अद्वैतप्रकरणम्

८२८४८ओङ्कारनिर्णये उक्तः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्मा इति प्रतिज्ञामात्रेण, ८४९‘ज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(मा.का.१.१८) इति च। तत्र द्वैताभावः तु वैतथ्यप्रकरणेन स्वप्नमायागन्धर्वनगरादिदृष्टान्तैः दृश्यत्वाद्यन्तवत्त्वादिहेतुभिः तर्केण च प्रतिपादितः। ८५०अद्वैतं किं आगममात्रेण प्रतिपत्तव्यं, आहोस्वित् तर्केण अपि इति अतः आह — शक्यते तर्केण अपि ज्ञातुं; ८५१–८५२तत् कथं इति अद्वैतप्रकरणं आरभ्यते। ८५३उपास्योपासनादिभेदजातं सर्वं वितथं, केवलः च आत्मा अद्वयः परमार्थ इति स्थितं अतीते प्रकरणे; यतः उपासनाश्रितः उपासनां आत्मनो मोक्षसाधनत्वेन गतः उपासकोऽहं मम उपास्यं ब्रह्म। तदुपासनं कृत्वा जाते ब्रह्मणि इदानीं वर्तमानः अजं ब्रह्म शरीरपातात् ऊर्ध्वं प्रतिपत्स्ये ८५४प्राक् उत्पत्तेः च अजं इदं सर्वं अहं च। ८५५यदात्मकोऽहं प्राक् उत्पत्तेः इदानीं जातो जाते ब्रह्मणि च वर्तमानः उपासनया पुनः तत् एव प्रतिपत्स्ये इति एवं उपासनाश्रितो धर्मः साधकः येन एवं क्षुद्रब्रह्मवित्, तेन असौ कारणेन कृपणो दीनोऽल्पकः स्मृतो नित्याजब्रह्मदर्शिभिः महात्मभिः इत्यभिप्रायः, ८५६‘यत् वाचा अनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते। तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि न इदं यत् इदं उपासते’(के.उ.१.५) इत्यादिश्रुतेः तलवकाराणाम्॥

८३८६०सबाह्याभ्यन्तरं अजं आत्मानं प्रतिपत्तुं अशक्नुवन् अविद्यया दीनं आत्मानं मन्यमानः जातोऽहं जाते ब्रह्मणि वर्ते तदुपासनाश्रितः सन् ब्रह्म प्रतिपत्स्ये इति एवं प्रतिपन्नः कृपणो भवति यस्मात्, अतो वक्ष्यामि अकार्पण्यं ८६१अकृपणभावं अजं ब्रह्म। ८६२तत् हि कार्पण्यास्पदं, ‘यत्र अन्योऽन्यत् पश्यति अन्यत् शृणोति अन्यत् विजानाति तत् अल्पं’(छा.उ.७.२४.१) ‘मर्त्यं तत्’ ८६३‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ८६४तत् विपरीतं सबाह्याभ्यन्तरं अजं अकार्पण्यं भूमाख्यं ब्रह्म; यत् प्राप्य अविद्याकृतसर्वकार्पण्यनिवृत्तिः, तत् अकार्पण्यं वक्ष्यामि इत्यर्थः। ८६५तत् अजाति अविद्यमाना जातिः अस्य। समतां गतं सर्वसाम्यं गतं; ८६६कस्मात् ? ८६७अवयववैषम्याभावात्। ८६८यत् हि सावयवं वस्तु, तदवयववैषम्यं गच्छत् जायते इत्युच्यते; इदं तु निरवयवत्वात् समतां गतं इति न कैश्चित् अवयवैः स्फुटति; अतः अजाति अकार्पण्यं समन्ततः समन्तात्, ८६९यथा न जायते किञ्चित् अल्पं अपि न स्फुटति रज्जुसर्पवत् अविद्याकृतदृष्ट्या जायमानं येन प्रकारेण न जायते सर्वतः अजं एव ब्रह्म भवति, तथा तं प्रकारं शृणु इत्यर्थः॥

८४८७४अजाति ब्रह्म अकार्पण्यं वक्ष्यामि इति प्रतिज्ञातं; तत्सिद्ध्यर्थं हेतुं दृष्टान्तं च वक्ष्यामि इत्याह — ८७५आत्मा परः हि यस्मात् आकाशवत् सूक्ष्मो निरवयवः सर्वगतः आकाशवत् उक्तः ८७६जीवैः क्षेत्रज्ञैः घटाकाशैः इव घटाकाशतुल्यैः उदितः उक्तः; सः एव आकाशसमः परः आत्मा। ८७७अथवा घटाकाशैः यथा आकाशे उदितः उत्पन्नः, तथा परो जीवात्मभिः उत्पन्नः; ८७८जीवात्मनां परस्मात् आत्मनः उत्पत्तिः या श्रूयते वेदान्तेषु, सा महाकाशात् घटाकाशोत्पत्तिसमा, न परमार्थतः इत्यभिप्रायः। ८७९तस्मात् एव आकाशात् घटादयः सङ्घातः यथा उत्पद्यन्ते, एवं आकाशस्थानीयात् परमात्मनः पृथिव्यादिभूतसङ्घाताः आध्यात्मिकाः च कार्यकरणलक्षणा रज्जुसर्पवत् विकल्पिताः जायन्ते; ८८०अतः उच्यते — घटादिवत् च सङ्घातैः उदित इति। ८८१यदा मन्दबुद्धिप्रतिपिपादयिषया श्रुत्या आत्मनो जातिः उच्यते जीवादीनां, तदा जातौ उपगम्यमानायां एतत् निदर्शनं दृष्टान्तः यथोदिताकाशवत् इत्यादिः॥

८५८८३यथा घटाद्युत्पत्त्या घटाकाशाद्युत्पत्तिः, यथा च घटादिप्रलयेन घटाकाशादिप्रलयः, तद्वत् देहादिसङ्घातोत्पत्त्या जीवोत्पत्तिः तत्प्रलयेन च जीवानां इह आत्मनि प्रलयः, न स्वतः इत्यर्थः॥

८६८८६सर्वदेहेषु आत्मैकत्वे एकस्मिन् जननमरणसुखदुःखादिमति आत्मनि सर्वात्मनां तत्सम्बन्धः ८८७क्रियाफलसाङ्कर्यं च स्यात् इति ये तु आहुः द्वैतिनः, ८८८तान् प्रति इदं उच्यते — यथा एकस्मिन् घटाकाशे रजोधूमादिभिः युते संयुक्ते, न सर्वे घटाकाशादयः तत् रजोधूमादिभिः संयुज्यन्ते, ८८९तद्वत् जीवाः सुखादिभिः। ८९०ननु, एकः एव आत्मा; ८९१बाढं; ८९२ननु न श्रुतं त्वया आकाशवत् सर्वसङ्घातेषु एकः एव आत्मा इति ? ८९३यदि एकः एव आत्मा, तर्हि सर्वत्र सुखी दुःखी च स्यात्; ८९४न च इदं साङ्ख्यस्य चोद्यं सम्भवति; न हि साङ्ख्यः आत्मनः सुखदुःखादिमत्त्वं इच्छति, बुद्धिसमवायाभ्युपगमात् सुखदुःखादीनां; ८९५न च उपलब्धिस्वरूपस्य आत्मनो भेदकल्पनायां प्रमाणं अस्ति। ८९६भेदाभावे प्रधानस्य पारार्थ्यानुपपत्तिः इति चेत्, ८९७न; प्रधानकृतस्य अर्थस्य आत्मनि असमवायात्; ८९८यदि हि प्रधानकृतो बन्धो मोक्षो वा अर्थः पुरुषेषु भेदेन समवैति, ततः प्रधानस्य पारार्थ्यं आत्मैकत्वे न उपपद्यते इति युक्ता पुरुषभेदकल्पना; न च साङ्ख्यैः बन्धो मोक्षो वा अर्थः पुरुषसमवेतोऽभ्युपगम्यते, ८९९निर्विशेषाः च चेतनमात्राः आत्मानोऽभ्युपगम्यन्ते; अतः पुरुषसत्तामात्रप्रयुक्तं एव प्रधानस्य पारार्थ्यं सिद्धं, न तु पुरुषभेदप्रयुक्तं इति; ९००अतः पुरुषभेदकल्पनायां न प्रधानस्य पारार्थ्यं हेतुः; ९०१न च अन्यत् पुरुषभेदकल्पनायां प्रमाणं अस्ति साङ्ख्यानाम्। ९०२परसत्तामात्रं एव च एतत् निमित्तीकृत्य स्वयं बध्यते मुच्यते च प्रधानं; ९०३परः च उपलब्धिमात्रसत्तास्वरूपेण प्रधानप्रवृत्तौ हेतुः, न केनचित् विशेषेण इति, केवलमूढतया एव पुरुषभेदकल्पना वेदार्थपरित्यागः च। ९०४ये तु आहुः वैशेषिकादयः इच्छादयः आत्मसमवायिनः इति; ९०५तत् अपि असत्, ९०६स्मृतिहेतूनां संस्काराणां अप्रदेशवति आत्मनि असमवायात्, ९०७आत्ममनःसंयोगात् च स्मृत्युत्पत्तेः स्मृतिनियमानुपपत्तिः, ९०८युगपत् वा सर्वस्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्गः। ९०९न च भिन्नजातीयानां स्पर्शादिहीनानां आत्मनां मनआदिभिः सम्बन्धो युक्तः। ९१०न च द्रव्यात् रूपादयो गुणाः कर्मसामान्यविशेषसमवायाः वा भिन्नाः सन्ति। परेषां ९११यदि हि अत्यन्तभिन्नाः एव द्रव्यात् स्युः इच्छादयः च आत्मनः, तथा सति द्रव्येण तेषां सम्बन्धानुपपत्तिः। ९१२अयुतसिद्धानां समवायलक्षणः सम्बन्धो न विरुध्यते इति चेत्, ९१३न; इच्छादिभ्योऽनित्येभ्यो आत्मनो नित्यस्य पूर्वसिद्धत्वात् न अयुतसिद्धत्वोपपत्तिः। ९१४आत्मना अयुतसिद्धत्वे च इच्छादीनां आत्मगतमहत्त्ववन् नित्यत्वप्रसङ्गः। ९१५सः च अनिष्टः, आत्मनोऽनिर्मोक्षप्रसङ्गात्। ९१६समवायस्य च द्रव्यात् अन्यत्वे सति द्रव्येण सम्बन्धान्तरं वाच्यं, यथा द्रव्यगुणयोः। ९१७समवायो नित्यसम्बन्धः एव इति न वाच्यं इति चेत्, ९१८तथा सति समवायसम्बन्धवतां नित्यसम्बन्धप्रसङ्गात् पृथक्त्वानुपपत्तिः। ९१९अत्यन्तपृथक्त्वे च द्रव्यादीनां स्पर्शवदस्पर्शद्रव्ययोः इव षष्ठ्यर्थानुपपत्तिः। ९२०इच्छाद्युपजनापायवत् गुणवत्त्वे च आत्मनोऽनित्यत्वप्रसङ्गः। ९२१देहफलादिवत् सावयवत्वं विक्रियावत्त्वं च देहादिवत् एव इति दोषौ अपरिहार्यौ। ९२२यथा तु आकाशस्य अविद्याध्यारोपितघटाद्युपाधिकृतरजोधूममलवत्त्वादिदोषवत्त्वं, तथा आत्मनः अविद्याध्यारोपितबुद्ध्याद्युपाधिकृतसुखदुःखादिदोषवत्त्वे बन्धमोक्षादयो व्यावहारिकाः न विरुध्यन्ते; ९२३सर्ववादिभिः अविद्याकृतव्यवहाराभ्युपगमात् ९२४परमार्थानभ्युपगमात् च। ९२५तस्मात् आत्मभेदपरिकल्पना वृथा एव तार्किकैः क्रियते इति॥

८७९२७कथं पुनः आत्मभेदनिमित्तः इव व्यवहारः एकस्मिन् आत्मनि अविद्याकृतः उपपद्यते इति, ९२८उच्यते। यथा इह आकाशे एकस्मिन् घटकरकापवरकाद्याकाशानां अल्पत्वमहत्त्वादिरूपाणि भिद्यन्ते, तथा कार्यं उदकाहरणधारणशयनादि, समाख्याः च घटाकाशः करकाकाशः इत्याद्याः तत्कृताः च भिन्ना दृश्यन्ते, तत्र तत्र वै व्यवहारविषये इत्यर्थः। ९२९सर्वोऽयं आकाशे रूपादिभेदकृतो व्यवहारः अपरमार्थः एव। परमार्थतः तु आकाशस्य न भेदोऽस्ति। ९३०न च आकाशभेदनिमित्तो व्यवहारोऽस्ति अन्तरेण परोपाधिकृतं द्वारम्। ९३१यथा एतत्, तद्वत् देहोपाधिभेदकृतेषु जीवेषु घटाकाशस्थानीयेषु आत्मसु निरूपणात् कृतः बुद्धिमद्भिः निर्णयः निश्चयः इत्यर्थः॥

८८९३३ननु तत्र परमार्थकृतः एव घटाकाशादिषु रूपकार्यादिभेदव्यवहारः इति; ९३४न एतत् अस्ति, यस्मात् परमार्थाकाशस्य घटाकाशो न विकारः, ९३५यथा सुवर्णस्य रुचकादिः, यथा वा अपां फेनबुद्बुदहिमादिः; न अपि अवयवः, ९३६यथा वृक्षस्य शाखादिः। ९३७न तथा आकाशस्य घटाकाशो विकारावयवौ यथा, तथा नैव आत्मनः परस्य परमार्थसतो महाकाशस्थानीयस्य घटाकाशस्थानीयो जीवः सदा सर्वदा ९३८यथोक्तदृष्टान्तवत् न विकारः, न अपि अवयवः। ९३९अतः आत्मभेदकृतो व्यवहारो मृषा एव इत्यर्थः॥

८९९४१यस्मात् यथा घटाकाशादिभेदबुद्धिनिबन्धनो रूपकार्यादिभेदव्यवहारः, तथा देहोपाधिजीवभेदकृतो जन्ममरणादिव्यवहारः, तस्मात् तत्कृतं एव क्लेशकर्मफलमलवत्त्वं आत्मनः, न परमार्थतः इति एतं अर्थं दृष्टान्तेन प्रतिपिपादयिषन् आह — ९४२यथा भवति लोके बालानां अविवेकिनां गगनं आकाशं घनरजोधूमादिमलैः मलिनं मलवत्, न गगनयाथात्म्यविवेकवतां, ९४३तथा भवति आत्मा परोऽपि — यो विज्ञाता प्रत्यक् — क्लेशकर्मफलमलैः मलिनः अबुद्धानां ९४४प्रत्यगात्मविवेकरहितानां, न आत्मविवेकवताम्। ९४५न हि ऊषरदेशः तृड्वत् प्राण्यध्यारोपितोदकफेनतरङ्गादिमान्, तथा न आत्मा अबुधारोपितक्लेशादिमलैः मलिनो भवति इत्यर्थः॥

९०९४७पुनः अपि उक्तं एव अर्थं प्रपञ्चयति — घटाकाशजन्मनाशगमनागमनस्थितिवत् सर्वशरीरेषु आत्मनो जन्ममरणादिः आकाशेन अविलक्षणः प्रत्येतव्य इत्यर्थः॥

९१९५०घटादिस्थानीयाः तु देहादिसङ्घाताः स्वप्नदृश्यदेहादिवत् मायाविकृतदेहादिवत् च आत्ममायाविसर्जिताः, ९५१आत्मनो माया अविद्या, तया प्रत्युपस्थापिताः, न परमार्थतः सन्ति इत्यर्थः। ९५२यदि आधिक्यं अधिकभावः तिर्यग्देहाद्यपेक्षया देवादिकार्यकरणसङ्घातानां, यदि वा सर्वेषां समता एव, तेषां न हि उपपत्तिसम्भवः, सम्भवप्रतिपादको हेतुः न विद्यते नास्ति; हि यस्मात्, तस्मात् अविद्याकृता एव, न परमार्थतः सन्ति इत्यर्थः॥

९२९५४उत्पत्त्यादिवर्जितस्य अद्वयस्य अस्य आत्मतत्त्वस्य श्रुतिप्रमाणकत्वप्रदर्शनार्थं वाक्यानि उपन्यस्यन्ते — ९५५रसादयः अन्नरसमयः प्राणमयः इति एवं आदयः कोशाः इव कोशाः अस्य आदेः, ९५६उत्तरोत्तरापेक्षया बहिर्भावात् पूर्वपूर्वस्य ९५७व्याख्याताः विस्पष्टं आख्याताः तैत्तिरीयके तैत्तिरीयकशाखोपनिषद्वल्ल्यां, तेषां कोशानां आत्मा येन आत्मना पञ्च अपि कोशाः आत्मवन्तोऽन्तरतमेन। ९५८सः हि सर्वेषां जीवननिमित्तत्वात् जीवः। ९५९कोऽसौ इत्याह — परः एव आत्मा यः पूर्वं ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति प्रकृतः; ९६०यस्मात् आत्मनः स्वप्नमायादिवत् आकाशादिक्रमेण रसादयः कोशलक्षणाः सङ्घातः आत्ममायाविसर्जिता इति उक्तम्। सः आत्मा अस्माभिः यथा खं तथा इति सम्प्रकाशितः, ‘आत्मा हि आकाशवत्’(मा.का.३.३) इत्यादिश्लोकैः। ९६१न तार्किकपरिकल्पितात्मवत् पुरुषबुद्धिप्रमाणगम्य इत्यभिप्रायः॥

९३९६४किञ्च, अधिदैवतं अध्यात्मं च तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः पृथिव्याद्यन्तर्गतो यो विज्ञाता परः एव आत्मा ब्रह्म सर्वं इति द्वयोः द्वयोः ९६५आ द्वैतक्षयात् परं ब्रह्म प्रकाशितं; ९६६क्व इत्याह — ब्रह्मविद्याख्यं मधु अमृतं, अमृतत्वं मोदनहेतुत्वात्, तत् विज्ञायते यस्मिन् इति मधुज्ञानं मधुब्राह्मणं, तस्मिन् इत्यर्थः। ९६७किं इव इत्याह — पृथिव्यां उदरे चैव यथा एकः आकाशः अनुमानेन प्रकाशितः लोके, तद्वत् इत्यर्थः॥

९४९७१यदि युक्तितः श्रुतितः च निर्धारितं जीवस्य परस्य च आत्मनोऽनन्यत्वं ९७२अभेदेन प्रशस्यते स्तूयते शास्त्रेण ९७३व्यासादिभिः च, ९७४यत् च सर्वप्राणिसाधारणं स्वाभाविकं शास्त्रबहिर्मुखैः कुतार्किकैः विरचितं नानात्वदर्शनं निन्द्यते, ‘न तु तत् द्वितीयं अस्ति’(बृ.उ.४.३.२३) ‘द्वितीयात् वै भयं भवति’(बृ.उ.१.४.२) ‘उदरं अन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति’(तै.उ.२.७.१) ‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(कः.उ.२.४.१०) ९७५इति एवमादिवाक्यैः अन्यैः च ब्रह्मविद्भिः ९७६यत् च एतत्, ९७७तत् एवं हि समञ्जसं ऋज्ववबोधं न्याय्यं इत्यर्थः। ९७८याः तु तार्किकपरिकल्पिताः कुदृष्टयः, ताः अनृज्व्यो ९७९निरूप्यमाणा न घटनां प्राञ्चन्ति इत्यभिप्रायः॥

९५९८१ननु श्रुत्या अपि जीवपरमात्मनोः पृथक्त्वं यत् प्राक् उत्पत्तेः उत्पत्त्यर्थोपनिषद्वाक्येभ्यः पूर्वं प्रकीर्तितं कर्मकाण्डे ९८२अनेकशः कामभेदतः इदङ्कामः अदःकामः इति, ९८३परः च ‘सः दाधार पृथिवीं द्यां’(ऋ.१०.१२१.१) इत्यादिमन्त्रवर्णैः; ९८४तत्र कथं कर्मज्ञानकाण्डवाक्यविरोधे ज्ञानकाण्डवाक्यार्थस्य एव एकत्वस्य सामञ्जस्यं अवधार्यते इति। ९८५अत्र उच्यते — ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’(तै.उ.३.१.१) ‘यथा अग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः’(बृ.उ.२.१.२०) ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) ‘तत् ऐक्षत तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इत्याद्युत्पत्त्यर्थोपनिषद्वाक्येभ्यः प्राक्पृथक्त्वं कर्मकाण्डे प्रकीर्तितं यत्, तत् न परमार्थतः। किं तर्हि ? गौणं; ९८६महाकाशघटाकाशादिभेदवत्, ९८७यथा ओदनं पचति इति भविष्यद्वृत्त्या, तद्वत्। ९८८न हि भेदवाक्यानां कदाचित् अपि मुख्यभेदार्थकत्वं उपपद्यते, स्वाभाविकाविद्यावत्प्राणिभेददृष्ट्यनुवादित्वात् आत्मभेदवाक्यानाम्। ९८९इह च उपनिषत्सु उत्पत्तिप्रलयादिवाक्यैः जीवपरात्मनोः एकत्वं एव प्रतिपिपादयिषितं ९९०‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ९९१‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति न सः वेद’(बृ.उ.१.४.१०) इत्यादिभिः; ९९२अतः उपनिषत्सु एकत्वं श्रुत्या प्रतिपिपादयिषितं भविष्यति इति भाविनीं इव वृत्तिं आश्रित्य लोके भेददृष्ट्यनुवादो गौणः एव इत्यभिप्रायः। ९९३अथवा, ‘तत् ऐक्षत. . . तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इत्याद्युत्पत्तेः प्राक् ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.२) इति एकत्वं प्रकीर्तितं; तत् एव च ‘तत् सत्यं सः आत्मा, तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति एकत्वं भविष्यति इति तां भविष्यद्वृत्तिं अपेक्ष्य यत् जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्र क्वचित् वाक्ये गम्यमानं, तत् गौणं; यथा ओदनं पचति इति, तद्वत्॥

९६९९५ननु यदि उत्पत्तेः प्रागजं सर्वं एकं एव अद्वितीयं, तथापि उत्पत्तेः ऊर्ध्वं जातं इदं सर्वं जीवाः च भिन्ना इति। ९९६मा एवं, अन्यार्थत्वात् उत्पत्तिश्रुतीनाम्। ९९७पूर्वं अपि परिहृत एव अयं दोषः — स्वप्नवत् आत्ममायाविसर्जिताः सङ्घाताः, घटाकाशोत्पत्तिभेदादिवत् जीवानां उत्पत्तिभेदादिः इति। ९९८इतः एव उत्पत्तिभेदादिश्रुतिभ्यः आकृष्य ९९९इह पुनरुत्पत्तिश्रुतीनां ऐदम्पर्यप्रतिपिपादयिषया उपन्यासः १०००मृल्लोहविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तोपन्यासैः सृष्टिः या च उदिता प्रकाशिता कल्पिता अन्यथान्यथा च, सः सर्वः सृष्टिप्रकारो जीवपरमात्मैकत्वबुद्ध्यवताराय उपायोऽस्माकं, १००१यथा प्राणसंवादे १००२वागाद्यासुरपाप्मवेधाद्याख्यायिका कल्पिता प्राणवैशिष्ट्यबोधावताराय; १००३तत् अपि असिद्धं इति चेत्; १००४न, शाखाभेदेषु अन्यथा अन्यथा च प्राणादिसंवादश्रवणात्। १००५यदि हि वादः परमार्थ एव अभूत्, एकरूप एव संवादः सर्वशाखासु अश्रोष्यत, विरुद्धानेकप्रकारेण न अश्रोष्यत; १००६श्रूयते तु; १००७तस्मात् न तादर्थ्यं संवादश्रुतीनाम्। १००८तथा उत्पत्तिवाक्यानि प्रत्येतव्यानि। १००९कल्पसर्गभेदात् संवादश्रुतीनां उत्पत्तिश्रुतीनां च प्रतिसर्गं अन्यथात्वं इति चेत्; १०१०न, १०११निष्प्रयोजनत्वात् यथोक्तबुद्ध्यवतारप्रयोजनव्यतिरेकेण। १०१२न हि अन्यप्रयोजनवत्त्वं संवादोत्पत्तिश्रुतीनां शक्यं कल्पयितुम्। १०१३तथात्वप्रत्तिपत्तये ध्यानार्थं इति चेत्; १०१४न, कलहोत्पत्तिप्रलयानां प्रतिपत्तेः अनिष्टत्वात्। १०१५तस्मात् उत्पत्त्यादिश्रुतयः आत्मैकत्वबुद्ध्यवताराय एव, न अन्यार्थाः कल्पयितुं युक्ताः। १०१६अतो नास्ति उत्पत्त्यादिकृतो भेदः कथञ्चन॥

९७१०१८यदि हि परः एव आत्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः एकः परमार्थतः सन् १०१९‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः, १०२०असत् अन्यत्, १०२१किमर्थं इयं उपासना उपदिष्टा १०२२‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः’(बृ.उ.२.४.५) ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) ‘सः क्रतुं कुर्वीत’(छा.उ.३.१४.१) ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इत्यादिश्रुतिभ्यः, १०२३कर्माणि च अग्निहोत्रादीनि ? १०२४शृणु तत्र कारणं — १०२५आश्रमाः आश्रमिणोऽधिकृताः, वर्णिनः च मार्गगाः, १०२६आश्रमशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वात्, त्रिविधाः। १०२७कथं ? हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः हीना निकृष्टा मध्यमा उत्कृष्टा च दृष्टिः दर्शनसामर्थ्यं येषां ते, मन्दमध्यमोत्तमबुद्धिसामर्थ्योपेता इत्यर्थः। १०२८उपासना उपदिष्टा इयं तत् अर्थं १०२९मन्दमध्यमदृष्ट्याश्रमाद्यर्थं कर्माणि च। १०३०न च आत्मैक एव अद्वितीय इति निश्चितोत्तमदृष्ट्यर्थम्। दयालुना देवेन अनुकम्पया १०३१सन्मार्गगाः सन्तः कथं इमां उत्तमां एकत्वदृष्टिं प्राप्नुयुः इति, १०३२‘यत् मनसा न मनुते येन आहुः मनो मतम्। तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि न इदं यत् इदं उपासते’(के.उ.१.५) १०३३‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः॥

९८१०३५शास्त्रोपपत्तिभ्यां अवधारितत्वात् अद्वयात्मदर्शनं सम्यग्दर्शनं, तद्बाह्यत्वात् मिथ्यादर्शनं अन्यत्। १०३६इतः च मिथ्यादर्शनं १०३७द्वैतिनां रागद्वेषादिदोषास्पदत्वात्। १०३८कथं ? १०३९स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु स्वसिद्धान्तरचनानियमेषु कपिलकणादबुद्धार्हतादिदृष्ट्यनुसारिणो द्वैतिनो निश्चिताः, १०४०एवं एव एषः परमार्थो न अन्यथा इति, तत्र तत्र अनुरक्ताः १०४१प्रतिपक्षं च आत्मनः पश्यन्तः तं द्विषन्तः इति एवं रागद्वेषोपेताः १०४२स्वसिद्धान्तदर्शननिमित्तं एव परस्परं अन्योन्यं विरुध्यन्ते। तैः अन्योन्यविरोधिभिः अस्मदीयोऽयं वैदिकः सर्वानन्यत्वात् आत्मैकत्वदर्शनपक्षो न विरुध्यते, यथा स्वहस्तपादादिभिः। १०४३एवं रागद्वेषादिदोषानास्पदत्वात् आत्मैकत्वबुद्धिः एव सम्यग्दर्शनं इत्यभिप्रायः॥

९९१०४६केन हेतुना तैः न विरुध्यते १०४७इत्युच्यते — अद्वैतं परमार्थः, हि यस्मात् द्वैतं नानात्वं तस्य अद्वैतस्य भेदः तद्भेदः, तस्य कार्यं इत्यर्थः, १०४८‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति श्रुतेः; १०४९उपपत्तेः च, १०५०स्वचित्तस्पन्दनाभावे समाधौ मूर्छायां सुषुप्तौ वा अभावात्। अतः तद्भेदः उच्यते द्वैतम्। १०५१द्वैतिनां तु तेषां परमार्थतोऽपरमार्थतो च उभयथा अपि द्वैतं एव; १०५२यदि च तेषां भ्रान्तानां द्वैतदृष्टिः अस्माकं अद्वैतदृष्टिः अभ्रान्तानां, तेन अयं हेतुना अस्मत्पक्षो न विरुध्यते तैः, ‘इन्द्रो मायाभिः’(बृ.उ.२.५.१९) ‘न तु तत् द्वितीयं अस्ति’(बृ.उ.४.३.२३) इति श्रुतेः। १०५३यथा मत्तगजारूढः उन्मत्तं भूमिष्ठं ‘प्रतिगजारूढोऽहं गजं वाहय मां प्रति’ इति ब्रुवाणं अपि तं प्रति न वाहयति अविरोधबुद्ध्या, तद्वत्। १०५४ततः परमार्थतो ब्रह्मवित् आत्मा एव द्वैतिनाम्। १०५५तेन अयं हेतुना अस्मत्पक्षो न विरुध्यते तैः॥

१००१०५८द्वैतं अद्वैतभेद इति उक्ते द्वैतं अपि अद्वैतवत् परमार्थसत् इति १०५९स्यात् कस्यचित् आशङ्का इति अतः आह — यत् परमार्थसत् अद्वैतं, मायया भिद्यते हि एतत् तैमिरिकानेकचन्द्रवत् रज्जुः सर्पधारादिभिः भेदैः इव; १०६०न परमार्थतः, निरवयवत्वात् आत्मनः। १०६१सावयवं हि अवयवान्यथात्वेन भिद्यते, यथा मृत् घटादिभेदैः। १०६२तस्मात् निरवयवं अजं न अन्यथा कथञ्चन, केनचित् अपि प्रकारेण न भिद्यते इत्यभिप्रायः। १०६३तत्त्वतो भिद्यमानं हि अमृतं अजं अद्वयं स्वभावतः सत् मर्त्यतां व्रजेत्, यथा अग्निः शीतताम्। १०६४तत् च अनिष्टं स्वभाववैपरीत्यगमनं, सर्वप्रमाणविरोधात्। १०६५अजं अद्वयं आत्मतत्त्वं मायया एव भिद्यते, न परमार्थतः। १०६६तस्मात् न परमार्थसत् द्वैतम्॥

१०११०६८ये तु पुनः केचित् उपनिषद्व्याख्यातारो ब्रह्मवादिनो वावदूकाः अजातस्य एव आत्मतत्त्वस्य अमृतस्य स्वभावतो जातिं उत्पत्तिं इच्छन्ति परमार्थतः एव, १०६९तेषां जातं चेत्, तत् एव मर्त्यतां एष्यति अवश्यम्। १०७०सः च अजातो हि अमृतो भावः स्वभावतः सन् आत्मा कथं मर्त्यतां एष्यति ? न कथञ्चन मर्त्यत्वं स्वभाववैपरीत्यं एष्यति इत्यर्थः॥

१०२१०७२यस्मात् न भवति अमृतं मर्त्यं लोके न अपि मर्त्यं अमृतं तथा, १०७३ततः प्रकृतेः स्वभावस्य अन्यथाभावः स्वतः प्रच्युतिः न कथञ्चित् भविष्यति, अग्नेः इव औष्ण्यस्य॥

१०३१०७५यस्य पुनर्वादिनः स्वभावेन अमृतो भावः मर्त्यतां गच्छति परमार्थतो जायते, तस्य प्राक् उत्पत्तेः सः भावः स्वभावतोऽमृत इति प्रतिज्ञा मृषा एव। १०७६कथं तर्हि ? कृतकेन अमृतः तस्य स्वभावः। १०७७कृतकेन अमृतः सः कथं स्थास्यति निश्चलः ? अमृतस्वभावतया न कथञ्चित् स्थास्यति। १०७८आत्मजातिवादिनः सर्वथा अजं नाम नास्ति एव। सर्वं एतत् मर्त्यं; अतः अनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्यभिप्रायः॥

१०४१०८१ननु अजातिवादिनः सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिः न सङ्गच्छते। १०८२बाढं; विद्यते सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिः; १०८३सा तु अन्यपरा, १०८४‘उपायः सोऽवतारय’(मा.का.३.१५) इति अवोचाम। १०८५इदानीं उक्ते अपि परिहारे पुनः चोद्यपरिहारौ विवक्षितार्थं प्रति सृष्टिश्रुत्यक्षराणां आनुलोम्यविरोधशङ्कामात्रपरिहारार्थौ। १०८६भूततः परमार्थतः सृज्यमाने वस्तुनि, अभूततः मायया वा मायाविना इव सृज्यमाने वस्तुनि समा तुल्या सृष्टिश्रुतिः। १०८७ननु गौणमुख्ययोः मुख्ये शब्दार्थप्रतिपत्तिः युक्ता; १०८८न, १०८९अन्यथासृष्टेः अप्रसिद्धत्वात् निष्प्रयोजनत्वात् च इति अवोचाम। १०९०अविद्यासृष्टिविषया एव सर्वा गौणी मुख्याः च सृष्टिः, न परमार्थतः, १०९१‘सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) इति श्रुतेः। १०९२तस्मात् श्रुत्या निश्चितं यत् एकं एव अद्वितीयं अजं अमृतं इति, युक्तियुक्तं च युक्त्या च सम्पन्नं, १०९३तत् एव इति अवोचाम पूर्वैः ग्रन्थैः; तत् एव श्रुत्यर्थो भवति, न इतरत् कदाचित् अपि क्वचित् अपि॥

१०५१०९५कथं श्रुतिनिश्चय इत्याह — १०९६यदि हि भूतत एव सृष्टिः स्यात्, ततः सत्यं एव नानावस्तु इति तदभावप्रदर्शनार्थ आम्नायो न स्यात्; अस्ति च ‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’(कः.उ.२.१.११) इति आम्नायो द्वैतभावप्रतिषेधार्थः; १०९७तस्मात् आत्मैकत्वप्रतिपत्त्यर्था कल्पिता सृष्टिः अभूता एव प्राणसंवादवत्। १०९८‘इन्द्रो मायाभिः’(बृ.उ.२.५.१९) इति अभूतार्थप्रतिपादकेन मायाशब्देन व्यपदेशात्। १०९९ननु प्रज्ञावचनो मायाशब्दः; ११००सत्यं, ११०१इन्द्रियप्रज्ञायाः अविद्यामयत्वेन मायात्वाभ्युपगमात् अदोषः। ११०२मायाभिः इन्द्रियप्रज्ञाभिः अविद्यारूपाभिः इत्यर्थः। ११०३‘अजायमानो बहुधा विजायते’(तै.आ.३.१३) इति श्रुतेः। ११०४तस्मात् जायते मायया तु सः; ११०५तु —शब्दोऽवधारणार्थः ११०६मायया एव इति। ११०७न हि अजायमानत्वं बहुधाजन्म च एकत्र सम्भवति, अग्नौ इव शैत्यं औष्ण्यं च। ११०८फलवत्त्वात् च आत्मैकत्वदर्शनं एव श्रुतिनिश्चितोऽर्थः, ११०९‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इत्यादिमन्त्रवर्णात् १११०‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति’(कः.उ.२.४.१०) इति निन्दितत्वात् च सृष्ट्यादिभेददृष्टेः॥

१०६१११३‘अन्धं तमः प्रविशन्ति ये सम्भूतिं उपासते’(ई.मा.९) इति सम्भूतेः उपास्यत्वापवादात् सम्भवः प्रतिषिध्यते; १११४न हि परमार्थसद्भूतायां सम्भूतौ तदपवाद उपपद्यते। १११५ननु विनाशेन सम्भूतेः समुच्चयविधानार्थः सम्भूत्यपवादः, १११६यथा ‘अन्धं तमः प्रविशन्ति ये अविद्यां उपासते’(ई.मा.१२) इति। १११७सत्यं एव, देवतादर्शनस्य सम्भूतिविषयस्य विनाशशब्दवाच्यस्य च कर्मणः समुच्चयविधानार्थः सम्भूत्यपवादः; १११८तथापि विनाशाख्यस्य कर्मणः स्वाभाविकाज्ञानप्रवृत्तिरूपस्य मृत्योः अतितरणार्थत्ववत् देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य पुरुषसंस्कारार्थस्य कर्मफलरागप्रवृत्तिरूपस्य साध्यसाधनैषणाद्वयलक्षणस्य मृत्योः अतितरणार्थत्वम्। १११९एवं हि एषणाद्वयरूपात् मृत्योः अशुद्धेः वियुक्तः पुरुषः संस्कृतः स्यात्। ११२०अतो मृत्योः अतितरणार्था देवतादर्शनकर्मसमुच्चयलक्षणा हि अविद्या। ११२१एवं एव एषणाद्वयलक्षणा अविद्यायाः मृत्योः अतितीर्णस्य विरक्तस्य उपनिषच्छास्त्रार्थालोचनपरस्य नान्तरीयिका परमात्मैकत्वविद्योत्पत्तिः इति पूर्वभाविनीं अविद्यां अपेक्ष्य पश्चाद्भाविनी ब्रह्मविद्या अमृतत्वसाधना एकेन पुरुषेण सम्बध्यमाना अविद्यया समुच्चीयते इत्युच्यते। ११२२अतः अन्यार्थत्वात् अमृतत्वसाधनं ब्रह्मविद्यां अपेक्ष्य, निन्दार्थं एव भवति सम्भूत्यपवादः ११२३यदि अपि अशुद्धिवियोगहेतुः अतन्निष्ठत्वात्। अतः एव सम्भूतेः अपवादात् सम्भूतेः आपेक्षिकं एव सत्त्वं इति परमार्थसदात्मैकत्वं अपेक्ष्य अमृताख्यः सम्भवः प्रतिषिध्यते। ११२४एवं मायानिर्मितस्य एव जीवस्य अविद्यया प्रत्युपस्थापितस्य अविद्यानाशे स्वभावरूपत्वात् परमार्थतः को नु एनं जनयेत् ? ११२५न हि रज्ज्वां अविद्याध्यारोपितं सर्पं पुनः विवेकतो नष्टं जनयेत् कश्चित्; तथा न कश्चित् एनं जनयेत् इति। ११२६को नु इति आक्षेपार्थत्वात् कारणं प्रतिषिध्यते। ११२७–११२८अविद्योद्भूतस्य नष्टस्य जनयितृ कारणं न किञ्चित् अस्ति इत्यभिप्रायः; ११२९‘न अयं ११३०कुतश्चित् न बभूव कश्चित्’(कः.उ.१.२.१८) इति श्रुतेः॥

१०७११३२सर्वविशेषप्रतिषेधेन ‘अथ अतः आदेशो न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति ११३३प्रतिपादितस्य आत्मनो दुर्बोधत्वं मन्यमानाः श्रुतिः पुनः पुनः उपायान्तरत्वेन तस्य एव प्रतिपिपादयिषया यत् यत् व्याख्यातं तत् सर्वं निह्नुते। ११३४ग्राह्यं जनिमद्बुद्धिविषयं अपलपति अर्थात् ‘सः एषः न इति न इति’(बृ.उ.३.९.२६), (बृ.उ.४.२.४), इति आत्मनोऽदृश्यतां दर्शयन्ती श्रुतिः। ११३५उपायस्य उपेयनिष्ठतां अजानता उपायत्वेन व्याख्यातस्य उपेयवत् ग्राह्यता मा भूत् इति अग्राह्यभावेन हेतुना कारणेन निह्नुते इत्यर्थः। ११३६ततः च एवं उपायस्य उपेयनिष्ठतां एव जानता उपेयस्य च नित्यैकरूपत्वं इति तस्य सबाह्याभ्यन्तरं अजं आत्मतत्त्वं प्रकाशते स्वयं एव॥

१०८११३९एवं हि श्रुतिवाक्यशतैः सबाह्याभ्यन्तरं अजं आत्मतत्त्वं अद्वयं न ततोऽन्यत् अस्ति इति निश्चितं एतत्। युक्त्या ११४०च अधुना एतत् एव पुनः निर्धार्यते इत्याह — ११४१तत्र एतत् स्यात् सदा अग्राह्यं एव चेत् असत् एव आत्मतत्त्वं इति; ११४२तत् न, कार्यग्रहणात्। ११४३यथा सतो मायाविनः मायया जन्म कार्यं, एवं जगतो जन्म कार्यं गृह्यमाणं मायाविनं इव परमार्थसन्तं आत्मानं जगज्जन्म मायास्पदं एव गमयति। ११४४यस्मात् सतो हि विद्यमानात् कारणात् मायानिर्मितस्य हस्त्यादिकार्यस्य इव जगज्जन्म युज्यते, ११४५न असतः कारणात्। ११४६न तु तत्त्वतः एव आत्मनो जन्म युज्यते। अथवा, सतः विद्यमानस्य वस्तुनो रज्ज्वादेः सर्पादिवत् मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतो यथा, तथा अग्राह्यस्य अपि सतः एव आत्मनो रज्जुसर्पवज् जगद्रूपेण मायया जन्म युज्यते। न तु तत्त्वतः एव अजस्य आत्मनो जन्म। ११४७यस्य पुनः परमार्थसत् अजं आत्मतत्त्वं जगद्रूपेण जायते वादिनः, न हि तस्य अजं जायते इति शक्यं वक्तुं, विरोधात्। ततः तस्य अर्थात् जातं जायते इति आपन्नम्। ततः च अनवस्थापातात् जायमानत्वं न। ११४८तस्मात् अजं एकं एव आत्मतत्त्वं इति सिद्धम्॥

१०९११५१असद्वादिनां असतो भावस्य मायया तत्त्वतो वा न कथञ्चन जन्म युज्यते, ११५२अदृष्टत्वात्। ११५३न हि वन्ध्यापुत्रो मायया तत्त्वतो वा जायते। ११५४तस्मात् अत्र असद्वादो दूरतः एव अनुपपन्नः इत्यर्थः॥

११०११५६कथं पुनः सतो मायया एव ११५७जन्म इत्युच्यते — यथा रज्ज्वां विकल्पितः सर्पो रज्जुरूपेण अवेक्ष्यमाणः सन्, एवं मनः परमात्मविज्ञप्त्यात्मरूपेण अवेक्ष्यमाणं सत् ११५८ग्राह्यग्राहकरूपेण द्वयाभासं स्पन्दते स्वप्ने मायया, रज्ज्वां इव सर्पः; ११५९तथा तद्वत् एव जाग्रत् जागरिते स्पन्दते मायया मनः, स्पन्दते इव इत्यर्थः॥

१११११६१रज्जुरूपेण सर्पः इव परमार्थतः आत्मरूपेण अद्वयं सत् द्वयाभासं मनः स्वप्ने, न संशयः। ११६२न हि स्वप्ने हस्त्यादि ग्राह्यं तत् ग्राहकं वा चक्षुरादि, द्वयं विज्ञानव्यतिरेकेण अस्ति; ११६३जाग्रत् अपि तथा एव इत्यर्थः; परमार्थसद्विज्ञानमात्राविशेषात्॥

११२११६५रज्जुसर्पवत् विकल्पनारूपं द्वैतरूपेण मनः एव इति उक्तम्। तत्र किं प्रमाणं इति, अन्वयव्यतिरेकलक्षणं अनुमानं आह। ११६६कथं ? तेन हि मनसा विकल्प्यमानेन दृश्यं मनोदृश्यं इदं ११६७द्वैतं सर्वं मनः इति प्रतिज्ञा, तद्भावे भावात् तत् अभावे च अभावात्। ११६८मनसो हि अमनीभावे निरुद्धे विवेकदर्शनाभ्यासवैराग्याभ्यां रज्ज्वां इव सर्पे लयं गते वा सुषुप्ते द्वैतं नैव उपलभ्यते ११६९इति अभावात् सिद्धं द्वैतस्य असत्त्वं इत्यर्थः॥

११३११७१कथं पुनः अयं अमनीभावः ११७२इत्युच्यते — आत्मा एव सत्यं आत्मसत्यं, ११७३मृत्तिकावत्, ११७४‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) इति श्रुतेः। ११७५तस्य शास्त्राचार्योपदेशं अनु अववबोध आत्मसत्यानुबोधः। तेन सङ्कल्प्याभावात् तत् न सङ्कल्पयते ११७६दाह्याभावे ज्वलनं इव अग्नेः ११७७यदा यस्मिन् काले, तदा तस्मिन् काले अमनस्तां अमनोभावं याति; ग्राह्याभावे तत् मनः अग्रहं ग्रहणविकल्पनावर्जितं इत्यर्थः॥

११४११७९यदि असत् इदं द्वैतं, केन समञ्जसं आत्मतत्त्वं विबुध्यते इति, ११८०उच्यते — अकल्पकं सर्वकल्पनावर्जितं, अतः एव अजं ज्ञानं ज्ञप्तिमात्रं ज्ञेयेन परमार्थसता ब्रह्मणा अभिन्नं प्रचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः। ११८१‘न हि विज्ञातुः विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.३०) ११८२अग्न्युष्णवत्, ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ११८३तस्य एव विशेषणं — ब्रह्म ज्ञेयं यस्य, स्वस्थं तत् इदं ब्रह्म ज्ञेयं औष्ण्यस्य इव अग्निवत् अभिन्नं, तेन आत्मस्वरूपेण अजेन ज्ञानेन अजं ज्ञेयं आत्मतत्त्वं स्वयं एव विबुध्यते अवगच्छति। ११८४नित्यप्रकाशस्वरूप इव सविता नित्यविज्ञानैकरसघनत्वात् न ज्ञानान्तरं अपेक्षते इत्यर्थः॥

११५११८७आत्मसत्यानुबोधेन सङ्कल्पं अकुर्वत् बाह्यविषयाभावे ११८८निरिन्धनाग्निवत् प्रशान्तं सत् निगृहीतं निरुद्धं मनो भवति इति उक्तम्। ११८९एवं च मनसो हि अमनीभावे द्वैताभावः च उक्तः। ११९०तस्य एवं निगृहीतस्य निरुद्धस्य मनसः निर्विकल्पस्य सर्वकल्पनावर्जितस्य धीमतः विवेकवतः प्रचरणं प्रचारो यः, सः तु प्रचारः विशेषेण ज्ञेयो विज्ञेयो योगिभिः। ११९१ननु सर्वप्रत्ययाभावे यादृशः सुषुप्तिस्थस्य मनसः प्रचारः, तादृशः एव निरुद्धस्य अपि, प्रत्ययाभावाविशेषात्; किं तत्र विज्ञेयं इति। ११९२अत्र उच्यते — ११९३न एवं, यस्मात् सुषुप्ते अन्यः प्रचारोऽविद्यामोहतमोग्रस्तस्य अन्तर्लीनानेकानर्थप्रवृत्तिबीजवासनावतो मनसः आत्मसत्यानुबोधहुताशविप्लुष्टाविद्याद्यनर्थप्रवृत्तिबीजस्य निरुद्धस्य अन्यः एव प्रशान्तसर्वक्लेशरजसः स्वतन्त्रः प्रचारः। अतो न तत् समः। ११९४तस्मात् युक्तः सः विज्ञातुं इत्यभिप्रायः॥

११६११९७प्रचारभेदे हेतुं आह — लीयते सुषुप्तौ हि यस्मात् सर्वाभिः अविद्यादिप्रत्ययबीजवासनाभिः सह ११९८तमोरूपं ११९९अविशेषरूपं बीजभावं आपद्यते १२००तद्विवेकविज्ञानपूर्वकं निगृहीतं निरुद्धं सत् न लीयते तमोबीजभावं न आपद्यते। १२०१तस्मात् युक्तः प्रचारभेदः सुषुप्तस्य समाहितस्य मनसः। १२०२यदा ग्राह्यग्राहकाविद्याकृतमलद्वयवर्जितं, तदा परमद्वयं ब्रह्म एव १२०३तत् संवृत्तं इति अतः तत् एव निर्भयं, १२०४द्वैतग्रहणस्य भयनिमित्तस्य अभावात्। शान्तं अभयं ब्रह्म १२०५यत् विद्वान् न बिभेति कुतश्चन। १२०६तत् एव विशेष्यते — ज्ञप्तिः ज्ञानं आत्मस्वभावचैतन्यं, तत् एव ज्ञानं आलोकः प्रकाशो यस्य, तत् ब्रह्म ज्ञानालोकं विज्ञानैकरसघनं इत्यर्थः। १२०७समन्ततः समन्तात्; सर्वतो व्योमवत् नैरन्तर्येण व्यापकं इत्यर्थः॥

११७१२१०जन्मनिमित्ताभावात् सबाह्याभ्यन्तरं अजं; १२११अविद्यानिमित्तं हि जन्म रज्जुसर्पवदित् इति अवोचाम। १२१२सा च अविद्या आत्मसत्यानुबोधेन निरुद्धा यतः, अतः अजं, १२१३अतः एव अनिद्रं १२१४अविद्यालक्षणा अनादिः मायानिद्रास्वापात् प्रबुद्धं अद्वयस्वरूपेण आत्मना; अतः अस्वप्नम्। १२१५अप्रबोधकृते हि अस्य नामरूपे; प्रबोधात् च ते रज्जुसर्पवत् विनष्टे। न नाम्ना अभिधीयते ब्रह्म, रूप्यते वा न केनचित् प्रकारेण इति अनामकं अरूपकं च तत्, १२१६‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.४.१) इत्यादिश्रुतेः। १२१७किञ्च, सकृत् विभातं सदा एव विभातं सदा भारूपं, १२१८अग्रहणान्यथाग्रहणाविर्भावतिरोभाववर्जितत्वात्। १२१९ग्रहणाग्रहणे हि रात्र्यहनी; १२२०तमः च अविद्यालक्षणं सदा अप्रभातत्वे कारणं; तदभावात् नित्यचैतन्यभारूपत्वात् च युक्तं सकृत् विभातं इति। १२२१अतः एव सर्वं च तत् ज्ञप्तिस्वरूपं च इति सर्वज्ञम्। १२२२न इह ब्रह्मणि एवंविधे उपचरणं उपचारः कर्तव्यः, १२२३यथा अन्येषां आत्मस्वरूपव्यतिरेकेण समाधानाद्युपचारः। नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वात् ब्रह्मणः कथञ्चन न कथञ्चित् अपि कर्तव्यसम्भवः अविद्यानाशे इत्यर्थः॥

११८१२२५अनामकत्वाद्युक्तार्थसिद्धये हेतुं आह — अभिलप्यते अनेन इति अभिलापः वाक्करणं सर्वप्रकारस्य अभिधानस्य, तस्मात् विगतः; वाक् अत्र उपलक्षणार्था, १२२६सर्वबाह्यकरणवर्जित इति एतत्। १२२७तथा, सर्वचिन्तासमुत्थितः, चिन्त्यते अनया इति चिन्ता बुद्धिः, तस्याः समुत्थितः, अन्तःकरणविवर्जितः इत्यर्थः, १२२८‘अप्राणो हि अमनाः शुभ्रः १२२९अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इत्यादिश्रुतेः। १२३०यस्मात् सर्वविषयवर्जितः, अतः सुप्रशान्तः। सकृत् ज्योतिः सदा एव ज्योतिः आत्मचैतन्यस्वरूपेण। समाधिः समाधिनिमित्तप्रज्ञावगम्यत्वात्; समाधीयते अस्मिन् इति वा समाधिः। अचलः अविक्रियः। अतः एव अभयः १२३१विक्रियाभावात्॥

११९१२३६यस्मात् ब्रह्म एव ‘समाधिः अचलः अभयः’ इति उक्तं, अतः न तत्र तस्मिन् ब्रह्मणि ग्रहः ग्रहणं उपादानं, न उत्सर्गः उत्सर्जनं हानं वा विद्यते। १२३७यत्र हि विक्रिया तद्विषयत्वं वा, तत्र हानोपादाने स्यातां; न तत् द्वयं इह ब्रह्मणि सम्भवति, १२३८–१२३९विकारहेतोः अन्यस्य अभावात् निरवयवत्वात् च; १२४०अतो न तत्र हानोपादाने सम्भवतः। १२४१चिन्ता यत्र न विद्यते, सर्वप्रकारा एव चिन्ता न सम्भवति यत्र अमनस्त्वात्, कुतः तत्र हानोपादाने इत्यर्थः। १२४२यदा एव आत्मसत्यानुबोधो जातः, तदा एव आत्मसंस्थं विषयाभावात् अग्न्युष्णवत् आत्मनि एव स्थितं ज्ञानं, १२४३अजाति जातिवर्जितं, समतां गतं परं साम्यं आपन्नं भवति। १२४४यत् आदौ प्रतिज्ञातं ‘अतो वक्ष्यामि अकार्पण्यं अजाति समतां गतं’(मा.का.३.२) इति, इदं तदुपपत्तितः शास्त्रतः च उक्तं उपसंह्रियते — अजाति समतां गतं इति। १२४५एतस्मात् आत्मसत्यानुबोधात् कार्पण्यविषयं अन्यत्, १२४६‘यो वा एतत् अक्षरं गार्ग्य अविदित्वा अस्मात् लोकात् प्रैति सः कृपणः’(बृ.उ.३.८.१०) इति श्रुतेः। १२४७प्राप्य एतत् सर्वः कृतकृत्यो ब्राह्मणो भवति इत्यभिप्रायः॥

१२०१२५०यदि अपि इदं इत्थं परमार्थतत्त्वं, १२५१अस्पर्शयोगो नाम अयं १२५२सर्वसम्बन्धाख्यस्पर्शवर्जितत्वात् अस्पर्शयोगो १२५३नाम वै स्मर्यते प्रसिद्धः उपनिषत्सु। दुःखेन दृश्यते इति दुर्दर्शः सर्वयोगिणां १२५४वेदान्तविज्ञानरहितानां; १२५५आत्मसत्यानुबोधायासलभ्य एव इत्यर्थः। १२५६योगिनः बिभ्यति हि १२५७अस्मात् सर्वभयवर्जितात् अपि आत्मनाशरूपं इमं योगं मन्यमानाः भयं कुर्वन्ति, १२५८अभये अस्मिन् भयदर्शिनः भयनिमित्तात्मनाशदर्शनशीलाः अविवेकिनः इत्यर्थः॥

१२११२६१येषां पुनः ब्रह्मस्वरूपव्यतिरेकेण रज्जुसर्पवत् कल्पितं एव मनः इन्द्रियादि च न परमार्थतो विद्यते, तेषां ब्रह्मस्वरूपाणां अभयं मोक्षाख्या च अक्षया शान्तिः स्वभावतः एव सिद्धा, १२६२न अन्यायत्ता, १२६३‘न उपचारः कथञ्चन’(मा.का.३.३६) इति उक्तेः; १२६४ये तु अतः अन्ये योगिनो मार्गगाः हीनमध्यमदृष्टयो मनोऽन्यत् आत्मव्यतिरिक्तं आत्मसम्बन्धि पश्यन्ति, १२६५तेषां आत्मसत्यानुबोधरहितानां मनसो निग्रहायत्तं अभयं सर्वेषां योगिनाम्। १२६६किञ्च, दुःखक्षयोऽपि। १२६७न हि आत्मसम्बन्धिनि मनसि प्रचलिते दुःखक्षयोऽस्ति अविवेकिनाम्। १२६८किञ्च, १२६९आत्मप्रबोधोऽपि मनोनिग्रहायत्त एव। १२७०तथा, अक्षया अपि मोक्षाख्या शान्तिः तेषां मनोनिग्रहायत्ता एव॥

१२२१२७२मनोनिग्रहोऽपि तेषां उदधेः कुशाग्रेण एकबिन्दुना उत्सेचनेन शोषणव्यवसायवत् व्यवसायवतां अनवसन्नान्तःकरणानां अनिर्वेदात् १२७३अपरिखेदतः भवति इत्यर्थः॥

१२३१२७५किं अपरिखिन्नव्यवसायमात्रं एव मनोनिग्रहे उपायः ? १२७६न इत्युच्यते; अपरिखिन्नव्यवसायवान् सन्, वक्ष्यमाणेन उपायेन कामभोगविषयेषु विक्षिप्तं मनो निगृह्णीयात् निरुन्ध्यात् आत्मनि एव इत्यर्थः। १२७७किञ्च, लीयते अस्मिन् इति सुषुप्तो लयः; तस्मिन् लये च १२७८सुप्रसन्नं आयासवर्जितं अपि इति एतत्, निगृह्णीयात् इति अनुवर्तते। सुप्रसन्नं चेत् कस्मात् निगृह्यते इति, उच्यते; यस्मात् यथा कामः अनर्थहेतुः, तथा लयोऽपि; अतः कामविषयस्य मनसो निग्रहवल् लयात् अपि निरोद्धव्यत्वं इत्यर्थः॥

१२४१२८१कः सः उपायः इति, १२८२उच्यते — सर्वं द्वैतं अविद्याविजृम्भितं दुःखं एव इति अनुस्मृत्य कामभोगात् कामनिमित्तो भोगः इच्छाविषयः तस्मात् विप्रसृतं मनो निवर्तयेत् वैराग्यभावनया इत्यर्थः। १२८३अजं ब्रह्म सर्वं इति एतत् शास्त्राचार्योपदेशतः अनुस्मृत्य तत् विपरीतं द्वैतजातं नैव तु पश्यति अभावात्॥

१२५१२८५एवं अनेन ज्ञानाभ्यासवैराग्यद्वयोपायेन लये सुषुप्ते लीनं सम्बोधयेत् मनः १२८६आत्मविवेकदर्शनेन योजयेत्। १२८७चित्तं मनः इति अनर्थान्तरम्। विक्षिप्तं च कामभोगेषु शमयेत् पुनः। १२८८एवं पुनः पुनः अभ्यासतो लयात् सम्बोधितं विषयेभ्यः च व्यावर्तितं, १२८९न अपि साम्यापन्नं अन्तरालावस्थं १२९०सकषायं सरागं बीजसंयुक्तं मनः इति विजानीयात्। १२९१ततोऽपि यत्नतः साम्यं आपादयेत्। १२९२यदा तु समप्राप्तं भवति, १२९३समप्राप्त्यभिमुखी भवति इत्यर्थः; ततः तत् न चालयेत्, १२९४विषयाभिमुखं न कुर्यात् इत्यर्थः॥

१२६१२९८समाधित्सतो योगिनो यत् सुखं जायते, तत् न आस्वादयेत् तत्र न रज्येत इत्यर्थः। १२९९कथं तर्हि ? निःसङ्गः निःस्पृहः प्रज्ञया विवेकबुद्ध्या १३००यत् उपलभ्यते सुखं, तत् अविद्यापरिकल्पितं मृषा एव इति विभावयेत्; १३०१ततोऽपि सुखरागात् निगृह्णीयात् इत्यर्थः। १३०२यदा पुनः सुखरागात् निवृत्तं निश्चलस्वभावं सत् निश्चरत् बहिः निर्गच्छत् भवति चित्तं, ततो ततः नियम्य उक्तोपायेन आत्मनि एव एकीकुर्यात् प्रयत्नतः। १३०३चित्स्वरूपसत्तामात्रं एव आपादयेत् इत्यर्थः॥

१२७१३०५यथोक्तेन उपायेन निगृहीतं चित्तं यदा सुषुप्ते न लीयते, न च पुनः विषयेषु विक्षिप्यते; अनिङ्गनं अचलं १३०६निवातप्रदीपकल्पं, अनाभासं न केनचित् कल्पितेन विषयभावेन अवभासते इति; यदा एवंलक्षणं चित्तं, तदा निष्पन्नं ब्रह्म; १३०७ब्रह्मस्वरूपेण निष्पन्नं चित्तं भवति इत्यर्थः॥

१२८यथा उक्तं १३१०–१३११परमार्थसुखं आत्मसत्यानुबोधलक्षणं स्वस्थं १३१२स्वात्मनि स्थितं; शान्तं १३१३सर्वानर्थोपशमरूपं; १३१४सनिर्वाणं, निर्वृतिः निर्वाणं कैवल्यं, सह निर्वाणेन वर्तते; १३१५तत् च अकथ्यं न शक्यते कथयितुं, अत्यन्तासाधारणविषयत्वात्; १३१६सुखं उत्तमं निरतिशयं हि १३१७तत् योगिप्रत्यक्षं एव; न जातं इति अजं, १३१८यथा विषयविषयं; अजेन अनुत्पन्नेन ज्ञेयेन अव्यतिरिक्तं सत् स्वेन सर्वज्ञरूपेण सर्वज्ञं ब्रह्म एव सुखं परिचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः॥

१२९१३२१सर्वोऽपि अयं मनोनिग्रहादिः १३२२मृल्लोहादिवत् सृष्टिः उपासना च उक्ता परमार्थस्वरूपप्रतिपत्त्युपायत्वेन, १३२३न परमार्थसत्या इति। १३२४परमार्थसत्यं तु न कश्चित् जायते जीवः १३२५कर्ता भोक्ता च न उत्पद्यते केनचित् अपि प्रकारेण। १३२६अतः स्वभावतः अजस्य अस्य एकस्य आत्मनः सम्भवः कारणं न विद्यते नास्ति। १३२७यस्मात् न विद्यते अस्य कारणं, तस्मात् न कश्चित् जायते जीवः इति एतत्। १३२८पूर्वेषु उपायत्वेन उक्तानां सत्यानां एतत् उत्तमं सत्यं यस्मिन् सत्यस्वरूपे ब्रह्मणि अणुमात्रं अपि किञ्चित् न जायते इति॥

इति तृतीयमद्वैतप्रकरणं सम्पूर्णम्॥