यप्यमानां अजातिं एवं अस्तु इति अनुमोदामहे केवलं, न तैः सार्धं विवदामः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण; १३६५यथा ते अन्योन्यं इत्यभिप्रायः। १३६६अतः तं अविवादं विवादरहितं परमार्थदर्शनं अनुज्ञातं अस्माभिः निबोधत हे शिष्याः॥
१३५१३६९सदसद्वादिनः सर्वे। अयं तु १३७०पुरस्तात् कृतभाष्यः श्लोकः॥
१३६१३७४उक्तार्थानां श्लोकानां इह उपन्यासः परवादिपक्षाणां अन्योन्यविरोधख्यापितानुत्पत्त्यामोदनप्रदर्शनार्थः॥
१३७१३७६यस्मात् लौकिकी अपि प्रकृतिः न विपर्येति, १३७७का असौ इत्याह — सम्यक् सिद्धिः संसिद्धिः, तत्र भव सांसिद्धिकी; यथा योगिनां सिद्धानां अणिमाद्यैश्वर्यप्राप्तिः प्रकृतिः, सा भूतभविष्यत्कालयोः अपि योगिनां न विपर्येति। तथा एव सा। स्वाभाविकी द्रव्यस्वभावतः एव सिद्धा, यथा अग्न्यादीनां उष्णप्रकाशादिलक्षणा। सा अपि न कालान्तरे व्यभिचरति देशान्तरे वा, तथा सहजा आत्मना सह एव जाता, यथा पक्ष्यादीनां आकाशगमनादिलक्षणा। अन्या अपि या काचित् अकृता केनचित् न कृता, यथा अपां निम्नदेशगमनादिलक्षणा। अन्या अपि या काचित् स्वभावं न जहाति, सा सर्वा प्रकृतिः इति विज्ञेया लोके। १३७८मिथ्याकल्पितेषु लौकिकेषु अपि वस्तुषु प्रकृतिः न अन्यथा भवति; किं उत अजस्वभावेषु परमार्थवस्तुषु ? अमृतत्वलक्षणा प्रकृतिः न अन्यथा भवेत् इत्यभिप्रायः॥
१३८१३८१किंविषया पुनः सा प्रकृतिः, १३८२यस्याः अन्यथाभावो वादिभिः कल्प्यते ? १३८३कल्पनायां वा को दोषः १३८४इत्याह जरामरणनिर्मुक्ताः जरामरणादिसर्वविक्रियावर्जिता इत्यर्थः। के ? सर्वे धर्माः सर्वे आत्मानः इति एतत्। स्वभावतः प्रकृतितः एव। अतः १३८५एवंस्वभावाः सन्तो धर्माः जरामरणं इच्छन्तः इव इच्छन्तः रज्ज्वां इव सर्पं आत्मनि कल्पयन्तः च्यवन्ते, स्वभावतः चलन्ति इत्यर्थः। तत् मनीषया जरामरणचिन्तया तद्भावभावितत्वदोषेण इत्यर्थः॥
१३९१३८९कथं सज्जातिवादिभिः साङ्ख्यैः अनुपपन्नं उच्यते इति, आह वैशेषिकः — १३९०कारणं मृद्वत् उपादानलक्षणं यस्य वादिनः वै कार्यं, १३९१कारणं एव कार्याकारेण परिणमते यस्य वादिनः इत्यर्थः। १३९२तस्य अजं एव सत् प्रधानादि कारणं १३९३महदादिकार्यरूपेण १३९४जायते इत्यर्थः। महदाद्याकारेण चेत् जायमानं प्रधानं, कथं अजं उच्यते तैः ? विप्रतिषिद्धं च इदं — जायते अजं च इति। १३९५नित्यं च तैः उच्यते। प्रधानं भिन्नं विदीर्णं; स्फुटितं एकदेशेन सत् कथं नित्यं भवेत् इत्यर्थः। १३९६न हि सावयवं घटादि एकदेशेन स्फुटनधर्मि नित्यं दृष्टं लोके इत्यर्थः। १३९७विदीर्णं च स्यात् एकदेशेन अजं नित्यं च इति एतत् विप्रतिषिद्धं तैः अभिधीयते इत्यभिप्रायः॥
१४०१४०२उक्तस्य एव अर्थस्य स्पष्टीकरणार्थं आह — १४०३कारणात् अजात् कार्यस्य यदि अनन्यत्वं इष्टं त्वया, ततः कार्यं अपि अजं इति प्राप्तम्। १४०४इदं च अन्यत् विप्रतिषिद्धं १४०५कार्यं अजं १४०६च इति तव। १४०७किञ्च अन्यत्, कार्यकारणयोः अनन्यत्वे जायमानात् हि वै कार्यात् कारणं अनन्यत् नित्यं ध्रुवं च ते कथं भवेत् ? १४०८न हि कुक्कुट्या एकदेशः पच्यते, एकदेशः प्रसवाय कल्प्यते॥
१४११४११किञ्च अन्यत्, यत् १४१२अजात् अनुत्पन्नात् वस्तुनः जायते यस्य वादिनः कार्यं, १४१३दृष्टान्तः तस्य नास्ति वै; दृष्टान्ताभावे अर्थात् अजात् न किञ्चित् जायते इति सिद्धं भवति इत्यर्थः। १४१४यदा पुनः जातात् जायमानस्य वस्तुनः अभ्युपगमः, तत् अपि अन्यस्मात् जातात् तत् अपि अन्यस्मात् इति न व्यवस्था प्रसज्यते। अनवस्था स्यात् इत्यर्थः॥
१४२१४१६‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत्’(बृ.उ.४.५.१५) इति परमार्थतो द्वैताभावः श्रुत्या उक्तः; तं आश्रित्य आह — हेतोः धर्मादेः आदिः कारणं देहादिसङ्घातः फलं येषां वादिनां; तथा आदिः कारणं हेतुः धर्मादिः फलस्य च देहादिसङ्घातस्य; एवं हेतुफलयोः इतरेतरकार्यकारणत्वेन आदिमत्त्वं ब्रुवद्भिः एवं हेतोः फलस्य च अनादित्वं कथं तैः उपवर्ण्यते विप्रतिषिद्धं इत्यर्थः। १४१७न हि नित्यस्य कूटस्थस्य आत्मनो हेतुफलात्मकता सम्भवति॥
१४३१४१९कथं तैः विरुद्धं अभ्युपगम्यते इति, उच्यते — हेतुजन्यात् एव फलात् हेतोः जन्म अभ्युपगच्छतां तेषां ईदृशो विरोधः उक्तो भवति, १४२०यथा पुत्रात् जन्म पितुः॥
१४४१४२३यथोक्तो विरोधो न युक्तोऽभ्युपगन्तुं इति चेत् मन्यसे, १४२४सम्भवे उत्पत्तौ हेतुफलयोः क्रमः एषितव्यः अन्वेष्टव्यः त्वया — हेतुः पूर्वं पश्चात् फलं च इति। १४२५इतः च युगपत् सम्भवे यस्मात् हेतुफलयोः कार्यकारणत्वेन असम्बन्धः, यथा १४२६युगपत् सम्भवतोः सव्येतरगोविषाणयोः॥
१४५१४२८कथं असम्बन्धः इत्याह — जन्यात् स्वतोऽलब्धात्मकात् फलात् उत्पद्यमानः सन् शशविषाणादेः इव असतः न हेतुः प्रसिध्यति जन्म न लभते। अलब्धात्मकः अप्रसिद्धः सन् शशविषाणादिकल्पः तव सः कथं फलं उत्पादयिष्यति ? १४२९न हि इतरेतरापेक्षसिद्ध्योः शशविषाणकल्पयोः कार्यकारणभावेन सम्बन्धः क्वचित् दृष्टः अन्यथा वा इत्यभिप्रायः॥
१४६१४३१असम्बन्धतादोषेण अपाकृते अपि हेतुफलयोः कार्यकारणभावे, यदि हेतुफलयोः अन्योन्यसिद्धिः अभ्युपगम्यत एव त्वया, कतरत् पूर्वनिष्पन्नं हेतुफलयोः ? यस्य पश्चाद्भाविनः सिद्धिः स्यात् पूर्वसिद्धापेक्षया, तत् ब्रूहि इत्यर्थः॥
१४७१४३५अथ एतत् न शक्यते वक्तुं इति मन्यसे, सा इयं अशक्तिः अपरिज्ञानं तत्त्वाविवेकः, मूढता इत्यर्थः। १४३६अथ वा, योऽयं त्वया उक्तः क्रमः हेतोः फलस्य सिद्धिः फलात् च हेतोः सिद्धिः इति इतरेतरानन्तर्यलक्षणः, तस्य कोपः विपर्यासोऽन्यथाभावः स्यात् इत्यभिप्रायः। १४३७एवं हेतुफलयोः कार्यकारणभावानुपपत्तेः अजातिः सर्वस्य अनुत्पत्तिः परिदीपिता प्रकाशिता अन्योन्यपक्षदोषं ब्रुवद्भिः वादिभिः बुद्धैः पण्डितैः इत्यर्थः॥
१४८१४४०ननु हेतुफलयोः कार्यकारणभावः इति अस्माभिः उक्तं शब्दमात्रं आश्रित्य छलं इदं त्वया उक्तं — १४४१‘पुत्रात् जन्म पितुः यथा’(मा.का.४.१५) ‘विषाणवत् च असम्बन्धः’(मा.का.४.१६) इत्यादि। १४४२न हि अस्माभिः असिद्धात् हेतोः फलसिद्धिः, असिद्धात् वा फलात् हेतुसिद्धिः अभ्युपगता। १४४३किं तर्हि ? बीजाङ्कुरवत् कार्यकारणभावोऽभ्युपगम्यते इति। १४४४अत्र उच्यते — बीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तो यः, सः साध्येन समः तुल्यो मम इत्यभिप्रायः। १४४५ननु प्रत्यक्षः कार्यकारणभावो बीजाङ्कुरयोः अनादिः; १४४६न, पूर्वस्य पूर्वस्य अपरभावात् आदिमत्त्वाभ्युपगमात्। १४४७यथा इदानीं उत्पन्नोऽपरोऽङ्कुरो बीजात् आदिमान् बीजं च अपरं अन्यस्मात् अङ्कुरात् इति क्रमेण उत्पन्नत्वात् आदिमत्। एवं पूर्वः पूर्वोऽङ्कुरो बीजं च पूर्वं पूर्वं आदिमत् एव इति प्रत्येकं सर्वस्य बीजाङ्कुरजातस्य आदिमत्त्वात् कस्यचित् अपि अनादित्वानुपपत्तिः। एवं हेतुफलयोः। १४४८अथ बीजाङ्कुरसन्ततेः अनादिमत्त्वं इति चेत्; १४४९न, एकत्वानुपपत्तेः; १४५०न हि बीजाङ्कुरव्यतिरेकेण बीजाङ्कुरसन्ततिः नामैका अभ्युपगम्यते हेतुफलसन्ततिः वा तदनादित्ववादिभिः। १४५१तस्मात् सूक्तं ‘हेतोः फलस्य च अनादिः कथं तैः उपवर्ण्यते’ इति। १४५२तथा च अन्यत् अपि अनुपपत्तेः न छलं इत्यभिप्रायः। १४५३न च लोके साध्यसमो हेतुः साध्यस्य सिद्धौ सिद्धिनिमित्तं युज्यते प्रयुज्यते प्रमाणकुशलैः इत्यर्थः। हेतुः इति दृष्टान्तोऽत्र अभिप्रेतः, गमकत्वात्; १४५४प्रकृतो हि दृष्टान्तः, न हेतुः इति॥
१४९१४५७कथं बुद्धैः अजातिः परिदीपिता इति, आह — यत् एतत् हेतुफलयोः पूर्वापरापरिज्ञानं, तत् च एतत् अजातेः परिदीपकं अवबोधकं इत्यर्थः। १४५८जायमानो हि चेत् धर्मो गृह्यते, कथं तस्मात् पूर्वं कारणं न गृह्यते ? १४५९अवश्यं हि जायमानस्य ग्रहीत्रा तत् जनकं ग्रहीतव्यं, जन्यजनकयोः सम्बन्धस्य अनपेतत्वात्; १४६०तस्मात् अजातिपरिदीपकं तत् इत्यर्थः॥
१५०१४६२इतः च न जायते किञ्चित् १४६३यत् जायमानं वस्तु स्वतः परतः उभयतो वा सत् असत् सत् असत् वा न जायते, १४६४न तस्य केनचित् अपि प्रकारेण जन्म सम्भवति। १४६५न तावत् स्वयं एव अपरिनिष्पन्नात् स्वतः स्वरूपात् स्वयं एव जायते, यथा घटः तस्मात् एव घटात्। १४६६न अपि परतः अन्यस्मात् अन्यः, यथा घटात् पटः। १४६७तथा न उभयतः, विरोधात्, १४६८यथा घटपटाभ्यां घटः पटो वा न जायते। १४६९ननु मृदो घटो जायते पितुः च पुत्रः; १४७०सत्यं, अस्ति जायते इति प्रत्ययः शब्दः च मूढानाम्। १४७१तौ एव तु शब्दप्रत्ययौ विवेकिभिः परीक्ष्येते — किं सत्यं एव तौ, उत मृषा इति; यावता परीक्ष्यमाणे शब्दप्रत्ययविषयं वस्तु घटपुत्रादिलक्षणं शब्दमात्रं एव तत्, ‘वाचारम्भणं’(छा.उ.६.४.४) इति श्रुतेः। १४७२सत् चेत् न जायते, सत्त्वात्, मृत्पित्रादिवत्। १४७३यदि असत्, तथापि न जायते, असत्त्वात् एव, शशविषाणादिवत्। १४७४अथ सत् असत्, तथापि न जायते विरुद्धस्य एकस्य असम्भवात्। १४७५अतो न किञ्चित् वस्तु जायते इति सिद्धम्। १४७६येषां पुनः जनिः एव जायते इति क्रियाकारकफलैकत्वं अभ्युपगम्यते क्षणिकत्वं च वस्तुनः, ते दूरतः एव न्यायापेताः। १४७७इदं इत्थं इति अवधारणक्षणान्तरानवस्थानात्, १४७८अननुभूतस्य स्मृत्यनुपपत्तेः च॥
१५११४८२किञ्च, १४८३हेतुफलयोः अनादित्वं अभ्युपगच्छता त्वया बलात् हेतुफलयोः अजन्म एव अभ्युपगतं स्यात्। १४८४कथं ? १४८५अनादेः आदिरहितात् फलात् हेतुः न जायते। १४८६न हि अनुत्पन्नात् अनादेः फलात् हेतोः जन्म इष्यते त्वया, १४८७फलं च अपि १४८८आदिरहितात् अनादेः हेतोः अजात् स्वभावत एव निर्निमित्तं जायते इति न अभ्युपगम्यते। १४८९तस्मात् अनादित्वं अभ्युपगच्छता त्वया हेतुफलयोः अजन्म एव अभ्युपगम्यते। १४९०यस्मात् आदिः कारणं न विद्यते यस्य लोके, तस्य हि आदिः पूर्वोक्ता जातिः न विद्यते। कारणवतः एव हि आदिः अभ्युपगम्यते, न अकारणवतः॥
१५२१४९४उक्तस्य एव अर्थस्य दृढीकरणचिकीर्षया पुनः आक्षिपति — प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः १४९५शब्दादिप्रतीतिः, तस्याः सनिमित्तत्वं, निमित्तं कारणं विषयः इति एतत्; सनिमित्तत्वं सविषयत्वं १४९६स्वात्मव्यतिरिक्तविषयता इति एतत्, प्रतिजानीमहे। १४९७न हि निर्विषया प्रज्ञप्तिः शब्दादिप्रतीतिः स्यात्, तस्याः सनिमित्तत्वात्। १४९८अन्यथा निर्विषयत्वे शब्दस्पर्शनीलपीतलोहितादिप्रत्ययवैचित्र्यस्य द्वयस्य नाशतः नाशोऽभावः प्रसज्येत इत्यर्थः। १४९९न च प्रत्ययवैचित्र्यस्य द्वयस्य अभावोऽस्ति, प्रत्यक्षत्वात्। १५००अतः प्रत्ययवैचित्र्यस्य द्वयस्य दर्शनात्, परेषां तन्त्रं परतन्त्रं इति अन्यशास्त्रं, तस्य परतन्त्रस्य परतन्त्राश्रयस्य बाह्यार्थस्य प्रज्ञानव्यतिरिक्तस्य अस्तिता मता अभिप्रेता। १५०१न हि प्रज्ञप्तेः प्रकाशमात्रस्वरूपायाः नीलपीतादिबाह्यालम्बनवैचित्र्यं अन्तरेण स्वभावभेदेन एतद्वैचित्र्यं सम्भवति। १५०२स्फटिकस्य इव नीलाद्युपाध्याश्रयैः विना वैचित्र्यं न घटते इत्यभिप्रायः। १५०३इतः च परतन्त्राश्रयस्य बाह्यार्थस्य ज्ञानव्यतिरिक्तस्य अस्तिता। सङ्क्लेशनं सङ्क्लेशः, दुःखं इत्यर्थः। १५०४उपलभ्यते हि अग्निदाहादिनिमित्तं दुःखम्। १५०५यदि अग्न्यादिबाह्यं दाहादिनिमित्तं विज्ञानव्यतिरिक्तं न स्यात्, ततो दाहादिदुःखं न उपलभ्येत। १५०६उपलभ्यते तु। १५०७अतः तेन मन्यामहे अस्ति बाह्योऽर्थः इति। १५०८न हि विज्ञानमात्रे सङ्क्लेशो युक्तः, अन्यत्र अदर्शनात् इत्यभिप्रायः॥
१५३१५११अत्र उच्यते — १५१२बाढं एवं प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वं द्वयसङ्क्लेशोपलब्धियुक्तिदर्शनात् इष्यते त्वया। १५१३स्थिरीभव तावत्त्वं युक्तिदर्शनं वस्तुनः तथात्वाभ्युपगमे कारणं इति अत्र। १५१४ब्रूहि किं तत इति। १५१५उच्यते — निमित्तस्य प्रज्ञप्त्यालम्बनाभिमतस्य तव घटादेः अनिमित्तत्वं अनालम्बनत्वं वैचित्र्याहेतुत्वं इष्यते अस्माभिः। १५१६कथं ? भूतदर्शनात् परमार्थदर्शनात् इति एतत्। १५१७न हि घटो यथाभूतमृद्रूपदर्शने सति तद्व्यतिरेकेण अस्ति, १५१८यथा अश्वात् महिषः, १५१९पटो वा तन्तुव्यतिरेकेण १५२०तन्तवः च अंशुव्यतिरेकेण १५२१इति एवं उत्तरोत्तरभूतदर्शनं आ शब्दप्रत्ययनिरोधात् नैव निमित्तं उपलभामहे इत्यर्थः। १५२२अथ वा, अभूतदर्शनात् बाह्यार्थस्य अनिमित्तत्वं इष्यते रज्ज्वादौ इव सर्पादेः इत्यर्थः। १५२३भ्रान्तिदर्शनविषयत्वात् च निमित्तस्य अनिमित्तत्वं भवेत्; १५२४तत् अभावे अभानात्। १५२५न हि सुषुप्तसमाहितमुक्तानां भ्रान्तिदर्शनाभावे आत्मव्यतिरिक्तो बाह्योऽर्थः उपलभ्यते। १५२६न हि उन्मत्तावगतं वस्तु अनुन्मत्तैः अपि तथाभूतं गम्यते। १५२७एतेन द्वयदर्शनं सङ्क्लेशोपलब्धिः च प्रत्युक्ता॥
१५४१५३१यस्मात् नास्ति बाह्यं निमित्तं, अतः चित्तं न स्पृशति अर्थं बाह्यालम्बनविषयं, १५३२न अपि अर्थाभासं, चित्तत्वात्, स्वप्नचित्तवत्। १५३३अभूतो हि जागरिते अपि स्वप्नार्थवत् एव बाह्यः शब्दाद्यर्थो यतः १५३४उक्तहेतुत्वात् च। १५३५न अपि अर्थाभासः चित्तात् पृथक्। चित्तं एव हि घटाद्यर्थवत् अवभासते यथा स्वप्ने॥
१५५१५३८ननु विपर्यासः तर्हि असति घटादौ घटाद्याभासता चित्तस्य; तथा च सति अविपर्यासः क्वचित् वक्तव्य इति; १५३९अत्र उच्यते — निमित्तं विषयं अतीतानागतवर्तमानाध्वसु त्रिषु अपि सदा चित्तं न संस्पृशेत् एव हि। १५४०यदि हि क्वचित् संस्पृशेत्, सः अविपर्यासः परमार्थ इति अतः तत्यतस्तदपेक्षया असति घटे घटाभासता विपर्यासः स्यात्; न तु तत् अस्ति कदाचित् अपि चित्तस्य अर्थसंस्पर्शनम्। तस्मात् अनिमित्तः विपर्यासः कथं तस्य चित्तस्य भविष्यति ? न कथञ्चित् विपर्यासोऽस्ति इत्यभिप्रायः। १५४१अयं एव हि स्वभावः चित्तस्य, यत् उत असति निमित्ते घटादौ तद्वत् अवभासनम्॥
१५६१५४४‘प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वं’(मा.का.४.२५) इत्यादि एतदन्तं विज्ञानवादिनो बौद्धस्य वचनं १५४५बाह्यार्थवादिपक्षप्रतिषेधपरं आचार्येण अनुमोदितम्। १५४६तत् एव हेतुं कृत्वा तत्पक्षप्रतिषेधाय १५४७तत् इदं उच्यते — तस्मात् इत्यादि। १५४८यस्मात् असति एव घटादौ घटाद्याभासता चित्तस्य विज्ञानवादिना अभ्युपगता, तत् अनुमोदितं अस्माभिः अपि भूतदर्शनात्; तस्मात् तस्य अपि चित्तस्य जायमानावभासता असति एव जन्मनि युक्ता भवितुं इति अतो न जायते चित्तम्। १५४९यथा चित्तदृश्यं न जायते १५५०अतः तस्य चित्तस्य ये जातिं पश्यन्ति विज्ञानवादिनः क्षणिकत्वदुःखित्वशून्यत्वानात्मत्वादि च; १५५१तेन एव चित्तेन चित्तस्वरूपं द्रष्टुं अशक्यं पश्यन्तः खे वै पश्यन्ति ते पदं पक्ष्यादीनाम्। १५५२अतः इतरेभ्योऽपि द्वैतिभ्योऽत्यन्तसाहसिकाः इत्यर्थः। १५५३ये अपि शून्यवादिनः पश्यन्तः एव सर्वशून्यतां १५५४स्वदर्शनस्य अपि शून्यतां प्रतिजानते, ते ततोऽपि साहसिकतराः खं मुष्टिना अपि जिघृक्षन्ति॥
१५७१५५७उक्तैः हेतुभिः अजं एकं ब्रह्म इति सिद्धं, यत् पुनः आदौ प्रतिज्ञातं, तत्फलोपसंहारार्थोऽयं श्लोकः — १५५८अजातं यत् चित्तं ब्रह्म एव जायते इति वादिभिः परिकल्प्यते, तत् अजातं जायते यस्मात् अजातिः प्रकृतिः तस्य; ततः तस्मात् १५५९अजातरूपायाः प्रकृतेः अन्यथाभावो जन्म न कथञ्चित् भविष्यति॥
१५८१५६२अयं च अपर आत्मनः संसारमोक्षयोः परमार्थसद्भाववादिनां दोषः उच्यते — १५६३अनादेः अतीतकोटिरहितस्य संसारस्य अन्तवत्त्वं समाप्तिः न सेत्स्यति युक्तितः सिद्धिं न उपयास्यति। १५६४न हि अनादिः सन् अन्तवान् कश्चित् पदार्थो दृष्टो लोके। १५६५बीजाङ्कुरसम्बन्धनैरन्तर्यविच्छेदो दृष्ट इति चेत्; १५६६न, एकवस्त्वभावेन अपोदितत्वात्। १५६७तथा अनन्तता अपि विज्ञानप्राप्तिकालप्रभवस्य मोक्षस्य आदिमतो न भविष्यति, १५६८घटादिषु अदर्शनात्। १५६९घटादिविनाशवत् अवस्तुत्वात् अदोषः इति चेत्, १५७०तथा च मोक्षस्य परमार्थसद्भावप्रतिज्ञाहानिः; १५७१असत्त्वात् एव शशविषाणस्य इव आदिमत्त्वाभावः च॥
१५९१५७५वैतथ्ये कृतव्याख्यानौ श्लोकौ इह संसारमोक्षाभावप्रसङ्गेन पठितौ॥
१६०१५७८‘निमित्तस्य अनिमित्तत्वं इष्यते भूतदर्शनात्’(मा.का.४.२५) इति अयं अर्थः प्रपञ्च्यते एतैः श्लोकैः॥
१६११५८१जागरिते गत्यागमनकालौ नियतौ, देशः प्रमाणतो यः, तस्य अनियमात् नियमस्य अभावात् स्वप्ने न देशान्तरगमनं इत्यर्थः॥
गृहीतं चापि यत्किञ्चित्प्रतिबुद्धो न पश्यति॥३५॥
१६२१५८४मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य तत् एव मन्त्रणं प्रतिबुद्धो न प्रपद्यते, १५८५गृहीतं च यत्किञ्चित् हिरण्यादि न प्राप्नोति; ततः च न देशान्तरं गच्छति स्वप्ने॥
१६३१५८८स्वप्ने च अटन् दृश्यते यः कायः, सः अवस्तुकः ततोऽन्यस्य स्वापदेशस्थस्य पृथक् कायान्तरस्य दर्शनात्। १५८९यथा स्वप्नदृश्यः कायः असन्, तथा सर्वं चित्तदृश्यं अवस्तुकं जागरिते अपि चित्तदृश्यत्वात् इत्यर्थः। १५९०स्वप्नसमत्वात् असत् जागरितं अपि इति प्रकरणार्थः॥
१६४१५९३इतः च असत्त्वं जाग्रद्वस्तुनः १५९४जागरितवत् जागरितस्य इव ग्रहणात् ग्राह्यग्राहकरूपेण स्वप्नस्य, तत् जागरितं हेतुः अस्य स्वप्नस्य सः स्वप्नः तत् हेतुः जागरितकार्यं इष्यते। १५९५तत् हेतुत्वात् जागरितकार्यत्वात् तस्य एव स्वप्नदृशः एव सत् जागरितं, न तु अन्येषां; १५९६यथा स्वप्ने इत्यभिप्रायः। यथा स्वप्नः स्वप्नदृशः एव सन् साधारणविद्यमानवस्तुवत् अवभासते, तथा तत्कारणत्वात् साधारणविद्यमानवस्तुवत् अवभासनं, न तु साधारणं विद्यमानवस्तु स्वप्नवत् एव इत्यभिप्रायः॥
१६५१५९९ननु स्वप्नकारणत्वे अपि जागरितवस्तुनो न स्वप्नवत् अवस्तुत्वम्। अत्यन्तचलो हि स्वप्नः जागरितं तु स्थिरं लक्ष्यते। १६००सत्यं एवं अविवेकिनां स्यात्। १६०१विवेकिनां तु न कस्यचित् वस्तुनः उत्पादः प्रसिद्धः। अतः अप्रसिद्धत्वात् उत्पादस्य आत्मा एव सर्वं इति अजं सर्वं उदाहृतं वेदान्तेषु ‘सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) इति। १६०२यत् अपि मन्यसे जागरितात् सतः असन् स्वप्नो जायते इति, तत् असत्। न भूतात् विद्यमानात् अभूतस्य असतः सम्भवोऽस्ति लोके। १६०३न हि असतः शशविषाणादेः सम्भवो दृष्टः कथञ्चित् अपि॥
१६६१६०६ननु उक्तं त्वया एव स्वप्नो जागरितकार्यं इति; तत् कथं उत्पादोऽप्रसिद्धः इति उच्यते ? १६०७शृणु तत्र यथा कार्यकारणभावोऽस्माभिः अभिप्रेतः इति। १६०८असत् अ विद्यमानं १६०९रज्जुसर्पवत् विकल्पितं वस्तु जागरिते दृष्ट्वा तद्भावभावितः तन्मयः स्वप्ने अपि जागरितवत् ग्राह्यग्राहकरूपेण १६१०विकल्पयन् पश्यति, १६११तथा असत्स्वप्ने अपि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धो न पश्यति अविकल्पयन्, १६१२च — शब्दात्। तथा जागरिते अपि दृष्ट्वा स्वप्ने न पश्यति कदाचित् इत्यर्थः। तस्मात् जागरितं स्वप्नहेतुः इत्युच्यते, १६१३न तु परमार्थसत् इति कृत्वा॥
१६७१६१८परमार्थतः तु न कस्यचित् केनचित् अपि प्रकारेण कार्यकारणभावः उपपद्यते। १६१९कथं ? १६२०नास्ति असद्धेतुकं असत् शशविषाणादि हेतुः कारणं यस्य असतः एव खपुष्पादेः, तत् असद्धेतुकं असत् न विद्यते। १६२१तथा सत् अपि घटादिवस्तु असद्धेतुकं शशविषाणादिकार्यं नास्ति। १६२२तथा सत् च विद्यमानं घटादि वस्त्वन्तरकार्यं नास्ति। सत्कार्यं १६२३असत् कुतः एव सम्भवति ? १६२४न च अन्यः कार्यकारणभावः सम्भवति शक्यो वा कल्पयितुम्। अतो विवेकिनां असिद्धः एव कार्यकारणभावः कस्यचित् इत्यभिप्रायः॥
१६८१६२६पुनः अपि जाग्रत्स्वप्नयोः असतोः अपि कार्यकारणभावाशङ्कां अपनयन् आह — १६२७विपर्यासात् अविवेकतः १६२८यथा जाग्रत् जागरिते अचिन्त्यान् भावान् अशक्यचिन्तनान् रज्जुसर्पादीन् भूतवत् परमार्थवत् स्पृशेत्; स्पृशन् इव विकल्पयेत् इत्यर्थः, कश्चित् यथा, तथा स्वप्ने विपर्यासात् हस्त्यादीन् पश्यन् इव विकल्पयति। तत्र एव पश्यति, न तु जागरितात् उत्पद्यमानान् इत्यर्थः॥
१६९१६३०या अपि बुद्धैः अद्वैतवादिभिः जातिः देशिता उपदिष्टा, उपलम्भनं उपलम्भः, तस्मात् उपलब्धेः इत्यर्थः। समाचारात् वर्णाश्रमादिधर्मसमाचरणात् च ताभ्यां हेतुभ्यां अस्तिवस्तुत्ववादिनां अस्ति वस्तुभावः इति एवंवदनशीलानां दृढाग्रहवतां श्रद्दधानां मन्दविवेकिनां अर्थोपायत्वेन सा देशिता जातिः १६३१तां गृह्णन्तु तावत्। वेदान्ताभ्यासिनां तु स्वयं एव अजाद्वयात्मविषयो विवेको भविष्यति इति; न तु परमार्थबुद्ध्या। १६३२ते हि श्रोत्रियाः स्थूलबुद्धित्वात् अजातेः अजातिवस्तुनः सदा त्रस्यन्ति आत्मनाशं मन्यमानाः अविवेकिनः इत्यर्थः। १६३३‘उपायः सोऽवताराय’(मा.का.३.१५) इति उक्तम्॥
१७०१६३६ये च एवं उपलम्भात् समाचारात् च अजातेः अजातिवस्तुनः त्रसन्तः अस्ति वस्तु इति अद्वयात् आत्मनः, वियन्ति विरुद्धं यन्ति द्वैतं प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः। तेषां अजातेः त्रसतां श्रद्दधानानां सन्मार्गावलम्बिनां जातिदोषाः जात्युपलम्भकृता दोषाः न सेत्स्यन्ति सिद्धिं न उपयास्यन्ति, विवेकमार्गप्रवृत्तत्वात्। १६३७यद्यपि कश्चित् दोषः स्यात्, सोऽपि अल्प एव भविष्यति, सम्यग्दर्शनाप्रतिपत्तिहेतुक इत्यर्थः॥
१७११६३९ननु उपलम्भसमाचारयोः प्रमाणत्वात् अस्ति एव द्वैतं वस्तु इति; न, उपलम्भसमाचारयोः व्यभिचारात्। १६४०कथं व्यभिचारः इति, उच्यते — उपलभ्यते हि मायाहस्ती हस्ती इव, हस्तिनं इव अत्र समाचरन्ति बन्धनारोहणादिहस्तिसम्बन्धिभिः धर्मैः, हस्ती इति च उच्यते असन् अपि यथा, तथा एव उपलम्भात् समाचारात् द्वैतं भेदरूपं अस्ति वस्तु इत्युच्यते। १६४१तस्मात् न उपलम्भसमाचारौ द्वैतवस्तुसद्भावे हेतू भवत इत्यभिप्रायः॥
१७२१६४३किं पुनः परमार्थसद्वस्तु, यदास्पदा जात्याद्यसद्बुद्धयः इत्याह — अजाति सत् जातिवत् अवभासते इति जात्याभासं, तत् यथा देवदत्तो जायते इति। चलाभासं चलं इव आभासते इति, यथा सः एव देवदत्तो गच्छति इति। वस्त्वाभासं वस्तु द्रव्यं धर्मि, तद्वत् अवभासते इति वस्त्वाभासं, यथा सः एव देवदत्तो गौरो दीर्घः इति। १६४४जायते देवदत्तः स्पन्दते दीर्घो गौरः इति एवं अवभासते। परमार्थतः तु अजं अचलं अवस्तुत्वं अद्रव्यं च। १६४५किं तत् एवंप्रकारं ? विज्ञानं विज्ञप्तिः, जात्यादिरहितत्वात् शान्तं अतः एव अद्वयं च तत् इत्यर्थः॥
१७३एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यः न जायते चित्तम्। एवं धर्माः आत्मानः अजाः स्मृताः ब्रह्मविद्भिः। धर्माः इति बहुवचनं देहभेदानुविधायित्वात् अद्वयस्य एव उपचारतः। १६४९–१६५२एवं एव यथा उक्तं विज्ञानं जात्यादिरहितं अद्वयं आत्मतत्त्वं विजानन्तः १६५३त्यक्तबाह्यैषणाः पुनः न पतन्ति अविद्याध्वान्तसागरे विपर्यये; १६५४‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इत्यादिमन्त्रवर्णात्॥
१७४१६५६यथा उक्तं परमार्थदर्शनं प्रपञ्चयिष्यन् आह — १६५७यथा हि लोके ऋजुवक्रादिप्रकाराभासं अलातस्पन्दितं उल्काचलनं, १६५८तथा ग्रहणग्राहकाभासं विषयिविषयाभासं इत्यर्थः। किं तत् ? विज्ञानस्पन्दितं स्पन्दितं इव स्पन्दितं अविद्यया। १६५९न हि अचलस्य विज्ञानस्य स्पन्दनं अस्ति, १६६०‘अजाचलं’(मा.का.४.४५) इति हि उक्तम्॥
१७५१६६२अस्पन्दमानं स्पन्दनवर्जितं तत् एव अलातं ऋज्वाद्याकारेण अजायमानं अनाभासं अजं यथा, तथा अविद्यया स्पन्दमानं अविद्योपरमे अस्पन्दमानं जात्याद्याकारेण अनाभासं अजं अचलं भविष्यति इत्यर्थः॥
१७६१६६४किं च, १६६५तस्मिन् एव अलाते स्पन्दमाने ऋजुवक्राद्याभासाः अलातात् अन्यतः कुतश्चित् आगत्य अलाते नैव भवन्ति इति न अन्यतोभुवः। १६६६न च तस्मात् निःस्पन्दात् अलातात् अन्यत्र निर्गताः। १६६७न च निःस्पन्दं अलातं एव प्रविशन्ति ते॥
१७७किं च, १६७०–१६७२न निर्गता अलातात् ते आभासाः गृहात् इव, द्रव्यत्वाभावयोगतः, द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वं, तत् अभावः द्रव्यत्वाभावः, द्रव्यत्वाभावयोगतः द्रव्यत्वाभावयुक्तेः वस्तुत्वाभावात् इत्यर्थः। १६७३वस्तुनो हि प्रवेशादि सम्भवति, न अवस्तुनः। १६७४विज्ञाने अपि जात्याद्याभासाः तथा एव स्युः, आभासस्य अविशेषतः तुल्यत्वात्॥
न ततोऽन्यत्र निःस्पन्दान्न विज्ञानं विशन्ति ते॥५१॥
१७८१६७६कथं तुल्यत्वं इत्याह — १६७७अलातेन समानं सर्वं विज्ञानस्य; १६७८सदा अचलत्वं तु विज्ञानस्य विशेषः। १६७९जात्याद्याभासाः विज्ञाने अचले किङ्कृता इत्याह — कार्यकारणताभावात् जन्यजनकत्वानुपपत्तेः अभावरूपत्वात् अचिन्त्याः ते यतः सदा एव। यथा असत्सु ऋज्वाद्याभासेषु ऋज्वादिबुद्धिः दृष्टा अलातमात्रे, तथा असत्सु एव जात्यादिषु विज्ञानमात्रे जात्यादिबुद्धिः मृषा एव इति समुदायार्थः॥१६८०
१७९१६८२अजं एकं आत्मतत्त्वं इति स्थितम्। तत्र यैः अपि कार्यकारणभावः कल्प्यते, १६८३तेषां द्रव्यं द्रव्यस्य अन्यस्य अन्यत् हेतुः कारणं स्यात्, न तु तस्य एव तत्। न अपि अद्रव्यं कस्यचित् कारणं १६८४स्वतन्त्रं दृष्टं लोके। १६८५न च द्रव्यत्वं धर्माणां आत्मनां उपपद्यते अन्यत्वं वा कुतश्चित्, येन अन्यस्य कारणत्वं कार्यत्वं वा प्रतिपद्येत। १६८६अतः अद्रव्यत्वात् अनन्यत्वात् च न कस्यचित् कार्यं कारणं वा आत्मा इत्यर्थः॥
१८०१६८९एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यः आत्मविज्ञानस्वरूपं एव चित्तं इति, न चित्तजाः बाह्यधर्माः, न अपि बाह्यधर्मजं चित्तं, १६९०विज्ञानस्वरूपाभासमात्रत्वात् सर्वधर्माणाम्। १६९१एवं न हेतोः फलं जायते, न अपि फलात् हेतुः इति हेतुफलयोः अजातिं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति अध्यवस्यन्ति। आत्मनि हेतुफलयोः अभावं एव प्रतिपद्यन्ते ब्रह्मवित् इत्यर्थः॥
१८११६९३ये पुनः हेतुफलयोः अभिनिविष्टाः, तेषां किं स्यात् इति, उच्यते — धर्माधर्माख्यस्य हेतोः अहं कर्ता मम धर्माधर्मौ तत् फलं कालान्तरे क्वचित् प्राणिनिकाये जातो भोक्ष्ये इति यावत् हेतुफलयोः आवेशः हेतुफलाग्रहः आत्मनि अध्यारोपणं, तच्चित्तता इत्यर्थः; तावत् हेतुफलयोः उद्भवः धर्माधर्मयोः तत्फलस्य च अनुच्छेदेन प्रवृत्तिः इत्यर्थः। यदा पुनः मन्त्रौषधिवीर्येण इव ग्रहावेशो यथोक्ताद्वैतदर्शनेन अविद्योद्भूतहेतुफलावेशोपनीतो भवति, तदा तस्मिन् क्षीणे नास्ति हेतुफलोद्भवः॥
१८२१६९६यदि हेतुफलोद्भवः, तदा को दोषः इति, उच्यते — यावत् सम्यग्दर्शनेन हेतुफलावेशः न निवर्तते, अक्षीणः संसारः तावत् आयातः दीर्घो भवति इत्यर्थः। १६९७क्षीणे पुनः हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते, कारणाभावात्॥
१८३१७०१ननु अजात् आत्मनोऽन्यत् नास्ति एव; तत् कथं हेतुफलयोः संसारस्य च उत्पत्तिविनाशौ उच्येते त्वया ? १७०२शृणु; १७०३संवृत्या संवरणं संवृतिः अविद्याविषयो लौकिकव्यवहारः; तया संवृत्या जायते सर्वम्। तेन अविद्याविषये शाश्वतं नित्यं नास्ति वै। १७०४अतः उत्पत्तिविनाशलक्षणः संसारः आयत इत्युच्यते। १७०५परमार्थसद्भावेन तु अजं सर्वं आत्मा एव यस्मात्; अतो जात्यभावात् उच्छेदः १७०६तेन नास्ति वै कस्यचित् हेतुफलादेः इत्यर्थः॥
१८४१७०८ये अपि आत्मानोऽन्ये च धर्माः जायन्ते इति कल्प्यन्ते, १७०९ते इति एवंप्रकारा १७१०यथा उक्ता संवृतिः निर्दिश्यते इति संवृत्या एव धर्माः जायन्ते। न ते तत्त्वतः १७११परमार्थतः जायन्ते। १७१२यत् पुनः तत् संवृत्या जन्म तेषां धर्माणां यथोक्तानां यथा मायया जन्म तथा तत् मायोपमं प्रत्येतव्यम्। १७१३माया नाम वस्तु तर्हि; न एवं, सा च माया न विद्यते। माया इति अविद्यमानस्य आख्या इत्यभिप्रायः॥
१८५१७१५कथं मायोपमं तेषां धर्माणां जन्म इति, आह — यथा मायामयात् आम्रादिबीजात् जायते तन्मयः मायामयः अङ्कुरः, न असौ अङ्कुरो नित्यः, न च उच्छेदी विनाशी वा। अभूतत्वात् एव धर्मेषु जन्मनाशादियोजना युक्तिः, न तु परमार्थतो धर्माणां जन्म नाशो वा युज्यते इत्यर्थः॥
१८६१७१८परमार्थतः तु आत्मस्वजेषु नित्यैकरसविज्ञप्तिमात्रसत्ताकेषु शाश्वतः अशाश्वतः इति वा न अभिधा, न अभिधानं प्रवर्तते इत्यर्थः। १७१९यत्र येषु वर्ण्यन्ते यैः अर्थाः, ते वर्णाः शब्दाः न वर्तन्ते अभिधातुं प्रकाशयितुं न प्रवर्तन्ते इत्यर्थः। इदं एवं इति विवेकः विविक्तता तत्र नित्योऽनित्य इति न उच्यते, १७२०‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.९.१) इति श्रुतेः॥
१८७१७२३यत् पुनः वाग्गोचरत्वं परमार्थतः अद्वयस्य विज्ञानमात्रस्य, तत् मनसः स्पन्दनमात्रं, न परमार्थतः इति उक्तार्थौ श्लोकौ॥
अण्डजान्स्वेदजान्वापि जीवान्पश्यति यान्सदा॥६३॥
१८८१७२५इतः च वाग्गोचरस्य अभावो द्वैतस्य — १७२६स्वप्नान् पश्यति इति स्वप्नदृक् प्रचरन् पर्यटन् स्वप्ने स्वप्नस्थाने दिक्षु वै दशसु स्थितान् वर्तमानान् जीवान् प्राणिनः अण्डजान् स्वेदजान् वा यान् सदा पश्यति इति॥
तथा तद्दृश्यमेवेदं स्वप्नदृक्चित्तमिष्यते॥६४॥
१८९१७२७यदि एवं, ततः किं ? १७२८उच्यते — १७२९स्वप्नदृशः चित्तं स्वप्नदृक्चित्तं, तेन दृश्याः ते जीवाः; ततः तस्मात् स्वप्नदृक्चित्तात् पृथक् न विद्यन्ते न सन्ति इत्यर्थः। १७३०चित्तं एव हि अनेकजीवादिभेदाकारेण विकल्प्यते। १७३१तथा तत् अपि स्वप्नदृक्चित्तं इदं तत् दृश्यं एव, १७३२तेन स्वप्नदृशा दृश्यं तत् दृश्यम्। १७३३अतः स्वप्नदृग्व्यतिरेकेण चित्तं नाम नास्ति इत्यर्थः॥
१९०जाग्रतो दृश्या जीवाः तच्चित्ताव्यतिरिक्ताः, चित्तेक्षणीयत्वात्, स्वप्नदृक्चित्तेक्षणीयजीववत्। तत् च जीवेक्षणात्मकं चित्तं द्रष्टुः अव्यतिरिक्तं द्रष्टृदृश्यत्वात् स्वप्नचित्तवत्। १७३६उक्तार्थं अन्यत्॥
१९११७४१जीवचित्ते उभे चित्तचैत्त्ये ते अन्योन्यदृश्ये इतरेतरगम्ये। १७४२जीवादिविषयापेक्षं हि चित्तं नाम भवति। चित्तापेक्षं हि जीवादि दृश्यम्। अतः ते अन्योन्यदृश्ये। १७४३तस्मात् न किञ्चित् अस्ति इति च उच्यते १७४४चित्तं वा चित्तेक्षणीयं वा। किं तत् अस्ति इति विवेकिना उच्यते। १७४५न हि स्वप्ने हस्ती हस्तिचित्तं वा विद्यते; तथा इह अपि विवेकिनां इत्यभिप्रायः। १७४६कथं ? १७४७लक्षणाशून्यं लक्ष्यते अनया इति लक्षणा प्रमाणं; प्रमाणशून्यं उभयं चित्तं चैत्त्यं द्वयं यतः, १७४८तन्मतेन एव तच्चित्ततया एव तत् गृह्यते। १७४९न हि घटमतिं प्रत्याख्याय घटो गृह्यते, न अपि घटं प्रत्याख्याय घटमतिः। न हि तत्र प्रमाणप्रमेयभेदः शक्यते कल्पयितुं इत्यभिप्रायः॥
तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च॥६९॥
तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च॥७०॥
१९२१७५१मायामयः मायाविना यः कृतो निर्मितकः मन्त्रौषध्यादिभिः निष्पादितः। १७५२स्वप्नमायानिर्मितका अण्डजादयो जीवाः यथा जायन्ते म्रियन्ते च, तथा मनुष्यादिलक्षणा अविद्यमाना एव चित्तविकल्पनामात्रा इत्यर्थः॥
१९३१७५४व्यवहारसत्यविषये जीवानां जन्ममरणादिः स्वप्नादिजीववदित् इति उक्तम्। उत्तमं तु परमार्थसत्यं न कश्चित् जायते जीवः इति। १७५५उक्तार्थं अन्यत्॥
१९४१७५७सर्वं ग्राह्यग्राहकवच् चित्तस्पन्दितं एव द्वयम्। चित्तं परमार्थतः आत्मा एव इति निर्विषयम्। तेन निर्विषयत्वेन नित्यं असङ्गं कीर्तितम्। १७५८‘असङ्गो हि अयं पुरुषः’(बृ.उ.४.३.१५) इति श्रुतेः। १७५९सविषयस्य हि विषये सङ्गः। निर्विषयत्वात् चित्तं असङ्गं इत्यर्थः॥
१९५१७६१–१७६२ननु निर्विषयत्वेन चेत् असङ्गत्वं, चित्तस्य न निःसङ्गता भवति, यस्मात् १७६३शास्ता शास्त्रं शिष्यः च इति एवमादेः विषयस्य विद्यमानत्वात्; १७६४न एषः दोषः। १७६५कस्मात् ? यः पदार्थः शास्त्रादिः विद्यते, सः कल्पितसंवृत्या। कल्पिता च सा परमार्थप्रतिपत्त्युपायत्वेन संवृतिः च सा तया योऽस्ति परमार्थेन, नास्ति असौ न विद्यते। १७६६‘ज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(मा.का.१.१८) इति उक्तम्। १७६७यः च परतन्त्राभिसंवृत्या परशास्त्रव्यवहारेण स्यात् पदार्थः, सः परमार्थतो निरूप्यमाणो नास्ति एव। १७६८तेन युक्तं उक्तं ‘असङ्गं तेन कीर्तितं’(मा.का.४.७२) इति॥
१९६१७७१ननु शास्त्रादीनां संवृतित्वे अजः इति इयं अपि कल्पना संवृतिः स्यात्। १७७२सत्यं एवं; शास्त्रादिकल्पितसंवृत्या एव अजः इत्युच्यते। १७७३परमार्थेन न अपि अजः, १७७४यस्मात् परतन्त्राभिनिष्पत्त्या परशास्त्रसिद्धिं अपेक्ष्य यः अजः इति उक्तः, सः संवृत्या जायते। अतः अजः इति इयं अपि कल्पना परमार्थविषये नैव क्रमतः इत्यर्थः॥
१९७१७७६यस्मात् असद्विषयः, तस्मात् असत्यभूते द्वैते अभिनिवेशोऽस्ति केवलम्। अभिनिवेशः आग्रहमात्रम्। द्वयं तत्र न विद्यते मिथ्याभिनिवेशमात्रं च जन्मनः कारणं यस्मात्, तस्मात् द्वयाभावं बुद्ध्वा निर्निमित्तः निवृत्तमिथ्याद्वयाभिनिवेशः यः, सः न जायते॥
१९८१७७८जात्याश्रमविहिता आशीर्वर्जितैः अनुष्ठीयमाना धर्माः देवत्वादिप्राप्तिहेतव उत्तमाः केवलाः च। धर्माः अधर्मव्यामिश्रामनुष्यत्वादिप्राप्त्यर्था मध्यमाः। तिर्यगादिप्राप्तिनिमित्ता अधर्मलक्षणाः प्रवृत्तिविशेषाः च अधमाः। १७७९तान् उत्तममध्यमाधमान् अविद्यापरिकल्पितान् यदा एकं एव अद्वितीयं आत्मतत्त्वं सर्वकल्पनावर्जितं जानन् न लभते न पश्यति, १७८०यथा बालैः दृश्यमानं गगने मलं विवेकी न पश्यति, तद्वत्, तदा न जायते न उत्पद्यते चित्तं देवाद्याकारैः उत्तमाधममध्यमफलरूपेण। १७८१न हि असति हेतौ फलं उत्पद्यते बीजाद्यभावे इव सस्यादि॥
१९९हेत्वभावे चित्तं न उत्पद्यते इति हि उक्तम्। सा पुनः अनुत्पत्तिः चित्तस्य कीदृशी इत्युच्यते — परमार्थदर्शनेन निरस्तधर्माधर्माख्योत्पत्तिनिमित्तस्य १७८३–१७८४अनिमित्तस्य चित्तस्य इति या मोक्षाख्या अनुत्पत्तिः, १७८५सा सर्वदा १७८६सर्वावस्थासु समा निर्विशेषा १७८७अद्वया च; १७८८पूर्वं अपि अजातस्य एव अनुत्पन्नस्य चित्तस्य सर्वस्य अद्वयस्य इत्यर्थः। १७८९यस्मात् प्राक् अपि विज्ञानात् चित्तं दृश्यं तत् द्वयं जन्म च, तस्मात् अजातस्य सर्वस्य सर्वदा चित्तस्य समा अद्वया एव अनुत्पत्तिः न पुनः कदाचित् भवति, कदाचित् वा न भवति। सर्वदा एकरूपा एव इत्यर्थः॥
२००१७९१यथोक्तेन न्यायेन जन्मनिमित्तस्य द्वयस्य अभावात् अनिमित्ततां च सत्यां परमार्थरूपां बुद्ध्वा हेतुं धर्मादिकारणं देवादियोनिप्राप्तये पृथक् अनाप्नुवन् अनुपाददानः १७९२त्यक्तबाह्यैषणः सन् कामशोकादिवर्जितं १७९३अविद्यादिरहितं अभयं पदं अश्नुते, पुनः न जायते इत्यर्थः॥
२०११७९५यस्मात् अभूताभिनिवेशात् १७९६असति द्वये द्वयास्तित्वनिश्चयः अभूताभिनिवेशः, तस्मात् अविद्याव्यामोहरूपात् हि सदृशे तदनुरूपे तत् चित्तं प्रवर्तते। १७९७तस्य द्वयस्य वस्तुनः अभावं यदा बुद्धवान्, तदा तस्मात् निःसङ्गं निरपेक्षं सत् विनिवर्तते अभूताभिनिवेशविषयात्॥
२०२१८००निवृत्तस्य द्वैतविषयात्, विषयान्तरे च अप्रवृत्तस्य अभावदर्शनेन चित्तस्य निश्चला चलनवर्जिता ब्रह्मस्वरूपा एव तदा स्थितिः, या एषा ब्रह्मस्वरूपा स्थितिः चित्तस्य अद्वयविज्ञानैकरसघनलक्षणा। सः हि यस्मात् विषयः गोचरः परमार्थदर्शिनां बुद्धानां, तस्मात् तत्साम्यं परं निर्विशेषं अजं अद्वयं च॥
२०३पुनः अपि कीदृशः च असौ बुद्धानां विषयः इत्याह — स्वयं एव तत् प्रभातं भवति न आदित्याद्यपेक्षं; स्वयं ज्योतिःस्वभावं इत्यर्थः। सकृद्विभातः सदा एव विभाति इति एतत्। एषः एवंलक्षणः आत्माख्यो धर्मः १८०४–१८०६धातुस्वभावतः १८०७वस्तुस्वभावतः इत्यर्थः॥
२०४१८०९एवं बहुशः उच्यमानं अपि परमार्थतत्त्वं कस्मात् लौकिकैः न गृह्यते १८१०इत्युच्यते — यस्मात् यस्य कस्यचित् १८११द्वयवस्तुनो धर्मस्य ग्रहेण ग्रहणावेशेन मिथ्याभिनिविष्टतया सुखं आव्रियते अनायासेन आच्छाद्यते इत्यर्थः। द्वयोपलब्धिनिमित्तं हि तत्र आवरणं न यत्नान्तरं अपेक्षते। १८१२दुःखं च विव्रियते प्रकटीक्रियते, १८१३परमार्थज्ञानस्य दुर्लभत्वात्। भगवान् असौ आत्माद्वयो देव इत्यर्थः। १८१४अतो वेदान्तैः आचार्यैः च १८१५बहुशः उच्यमानोऽपि नैव ज्ञातुं शक्यः इत्यर्थः, १८१६‘आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा’(कः.उ.१.२.७) इति श्रुतेः॥
२०५१८१८अस्ति नास्ति इत्यादि सूक्ष्मविषया अपि पण्डितानां ग्रहाः भगवतः परमात्मन् आवरणा एव; किं उत मूढजनानां बुद्धिलक्षणा इति एवं अर्थं प्रदर्शयन् आह — अस्ति इति। अस्ति आत्मा इति कश्चित् वादी प्रतिपद्यते। नास्ति इति अपरो वैनाशिकः। अस्ति नास्ति इति अपरोऽर्धवैनाशिकः सदसद्वादी दिग्वासाः। नास्ति नास्ति इति अत्यन्तशून्यवादी। १८१९तत्र अस्तिभावः चलः, घटाद्यनित्यविलक्षणत्वात्। १८२०न अस्तिभावः स्थिरः, सदाविशेषत्वात्। उभयं चलस्थिरविषयत्वात् सदसद्भावः। अभावोऽत्यन्ताभावो। प्रकारचतुष्टयस्य अपि तैः एतैः चलस्थिरोभयाभावैः सदसदादिवादी सर्वोऽपि भगवन्तं आवृणोति एव बालिशोऽविवेकी। यद्यपि पण्डितो बालिशः एव परमार्थतत्त्वानवबोधात्, १८२१किं उ स्वभावमूढो जनः इत्यभिप्रायः॥
२०६१८२४कीदृक् पुनः परमार्थतत्त्वं, १८२५यदवबोधात् अबालिशः पण्डितो १८२६भवति इत्याह — कोट्यः प्रावादुकशास्त्रनिर्णयान्ताः एताः उक्ता अस्ति नास्ति इत्याद्याः चतस्रः, यासां कोटीनां ग्रहैः ग्रहणैः उपलब्धिनिश्चयैः सदा सर्वदा आवृतः आच्छादितः तेषां एव प्रावादुकानां यः, सः भगवान् आभिः अस्ति नास्ति इत्यादिकोटिभिः चतसृभिः अपि अस्पृष्टः अस्त्यादिविकल्पनावर्जितः इति एतत्। येन मुनिना दृष्टो ज्ञातः वेदान्तेषु औपनिषदः पुरुषः, सः सर्वदृश् सर्वज्ञः; परमार्थपण्डितः इत्यर्थः॥
२०७प्राप्य एतां यथा उक्तां कृत्स्नां समस्तां सर्वज्ञतां ब्राह्मण्यं पदं १८२८‘सः ब्राह्मणः’(बृ.उ.३.८.१०) ‘एषः नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’(बृ.उ.४.४.२३) इति श्रुतेः। १८२९अनापन्नादिमध्यान्तं १८३०आदिमध्यान्ताः उत्पत्तिस्थितिलयाः अनापन्ना अप्राप्ता यस्य अद्वयस्य पदस्य न विद्यन्ते, तत् अनापन्नादिमध्यान्तं ब्राह्मण्यं पदम्। १८३१तत् एव प्राप्य लब्ध्वा किं अतः परं अस्मात् आत्मलाभात् ऊर्ध्वं ईहते चेष्टते, निष्प्रयोजनं इत्यर्थः। १८३२‘नैव तस्य कृतेन अर्थः’(भ.गी.३.१८) इत्यादिस्मृतेः॥
दमः प्रकृतिदान्तत्वादेवं विद्वाञ्शमं व्रजेत्॥८६॥
२०८१८३३–१८३४विप्राणां ब्राह्मणानां विनयः विनीतत्वं स्वाभाविकं १८३५यत् एतत् आत्मस्वरूपेण अवस्थानम्। एषः विनयः शमोऽपि एषः एव प्राकृतः स्वाभाविकः अकृतकः उच्यते। दमोऽपि एषः एव प्रकृतिदान्तत्वात् स्वभावतः एव च उपशान्तरूपत्वात् ब्रह्मणः। एवं यथा उक्तं स्वभावोपशान्तं ब्रह्म विद्वान् शमं उपशान्तिं स्वाभाविकीं ब्रह्मस्वरूपां व्रजेत् ब्रह्मस्वरूपेण अवतिष्ठत इत्यर्थः॥
२०९एवं अन्योन्यविरुद्धत्वात् संसारकारणरागद्वेषदोषास्पदानि प्रावादुकानां दर्शनानि। अतो मिथ्यादर्शनानि तानि इति तद्युक्तिभिः एव दर्शयित्वा चतुष्कोटिवर्जितत्वात् रागादिदोषानास्पदं स्वभावशान्तं अद्वैतदर्शनं एव सम्यग्दर्शनं इति उपसंहृतम्। अथ इदानीं स्वप्रक्रियाप्रदर्शनार्थं आरम्भः — १८३७–१८३९सवस्तु संवृतिसता वस्तुना सह वर्तते इति सवस्तु, तथा च उपलब्धिः उपलम्भः, तेन सह वर्तते इति सोपलम्भं च १८४०शास्त्रादिसर्वव्यवहारास्पदं ग्राह्यग्रहणलक्षणं द्वयं १८४१लोकात् अनपेतं लौकिकं जागरितं इति एतत्। १८४२एवंलक्षणं जागरितं इष्यते वेदान्तेषु। १८४३अवस्तु संवृतेः अपि अभावात्। सोपलम्भं वस्तुवत् उपलम्भनं उपलम्भः असति अपि वस्तुनि, तेन सह वर्तते इति सोपलम्भं च। शुद्धं केवलं १८४४प्रविभक्तं जागरितात् स्थूलात् लौकिकं १८४५सर्वप्राणिसाधारणत्वात् इष्यते स्वप्ने इत्यर्थः॥
२१०१८४९–१८५२अवस्तु अनुपलम्भं च १८५३ग्राह्यग्रहणवर्जितं इति एतत्; लोकोत्तरं, अतः एव लोकातीतम्। ग्राह्यग्रहणविषयो हि लोकः, तत् अभावात् १८५४सर्वप्रवृत्तिबीजं सुषुप्तं इति एतत्। १८५५एवं स्मृतं १८५६सोपायं परमार्थतत्त्वं लौकिकं शुद्धलौकिकं लोकोत्तरं च क्रमेण येन ज्ञानेन ज्ञायते, तत् ज्ञानं ज्ञेयं एतानि एव त्रीणि, एतद्व्यतिरेकेण ज्ञेयानुपपत्तेः। १८५७सर्वप्रावादुककल्पितवस्तुनोऽत्र एव अन्तर्भावात्; १८५८विज्ञेयं यत् परमार्थसत्यं तुर्याख्यं अद्वयं अजं आत्मतत्त्वं इत्यर्थः; सदा सर्वदा एव, तत् लौकिकादि विज्ञेयान्तं बुद्धैः परमार्थदर्शिभिः ब्रह्मविद्भिः प्रकीर्तितम्॥
सर्वज्ञता हि सर्वत्र भवतीह महाधियः॥८९॥
२१११८५९ज्ञाने च लौकिकादिविषये ज्ञेये च लौकिकादौ त्रिविधे, १८६०पूर्वं लौकिकं स्थूलं; तदभावेन पश्चात् शुद्धं लौकिकं, तदभावेन लोकोत्तरं इति एवं क्रमेण १८६१स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुर्ये १८६२अद्वये १८६३अजे १८६४अभये विदिते, १८६५स्वयं एव आत्मस्वरूपं एव सर्वज्ञता सर्वः च असौ ज्ञः च सर्वज्ञः, तत् भावः सर्वज्ञता १८६६इह अस्मिन् लोके भवति महाधियः महाबुद्धेः। १८६७सर्वलोकातिशयवस्तुविषयबुद्धित्वात् एवंविदः सर्वत्र सर्वदा भवति। सकृत् विदिते स्वरूपे व्यभिचाराभावात् इत्यर्थः। न हि परमार्थविदो ज्ञानिनः ज्ञानोद्भवाभिभवौ स्तः, यथा अन्येषां प्रावादुकानाम्॥१८६८–१८६९
२१२१८७२लौकिकादीनां क्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशात् अस्तित्वाशङ्का परमार्थतो मा भूत् इत्याह — हेयानि च लौकिकादीनि त्रीणि १८७३जागरितस्वप्नसुषुप्तानि आत्मनि असत्त्वेन रज्ज्वां सर्पवत् हातव्यानि इत्यर्थः। ज्ञेयं इह चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थतत्त्वम्। आप्यानि आप्तव्यानि त्यक्तबाह्यैषणात्रयेण भिक्षुणा पाण्डित्यबाल्यमौनाख्यानि साधनानि। पाक्यानि रागद्वेषमोहादयो दोषाः कषायाख्यानि पक्तव्यानि। सर्वाणि एतानि हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयानि भिक्षुणा १८७४उपायत्वेन इत्यर्थः। अग्रयाणतः प्रथमतः। तेषां हेयादीनां अन्यत्र विज्ञेयात् परमार्थसत्यं विज्ञेयं ब्रह्मैकं वर्जयित्वा। उपलम्भनं उपलम्भः अविद्याकल्पनामात्रम्। हेयाप्यपाक्येषु त्रिषु अपि स्मृतो ब्रह्मविद्भिः न परमार्थसत्यता त्रयाणां इत्यर्थः॥
विद्यते न हि नानात्वं तेषां क्वचन किञ्चन॥९१॥
२१३परमार्थतः तु १८७५प्रकृत्या स्वभावतः आकाशवत् आकाशतुल्याः सूक्ष्मनिरञ्जनसर्वगतत्वैः सर्वे धर्माः आत्मानो ज्ञेया मुमुक्षुभिः अनादयः नित्याः। बहुवचनकृतभेदाशङ्कां निराकुर्वन् आह — क्वचन क्वचित् अपि किञ्चन किञ्चित् अणुमात्रं अपि तेषां न १८७६विद्यते नानात्वं इति॥
यस्यैवं भवति क्षान्तिः सोऽमृतत्वाय कल्पते॥९२॥
२१४ज्ञेयता अपि धर्माणां संवृत्या एव, न परमार्थतः इत्याह — यस्मात् आदौ बुद्धाः १८७७आदिबुद्धाः प्रकृत्या एव स्वभावतः एव यथा नित्यप्रकाशस्वरूपः सविता, एवं नित्यबोधस्वरूपा इत्यर्थः। सर्वे धर्माः सर्व आत्मानः। न च तेषां निश्चयः कर्तव्यः नित्यनिश्चितस्वरूपा इत्यर्थः। न सन्दिह्यमानस्वरूपा एवं न एवं वा इति १८७८–१८८३यस्य मुमुक्षोः एवं यथोक्तप्रकारेण सर्वदा बोधनिश्चयनिरपेक्षता आत्मार्थं परार्थं वा। यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तरनिरपेक्षः स्वार्थं परार्थं वा इति एवं भवति क्षान्तिः बोधकर्तव्यतानिरपेक्षता सर्वदा स्वात्मनि, सः अमृतत्वाय अमृतभावाय कल्पते, मोक्षाय समर्थो भवति इत्यर्थः॥१८८४
सर्वे धर्माः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम्॥९३॥
२१५तथा न अपि शान्तिकर्तव्यता आत्मनि इत्याह — यस्मात् १८८५–१८८६आदिशान्ताः नित्यं एव शान्ताः अनुत्पन्ना १८८७अजाः च प्रकृत्या एव सुनिर्वृताः सुष्ठूपरतस्वभावाः नित्यमुक्तस्वभावा इत्यर्थः। सर्वे धर्माः समाः च अभिन्नाः च समाभिन्नाः अजं साम्यं विशारदं १८८८विशुद्धं आत्मतत्त्वं यस्मात्, तस्मात् शान्तिः मोक्षो वा नास्ति कर्तव्यं इत्यर्थः। १८८९न हि नित्यैकस्वभावस्य कृतं किञ्चित् अर्थवत् स्यात्॥
२१६१८९१ये यथा उक्तं परमार्थतत्त्वं प्रतिपन्नाः, ते एव अकृपणा लोके; कृपणाः तु अन्ये इत्याह — १८९२–१८९३यस्मात् भेदनिम्नाः भेदानुयायिनः संसारानुगा इत्यर्थः। के ? पृथग्वादाः पृथक् नाना वस्तु इति एवं वदनं येषां ते पृथग्वादाः द्वैतिनः इत्यर्थः। तस्मात् ते कृपणाः क्षुद्राः स्मृताः, यस्मात् वैशारद्यं विशुद्धिः तत् नास्ति तेषां भेदे विचरतां द्वैतमार्गे अविद्यापरिकल्पिते सर्वदा वर्तमानानां इत्यर्थः। अतो युक्तं एव तेषां कार्पण्यं इत्यभिप्रायः॥१८९४
२१७यत् इदं परमार्थतत्त्वं, अमहात्मभिः अपण्डितैः वेदान्तबहिःष्ठैः क्षुद्रैः अल्पप्रज्ञैः अनवगाह्यं इत्याह — १८९६अजे साम्ये परमार्थतत्त्वे एवं एव इति ये केचित् स्त्र्यादयोऽपि सुनिश्चिता भविष्यन्ति चेत्, ते एव हि लोके महाज्ञानाः निरतिशयतत्त्वविषयज्ञाना इत्यर्थः। १८९७–१९०१तत् च तेषां वर्त्म तेषां विदितं परमार्थतत्त्वं सामान्यबुद्धिः अन्यो लोको न गाहते न अवतरति न विषयीकरोति इत्यर्थः। १९०२‘सर्वभूतात्मभूतस्य समैकार्थं प्रपश्यतः। देवाः अपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः। १९०३शकुनीनां इव आकाशे गतिः नैव उपलभ्यते’ इत्यादिस्मरणात्॥
२१८१९०६कथं महाज्ञानत्वं इत्याह — अजेषु अनुत्पन्नेषु अचलेषु धर्मेषु आत्मसु अजं अचलं च ज्ञानं इष्यते सवितरि इव औष्ण्यं प्रकाशः च यतः, तस्मात् असङ्क्रान्तं अर्थान्तरे ज्ञानं अजं इष्यते। १९०७यस्मात् न क्रमते अर्थान्तरे ज्ञानं, तेन कारणेन असङ्गं तत् कीर्तितं १९०८आकाशकल्पं इति उक्तम्॥
२१९इतोऽन्येषां वादिनां अणुमात्रे अल्पे अपि वैधर्म्ये वस्तुनि बहिः अन्तः वा जायमाने उत्पद्यमाने अविपश्चितः अविवेकिनः असङ्गता असङ्गत्वं सदा नास्ति; १९१०किं उत वक्तव्यं आवरणच्युतिः बन्धनाशो नास्ति इति॥१९११
२२०तेषां आवरणच्युतिः नास्ति इति ब्रुवतां स्वसिद्धान्ते अभ्युपगतं तर्हि धर्माणां आवरणम्। न इत्युच्यते — १९१३–१९१५अलब्धावरणाः अलब्धं अप्राप्तं आवरणं अविद्यादिबन्धनं येषां ते धर्माः अलब्धावरणाः बन्धनरहिता इत्यर्थः। प्रकृतिनिर्मलाः स्वभावशुद्धाः आदौ बुद्धाः तथा मुक्ताः, १९१६यस्मात् नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावाः। १९१७यदि एवं कथं तर्हि बुध्यन्ते इत्युच्यते — नायकाः स्वामिनः समर्थाः बोद्धुं बोधशक्तिमत्स्वभावा इत्यर्थः। यथा नित्यप्रकाशस्वरूपोऽपि सन् सविता प्रकाशत इत्युच्यते, यथा वा नित्यनिवृत्तगतयोऽपि नित्यं एव शैलाः तिष्ठन्ति इत्युच्यते, तद्वत्॥१९१८–१९१९
२२१यस्मात् न हि १९२४–१९२५क्रमते बुद्धस्य परमार्थदर्शिनो ज्ञानं विषयान्तरेषु धर्मेषु धर्मसंस्थं सवितरि इव प्रभा। १९२६तायिनः १९२७–१९२८तायोऽस्य अस्ति इति तायी, सन्तानवतो निरन्तरस्य १९२९आकाशकल्पस्य इत्यर्थः; पूजावतो वा प्रज्ञावतो वा सर्वे धर्माः आत्मानोऽपि १९३०तथा ज्ञानवत् एव १९३१आकाशकल्पत्वात् न क्रमन्ते क्वचित् अपि अर्थान्तर इत्यर्थः। यत् आदौ उपन्यस्तं १९३२‘ज्ञानेन आकाशकल्पेन’(मा.का.४.१) इत्यादि, तत् इदं आकाशकल्पस्य तायिनो बुद्धस्य तत् अनन्यत्वात् आकाशकल्पं ज्ञानं न क्रमते क्वचित् अपि अर्थान्तरे। तथा धर्माः इति आकाशं इव अचलं अविक्रियं निरवयवं नित्यं अद्वितीयं असङ्गं अदृश्यं अग्राह्यं अशनायाद्यतीतं ब्रह्मात्मतत्त्वं, ‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) इति श्रुतेः। ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं परमार्थतत्त्वं अद्वयं एतत् न बुद्धेन भाषितम्। यद्यपि बाह्यार्थनिराकरणं ज्ञानमात्रकल्पना च अद्वयवस्तुसामीप्यं उक्तम्। इदं तु परमार्थतत्त्वं अद्वैतं वेदान्तेषु एव विज्ञेयं इत्यर्थः॥
बुद्ध्वा पदमनानात्वं नमस्कुर्मो यथाबलम्॥१००॥
२२२शास्त्रसमाप्तौ परमार्थतत्त्वस्तुत्यर्थं नमस्कारः उच्यते — दुर्दर्शं दुःखेन दर्शनं अस्य इति १९३३दुर्दर्शम्। अस्ति नास्ति इति चतुष्कोटिवर्जितत्वात् दुर्विज्ञेयं इत्यर्थः। अतः एव १९३४अतिगम्भीरं दुष्प्रवेशं महासमुद्रवत् अकृतप्रज्ञैः। १९३५अजं साम्यं विशारदम्। ईदृक् १९३६पदं १९३७–१९४२अनानात्वं नानात्ववर्जितं बुद्ध्वा अवगम्य तद्भूताः सन्तः नमस्कुर्मः तस्मै पदाय। १९४३अव्यवहार्यं अपि व्यवहारगोचरतां आपाद्य यथाबलं यथाशक्ति इत्यर्थः॥
२२३१९४४–१९४८अजं अपि जनियोगं प्रापत् ऐश्वर्ययोगात् —
द् गति च गतिमत्तां प्रापत् एकं १९४९हि अनेकम्।
विविधविषयधर्मग्राहि मुग्धेक्षणानां
प्रणतभयविहन्तृ ब्रह्म यत् तत् नतोऽस्मि॥१॥
२२४१९५०प्रज्ञावैशाखवेधक्षुभितजलनिधेः वेदनाम्नोऽन्तरस्थं
भूतानि आलोक्य मग्नानि अविरतजननग्राहघोरे समुद्रे।
कारुण्यात् उद्दधार अमृतं इदं अमरैः दुर्लभं भूतहेतोः —
र्यः तं १९५१पूज्याभिपूज्यं परमगुरुं अमुं १९५२पादपातैः नतोऽस्मि॥२॥१९५३–१९५७
२२५१९५८–१९५९यत् प्रज्ञालोकभासा १९६०प्रतिहतिं अगमत् स्वान्तमोहान्धकारो
मज्जत् उन्मज्जत् च घोरे हि असकृत् उपजनोदन्वति त्रासने १९६१मे।
यत्पादौ आश्रितानां श्रुतिशमविनयप्राप्तिः अग्न्या हि अमोघा
तत्पादौ पावनीयौ भवभयविनुदौ सर्वभावैः नमस्ये॥३॥
इति अलातशान्तिप्रकरणं सम्पूर्णम्॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ माण्डूक्योपनिषत्कारिकाभाष्यं सम्पूर्णम्॥