त्रयोदशोऽध्यायः
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥१॥
८५६३१४६सप्तमे अध्याये सूचिते द्वे प्रकृती ३१४७ईश्वरस्य — त्रिगुणात्मिका अष्टधा भिन्ना अपरा, ३१४८संसारहेतुत्वात्; ३१४९परा च अन्या जीवभूता क्षेत्रज्ञलक्षणा ३१५०ईश्वरात्मिका — ३१५१याभ्यां प्रकृतिभ्यां ईश्वरः जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुत्वं प्रतिपद्यते। ३१५२तत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणप्रकृतिद्वयनिरूपणद्वारेण तद्वतः ईश्वरस्य तत्त्वनिर्धारणार्थं क्षेत्राध्यायः आरभ्यते। ३१५३अतीतानन्तराध्याये च ‘अद्वेष्टा सर्वभूतानां’(भ.गी.१२.१३) इत्यादिना यावत् अध्यायपरिसमाप्तिः तावत् तत्त्वज्ञानिनां संन्यासिनां निष्ठा ३१५४यथा ते वर्तन्ते इति एतत् उक्तम्। ३१५५केन पुनः ते तत्त्वज्ञानेन युक्ताः यथोक्तधर्माचरणात् भगवतः प्रिया भवन्ति इति एवं अर्थः च अयं अध्यायः आरभ्यते। ३१५६प्रकृतिः च त्रिगुणात्मिका सर्वकार्यकरणविषयाकारेण परिणता पुरुषस्य भोगापवर्गार्थकर्तव्यतया देहेन्द्रियाद्याकारेण संहन्यते। ३१५७सोऽयं सङ्घातः इदं शरीरम्। ३१५८तत् एतत् भगवान् उवाच —
८५७३१५९इदं इति सर्वनाम्ना उक्तं विशिनष्टि शरीरं इति। हे कौन्तेय, ३१६०क्षतत्राणात्, क्षयात्, क्षरणात्, ३१६१क्षेत्रवत् वा अस्मिन् कर्मफलनिष्पत्ति क्षेत्रं इति — ३१६२इतिशब्दः एवंशब्दपदार्थकः — क्षेत्रं इति एवं अभिधीयते कथ्यते। ३१६३एतत् शरीरं क्षेत्रं यः वेत्ति विजानाति, आपादतलमस्तक ज्ञानेन विषयीकरोति, स्वाभाविकेन औपदेशिकेन वा वेदनेन विषयीकरोति विभागशः, तं वेदितारं प्राहुः कथयन्ति क्षेत्रज्ञः इति — ३१६४इतिशब्दः एवंशब्दपदार्थकः एव पूर्ववत् — क्षेत्रज्ञः इति एवं आहुः। के ? तद्विदः तौ क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ ये विदन्ति ते तद्विदः॥१॥
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥२॥
८५८एवं क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ उक्तौ। किं एतावन्मात्रेण ज्ञानेन ज्ञातव्यौ इति ? न इति उच्यते —३१६७
८५९क्षेत्रज्ञं यथोक्तलक्षणं च अपि मां परमेश्वरं असंसारिणं विद्धि जानीहि। ३१६८सर्वक्षेत्रेषु यः क्षेत्रज्ञः ३१६९ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानेकक्षेत्रोपाधिप्रविभक्त, तं निरस्तसर्वोपाधिभेद सदसदादिशब्दप्रत्ययागोचर विद्धि इति अभिप्रायः। हे भारत, ३१७०यस्मात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञेश्वरयाथात्म्यव्यतिरेकेण न ज्ञानगोचर अन्यत् अवशिष्टं अस्ति, तस्मात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञेयभूतयोः यत् ज्ञानं क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ येन ज्ञानेन विषयीक्रियेते, तत् ज्ञानं सम्यग्ज्ञान इति मतं अभिप्रायः मम ईश्वरस्य विष्णोः॥
८६०३१७१ननु सर्वक्षेत्रेषु एकः एव ३१७२ईश्वरः, न अन्यः तद्व्यतिरिक्त भोक्ता विद्यते चेत्, ततः ईस्वरस्य संसारित्वं प्राप्तं; ईश्वरव्यतिरेकेण वा संसारिणः अन्यस्य अभावात् संसाराभावप्रसङ्गः। ३१७३तत् च उभयं अनिष्टं, बन्धमोक्षतद्धेतुशास्त्रानर्थक्यप्रसङ्ग, ३१७४प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात् च। ३१७५प्रत्यक्षेण तावत् सुखदुःखतद्धेतुलक्षण संसारः उपलभ्यते; ३१७६जगद्वैचित्र्योपलब्धेः च धर्माधर्मनिमित्त संसारः अनुमीयते। ३१७७सर्वं एतत् अनुपपन्नं आत्मेश्वरैकत्वे॥
८६१३१७८न; ज्ञानाज्ञानयोः अन्यत्वेन उपपत्तेः — ३१७९–३१८०‘दूरं एते विपरीते विषूची अविद्या या च ३१८१विद्या इति ज्ञाता’(कः.उ.१.२.४)। तथा तयोः विद्याविद्याविषययोः फलभेदोऽपि विरुद्धः निर्दिष्टः — ‘श्रेयः च प्रेयः च’(कः.उ.१.२.२) इति; विद्याविषयः श्रेयः, प्रेयः तु अविद्याकार्यं इति। ३१८२तथा च व्यासः — ‘द्वौ इमौ अथ पन्थानौ’(मो.ध.२४१.६) इत्यादि, ‘इमौ द्वौ एव पन्थानौ’ इत्यादि च। ३१८३इह च द्वे निष्ठे उक्ते। ३१८४अविद्या च सह कार्येण हातव्या इति श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः अवगम्यते। ३१८५–३१८६श्रुतयः तावत् — ‘इह चेत् अवेदीत् अथ सत्यं अस्ति ३१८७न चेत् इह अवेदीत् महती विनष्टिः’(के.उ.२.५) ३१८८–३१८९‘तं एवं ३१९०विद्वान् अमृतः इह भवति। न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(तै.आ.३.१३) ‘विद्वान् न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१)। ३१९१अविदुषः तु — ‘अथ तस्य भयं भवति’(तै.उ.२.७.१), ३१९२‘अविद्यायां अन्तरे वर्तमानाः’(कः.उ.१.२.५), ३१९३‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’ ३१९४‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति ३१९५न सः वेद ३१९६यथा पशुः एवं सः देवानां’(बृ.उ.१.४.१०) ३१९७आत्मवित् यः ‘सः इदं सर्वं भवति’(बृ.उ.१.४.१०); ३१९८‘यदा चर्मवत्’(श्वे.उ.६.२०) इत्याद्याः ३१९९सहस्रशः। ३२००स्मृतयः च — ३२०१–३२०२‘अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः’(भ.गी.५.१५) ‘इह एव तैः जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः’(भ.गी.५.१९) ‘समं पश्यन् हि सर्वत्र’(भ.गी.१३.२८) इत्याद्याः। ३२०३न्यायतः च — ३२०४‘सर्पान् कुशाग्राणि तथा उदपानं ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति। अज्ञानतः तत्र पतन्ति केचित् ज्ञाने फलं पश्य यथाविशिष्टं’(मो.ध.२०१.१७)। ३२०५तथा च — ३२०६–३२०७देहादिषु आत्मबुद्धि अविद्वान् रागद्वेषादिप्रयुक्तः धर्माधर्मानुष्ठानकृत् जायते म्रियते च इति अवगम्यते; देहादिव्यतिरिक्तात्मदर्शिनः रागद्वेषादिप्रहाणापेक्षधर्माधर्मप्रवृत्त्युपशमात् मुच्यन्ते ३२०८इति न केनचित् प्रत्याख्यातुं शक्यं न्यायतः। ३२०९तत्र एवं सति, क्षेत्रज्ञस्य ईश्वरस्य एव सतः अविद्याकृतोपाधिभेदतः संसारित्वं इव भवति, ३२१०यथा देहाद्यात्मत्वं आत्मनः। ३२११सर्वजन्तूनां हि प्रसिद्धः देहादिषु अनात्मसु आत्मभावः निश्चितः अविद्याकृतः, ३२१२यथा स्थाणौ पुरुषनिश्चयः; ३२१३न च एतावता पुरुषधर्मः स्थाणोः भवति, स्थाणुधर्मो वा पुरुषस्य, ३२१४तथा न चैतन्यधर्मो देहस्य, देहधर्मो वा चेतनस्य सुखदुःखमोहात्मकत्वादिः आत्मनः न युक्तः; ३२१५अविद्याकृतत्वाविशेषात्, जरामृत्युवत्॥
८६२३२१६न, अतुल्यत्वात्; इति चेत् — ३२१७स्थाणुपुरुषौ ज्ञेयौ एव सन्तौ ज्ञात्रा अन्योन्यस्मिन् अध्यस्तौ अविद्यया; देहात्मनोः तु ज्ञेयज्ञात्रोः एव इतरेतराध्यासः, इति न समः दृष्टान्तः। ३२१८अतः देहधर्मः ज्ञेयोऽपि ज्ञातुः आत्मनः भवति इति चेत्, ३२१९न; अचैतन्यादिप्रसङ्गात्। ३२२०–३२२१यदि हि ज्ञेयस्य देहादेः क्षेत्रस्य धर्माः सुखदुःखमोहेच्छादयः ज्ञातुः भवन्ति, तर्हि, ‘ज्ञेयस्य क्षेत्रस्य धर्माः केचित् आत्मनः भवन्ति ३२२२अविद्याध्यारोपिताः, जरामरणादयः तु न भवन्ति’ इति विशेषहेतुः वक्तव्यः। ‘न भवन्ति’ इति अस्ति अनुमानं — अविद्याध्यारोपितत्वात् जरामरणादिवत् इति, ३२२३हेयत्वात्, उपादेयत्वात् च इत्यादि। ३२२४तत्र एवं सति, कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणः संसारः ज्ञेयस्थः ज्ञातरि अविद्यया अध्यारोपितः इति, न तेन ज्ञातुः किञ्चित् दुष्यति, ३२२५यथा बालैः अध्यारोपितेन आकाशस्य तलमलिनत्वादिना॥
८६३३२२६एवं च सति, सर्वक्षेत्रेषु अपि सतः भगवतः क्षेत्रज्ञस्य ईश्वरस्य संसारित्वगन्धमात्रं अपि न आशङ्क्यम्। ३२२७न हि क्वचित् अपि लोके अविद्याध्यस्तेन धर्मेण कस्यचित् उपकारः अपकारो वा दृष्टः॥
८६४३२२८–३२२९यत् तु उक्तं — न समः दृष्टान्तः इति, तत् असत्। ३२३०कथं ? ३२३१–३२३२अविद्याध्यासमात्रं हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः साधर्म्यं विवक्षितम्। तत् न व्यभिचरति। ३२३३यत् तु ज्ञातरि व्यभिचरति इति मन्यसे, ३२३४तस्य अपि अनैकान्तिकत्वं दर्शितं जरादिभिः॥
८६५३२३५अविद्यावत्त्वात् क्षेत्रज्ञस्य संसारित्वं इति चेत्, ३२३६न; अविद्यायाः तामसत्वात्। ३२३७तामसो हि प्रत्ययः, आवरणात्मकत्वात् अविद्या विपरीतग्राहकः, संशयोपस्थापको वा, अग्रहणात्मको वा; ३२३८विवेकप्रकाशभावे तत् अभावात्, ३२३९तामसे च आवरणात्मके तिमिरादिदोषे सति अग्रहणादेः अविद्यात्रयस्य उपलब्धेः॥
८६६३२४०अत्र आह — एवं तर्हि ज्ञातृधर्मः अविद्या। ३२४१न; करणे चक्षुषि तैमिरिकत्वादिदोषोपलब्धेः। ३२४२यत् तु मन्यसे — ज्ञातृधर्मः अविद्या, ३२४३तत् एव च अविद्याधर्मवत्त्वं क्षेत्रज्ञस्य संसारित्वं; ३२४४–३२४५तत्र यत् उक्तं ‘ईश्वर एव क्षेत्रज्ञः, न संसारी’ इति एतत् अयुक्तं इति — तत् न; यथा करणे ३२४६चक्षुषि विपरीतग्राहकादिदोषस्य दर्शनात्। न विपरीतादिग्रहणं तत् निमित्तं वा तैमिरिकत्वादिदोषः ग्रहीतुः, चक्षुषः संस्कारेण तिमिरे अपनीते ग्रहीतुः अदर्शनात् न ग्रहीतुः धर्मः यथा; तथा सर्वत्र एव अग्रहणविपरीतसंशयप्रत्ययाः तन्निमित्ताः करणस्य एव कस्यचित् भवितुं अर्हन्ति, न ज्ञातुः क्षेत्रज्ञस्य। ३२४७संवेद्यत्वात् च तेषां प्रदीपप्रकाशवत् न ज्ञातृधर्मत्वं — ३२४८संवेद्यत्वात् एव स्वात्मव्यतिरिक्तसंवेद्यत्वं; ३२४९सर्वकरणवियोगे च कैवल्ये सर्ववादिभिः अविद्यादिदोषवत्त्वानभ्युपगमात्। ३२५०आत्मनः यदि क्षेत्रज्ञस्य अग्न्युष्णवत् स्वः धर्मः, ततः न कदाचित् अपि तेन वियोगः स्यात्। ३२५१अविक्रियस्य च व्योमवत् सर्वगतस्य अमूर्तस्य आत्मनः केनचित् संयोगवियोगानुपपत्तेः, ३२५२सिद्धं क्षेत्रज्ञस्य नित्यं एव ईश्वरत्वं; ३२५३‘अनादित्वात् निर्गुणत्वात्’(भ.गी.१३.३१) इत्यादीश्वरवचनात् च॥
८६७३२५४ननु एवं सति संसारसंसारित्वाभावे शास्त्रानर्थक्यादिदोषः स्यात् इति चेत्, ३२५५न; ३२५६–३२५७सर्वैः अभ्युपगतत्वात्। सर्वैः आत्मवादिभिः अभ्युपगतः दोषः न एकेन परिहर्तव्यः भवति। कथं अभ्युपगतः इति ? मुक्तात्मनां हि संसारसंसारित्वव्यवहाराभावः सर्वैः एव आत्मवादिभिः इष्यते। ३२५८न च तेषां शास्त्रानर्थक्यादिदोषप्राप्तिः अभ्युपगता। ३२५९तथा नः क्षेत्रज्ञानां ईश्वरैकत्वे सति, शास्त्रानर्थक्यं भवतु; ३२६०अविद्याविषये च अर्थवत्त्वं — ३२६१यथा द्वैतिनां सर्वेषां बन्धावस्थायां एव शास्त्राद्यर्थवत्त्वं, न मुक्तावस्थायां, एवम्॥
८६८३२६२ननु आत्मनः बन्धमुक्तावस्थे परमार्थतः एव वस्तुभूते द्वैतिनां सर्वेषाम्। ३२६३अतः हेयोपादेयतत्साधनसद्भावे शास्त्राद्यर्थवत्त्वं स्यात्। ३२६४अद्वैतिनां पुनः, द्वैतस्य अपरमार्थत्वात्, ३२६५अविद्याकृतत्वात् ३२६६बन्धावस्थायाः च आत्मनः अपरमार्थत्वे निर्विषयत्वात्, शास्त्राद्यानर्थक्यं इति चेत्, ३२६७न; आत्मनः अवस्थाभेदानुपपत्तेः। ३२६८यदि तावत् आत्मनः बन्धमुक्तावस्थे, ३२६९युगपत् स्यातां, ३२७०क्रमेण वा। युगपत् तावत् विरोधात् न सम्भवतः स्थितिगती इव एकस्मिन्। क्रमभावित्वे च, निर्निमित्तत्वे अनिर्मोक्षप्रसङ्गः। ३२७१अन्यनिमित्तत्वे च स्वतः अभावात् अपरमार्थत्वप्रसङ्गः। ३२७२तथा च सति अभ्युपगमहानिः। ३२७३किञ्च, ३२७४बन्धमुक्तावस्थयोः पौर्वापर्यनिरूपणायां बन्धावस्था पूर्वं प्रकल्प्या, अनादिमती अन्तवती च; तत् च प्रमाणविरुद्धम्। ३२७५तथा मोक्षावस्था आदिमती अनन्ताः च प्रमाणविरुद्धा एव अभ्युपगम्यते। ३२७६न च अवस्थावतः अवस्थान्तरं गच्छतः नित्यत्वं उपपादयितुं शक्यम्। अथ अनित्यत्वदोषपरिहाराय बन्धमुक्तावस्थाभेदो न कल्प्यते, अतः द्वैतिनां अपि शास्त्रानर्थक्यादिदोषः अपरिहार्यः एव; इति समानत्वात् न अद्वैतवादिना परिहर्तव्यः दोषः॥३२७७
८६९३२७८न च शास्त्रानर्थक्यं, यथाप्रसिद्धाविद्वत्पुरुषविषयत्वात् शास्त्रस्य। ३२७९अविदुषां हि फलहेत्वोः अनात्मनोः आत्मदर्शनं, ३२८०न विदुषां; विदुषां हि फलहेतुभ्यां आत्मनः अन्यत्वदर्शने सति, तयोः अहं इति आत्मदर्शनानुपपत्तेः। ३२८१न हि अत्यन्तमूढः उन्मत्तादिः अपि जलाग्न्योः छायाप्रकाशयोः वा ऐकात्म्यं पश्यति; किं उत विवेकी। ३२८२तस्मात् न विधिप्रतिषेधशास्त्रं तावत् फलहेतुभ्यां आत्मनः अन्यत्वदर्शिनः भवति। ३२८३न हि ‘देवदत्त, त्वं इदं कुरु’ इति कस्मिंश्चित् कर्मणि नियुक्ते, विष्णुमित्रः ‘अहं नियुक्तः’ इति तत्रस्थः ३२८४नियोगं शृण्वन् अपि प्रतिपद्यते। वियोगविषयविवेकाग्रहणात् तु उपपद्यते प्रतिपत्तिः; ३२८५तथा फलहेत्वोः अपि॥
८७०३२८६ननु प्राकृतसम्बन्धापेक्षया युक्ता एव प्रतिपत्तिः शास्त्रार्थविषया — फलहेतुभ्यां अन्यात्मविषयदर्शने अपि सति — ३२८७इष्टफलहेतौ प्रवर्तितः अस्मि, अनिष्टफलहेतोः च निवर्तितः अस्मि इति; ३२८८यथा पितृपुत्रादीनां इतरेतरात्मान्यत्वदर्शने सति अपि अन्योन्यनियोगप्रतिषेधार्थप्रतिपत्तिः। ३२८९न; व्यतिरिक्तात्मदर्शनप्रतिपत्तेः प्राक् एव फलहेत्वोः आत्माभिमानस्य सिद्धत्वात्। ३२९०प्रतिपन्ननियोगप्रतिषेधार्थो हि फलहेतुभ्यां आत्मनः अन्यत्वं प्रतिपद्यते, ३२९१न पूर्वम्। ३२९२तस्मात् विधिप्रतिषेधशास्त्रं अविद्वद्विषयं इति सिद्धम्॥
८७१३२९३ननु ‘स्वर्गकामो यजेत’ ‘न कलञ्जं भक्षयेत्’ इत्यादौ आत्मव्यतिरेकदर्शिन् अप्रवृत्तौ, केवलदेहाद्यात्मदृष्टीनां च; ३२९४अतः कर्तुः अभावात् शास्त्रानर्थक्यं इति चेत्, ३२९५न; यथाप्रसिद्धितः एव प्रवृत्तिनिवृत्त्युपपत्ति। ३२९६ईश्वरक्षेत्रज्ञैकत्वदर्शी ब्रह्मवित् तावत् न प्रवर्तते। ३२९७तथा नैरात्म्यवादी अपि नास्ति परलोकः इति न प्रवर्तते। ३२९८यथाप्रसिद्धितः तु विधिप्रतिषेधशास्त्रश्रवणान्यथानुपपत्ति अनुमितात्मास्तित्व आत्मविशेषानभिज्ञ कर्मफलसञ्जाततृष्ण श्रद्दधानतया च प्रवर्तते। इति सर्वेषां नः प्रत्यक्षम्। ३२९९अतः न शास्त्रानर्थक्यम्॥
८७२३३००विवेकिनां अप्रवृत्तिदर्शनात् तदनुगामिन् अप्रवृत्तौ शास्त्रानर्थक्यं इति चेत्, न;३३०१
८७३कस्यचित् एव विवेकोपपत्ति। ३३०२अनेकेषु हि प्राणिषु कश्चित् एव विवेकी स्यात्, ३३०३यथा इदानीम्। ३३०४न च विवेकिनं अनुवर्तन्ते मूढाः, रागादिदोषतन्त्रत्व प्रवृत्तेः, ३३०५अभिचरणादि च प्रवृत्तिदर्शनात्, ३३०६स्वाभाव्यात् च प्रवृत्तेः — ३३०७‘स्वभावः तु प्रवर्तते’(भ.गी.५.१४) इति हि उक्तम्॥
८७४३३०८तस्मात् अविद्यामात्रं संसारः यथादृष्टविषय एव। ३३०९न क्षेत्रज्ञस्य केवलस्य अविद्या तत् कार्यं च। ३३१०न च मिथ्याज्ञानं परमार्थवस्तु दूषयितुं समर्थम्। ३३११न हि ऊषरदेश स्नेहेन पङ्कीकर्तुं शक्नोति मरीच्युदक। तथा अविद्या क्षेत्रज्ञस्य न किञ्चित् कर्तुं शक्नोति। ३३१२अतः च इदं उक्तं — ‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि’(भ.गी.१३.२), ३३१३‘अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं’(भ.गी.५.१५) इति च॥
८७५३३१४–३३१५अथ किं इदं संसारिणां इव ‘अहं एवं’ ‘मम एव इदं’ इति पण्डितानां अपि ? शृणु; इदं तत् पाण्डित्यं, यत् क्षेत्रे एव आत्मदर्शनम्। ३३१६यदि पुनः क्षेत्रज्ञं ३३१७अविक्रियं पश्येयुः, ततः न भोगं कर्म वा आकाङ्क्षेयुः ‘मम स्यात्’ इति। विक्रिया एव भोगकर्मन्। ३३१८अथ एवं सति, फलार्थित्व अविद्वान् प्रवर्तते। ३३१९विदुषः पुनः अविक्रियात्मदर्शिनः फलार्थित्वाभावात् प्रवृत्त्यनुपपत्ति कार्यकरणसङ्घातव्यापारोपरम निवृत्तिः उपचर्यते॥
८७६३३२०इदं च अन्यत् पाण्डित्यं केषाञ्चित् अस्तु — क्षेत्रज्ञः ईश्वरः एव। ३३२१क्षेत्रं च अन्यत् क्षेत्रज्ञस्य एव विषयः। ३३२२अहं तु संसारी ३३२३सुखी दुःखी च। ३३२४संसारोपरमः च मम कर्तव्यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानेन, ३३२५ध्यानेन च ईश्वरं क्षेत्रज्ञं साक्षात्कृत्वा तत्स्वरूपावस्थानेन इति। ३३२६यः च ३३२७एवं बुध्यते, यः च बोधयति, न असौ क्षेत्रज्ञः इति। एवं मन्वानः यः सः पण्डितापशद, ३३२८संसारमोक्षयोः शास्त्रस्य च अर्थवत् त्व करोमि इति; ३३२९आत्महा ३३३०स्वयं मूढः अन्यान् च व्यामोहयति शास्त्रार्थसम्प्रदायरहितत्व, ३३३१श्रुतहानि अश्रुतकल्पना च कुर्वन्। ३३३२तस्मात् असम्प्रदायवित् सर्वशास्त्रवित् अपि मूर्खवत् एव उपेक्षणीयः॥
८७७३३३३यत् तु उक्तं ‘ईश्वरस्य क्षेत्रज्ञैकत्व संसारित्वं प्राप्नोति, क्षेत्रज्ञानां च ईश्वरैकत्वे संसारिणः अभावात् संसाराभावप्रसङ्गः’ इति, ३३३४एतौ दोषौ प्रत्युक्तौ ‘विद्याविद्ययोः वैलक्षण्याभ्युपगमात्’ इति। ३३३५कथं ? ३३३६अविद्यापरिकल्पितदोषेण तद्विषयं वस्तु पारमार्थिकं न दुष्यति इति। ३३३७तथा च दृष्टान्तः दर्शितः — मरीच्यम्भः ऊषरदेशो न पङ्कीक्रियते इति। ३३३८संसारिणः अभावात् संसाराभावप्रसङ्गदोषोऽपि संसारसंसारिन् अविद्याकल्पितत्वोपपत्ति प्रत्युक्तः॥
८७८३३३९ननु अविद्यावत्त्वं एव क्षेत्रज्ञस्य संसारित्वदोष। ३३४०तत्कृतं च सुखित्वदुःखित्वादि प्रत्यक्षं उपलभ्यते इति चेत्, ३३४१न; ज्ञेयस्य क्षेत्रधर्मत्व, ज्ञातुः क्षेत्रज्ञस्य तत्कृतदोषानुपपत्ति। ३३४२यावत् किञ्चित् क्षेत्रज्ञस्य दोषजात अविद्यमानं आसञ्जयसि, तस्य ज्ञेयत्वोपपत्ति क्षेत्रधर्मत्वं एव, न क्षेत्रज्ञधर्मत्वम्। ३३४३न च तेन क्षेत्रज्ञः दुष्यति, ज्ञेयेन ज्ञातुः संसर्गानुपपत्तेः। ३३४४–३३४५यदि हि संसर्गः स्यात्, ज्ञेयत्वं एव न उपपद्येत। यदि आत्मनः धर्मः अविद्यावत्त्वं दुःखित्वादि च कथं भोः प्रत्यक्षं उपलभ्यते, ३३४६कथं वा क्षेत्रज्ञधर्मः। ३३४७‘ज्ञेयं च सर्वं क्षेत्रं ३३४८ज्ञाता एव क्षेत्रज्ञः’ ३३४९इति अवधारिते, ‘अविद्यादुःखित्वादेः ३३५०क्षेत्रज्ञविशेषणत्वं क्षेत्रज्ञधर्मत्वं तस्य च प्रत्यक्षोपलभ्यत्वं’ इति विरुद्धं उच्यते ३३५१अविद्यामात्रावष्टम्भात् केवलम्॥
८७९३३५२अत्र आह — सा अविद्या कस्य इति। ३३५३यस्य दृश्यते तस्य एव। ३३५४कस्य दृश्यते इति। ३३५५–३३५६अत्र उच्यते — ‘अविद्या कस्य दृश्यते ?’ इति प्रश्नः निरर्थकः। कथं ? दृश्यते चेत् अविद्या, तद्वन्तं अपि पश्यसि। ३३५७न च तद्वति उपलभ्यमाने ‘सा कस्य ?’ इति प्रश्नो युक्तः। ३३५८–३३५९न हि गोमति उपलभ्यमाने ‘गावः कस्य ?’ इति प्रश्नः अर्थवान् भवति। ननु विषमो दृष्टान्तः। गवां तद्वतः च प्रत्यक्षत्वात् तत्सम्बन्धोऽपि प्रत्यक्षः इति प्रश्नो निरर्थकः। न तथा अविद्या तद्वान् च प्रत्यक्षौ, यतः प्रश्नः निरर्थकः स्यात्। ३३६०अप्रत्यक्षेण अविद्यावता अविद्यासम्बन्धे ज्ञाते, किं तव स्यात् ? ३३६१अविद्यायाः अनर्थहेतुत्वात् परिहर्तव्या स्यात्। ३३६२–३३६३यस्य अविद्या, सः तां परिहरिष्यति। ननु मम एव अविद्या। ३३६४जानासि तर्हि अविद्यां तद्वन्तं च आत्मानम्। ३३६५जानामि, न तु प्रत्यक्षेण। ३३६६अनुमानेन चेत् जानासि, कथं सम्बन्धग्रहणं ? ३३६७न हि तव ज्ञातुः ज्ञेयभूतया अविद्यया तत्काले सम्बन्धः ग्रहीतुं शक्यते, ३३६८अविद्यायाः विषयत्वेन एव ज्ञातुः उपयुक्तत्वात्। ३३६९न च ज्ञातुः अविद्यायाः च सम्बन्धस्य यः ग्रहीता, ज्ञानं च अन्यत् तद्विषयं सम्भवति; अनवस्थाप्राप्तेः। ३३७०यदि ज्ञात्रा अपि ज्ञेयसम्बन्धो ज्ञायते, अन्यः ज्ञाता कल्प्यः स्यात्, तस्य अपि अन्यः, तस्य अपि अन्यः इति अनवस्था अपरिहार्या। ३३७१यदि पुनः अविद्या ज्ञेया, अन्यत् वा ज्ञेयं ज्ञेयं एव। तथा ज्ञाता अपि ज्ञाता एव, न ज्ञेयं भवति। यदा च एवं, अविद्यादुःखित्वाद्यैः न ज्ञातुः क्षेत्रज्ञस्य किञ्चित् दुष्यति॥
८८०३३७२ननु अयं एव दोषः, यत् दोषवत्क्षेत्रविज्ञातृत्वं; ३३७३न च विज्ञानस्वरूपस्य एव अविक्रियस्य विज्ञातृत्वोपचारात्; ३३७४–३३७५यथा उष्णतामात्रेण अग्नेः तप्तिक्रियोपचारः तद्वत्। यथा अत्र भगवता क्रियाकारकफलात्मत्वाभावः आत्मनि स्वतः एव दर्शितः — ३३७६अविद्याध्यारोपितः एव क्रियाकारकादिः आत्मनि उपचर्यते; ३३७७तथा तत्र तत्र ‘यः एवं वेत्ति हन्तारं’(भ.गी.२.१९), ‘प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः’(भ.गी.३.२७), ‘न आदत्ते कस्यचित् पापं’(भ.गी.५.१५) इत्यादिप्रकरणेषु दर्शितः। तथा एव च व्याख्यातं अस्माभिः। ३३७८उत्तरेषु च प्रकरणेषु दर्शयिष्यामः॥
८८१३३७९हन्त। तर्हि आत्मनि क्रियाकारकफलात्मतायाः स्वतः अभावे, अविद्यया च अध्यारोपितत्वे, कर्माणि अविद्वत्कर्तव्यानि एव, न विदुषां इति प्राप्तम्। ३३८०सत्यं एवं प्राप्तं, ३३८१एतत् एव च ‘न हि देहभृता शक्यं’(भ.गी.१८.११) इति अत्र दर्शयिष्यामः। ३३८२सर्वशास्त्रार्थोपसंहारप्रकरणे च ३३८३‘समासेन एव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा’(भ.गी.१८.५०) इति अत्र विशेषतः दर्शयिष्यामः। ३३८४अलं इह बहुप्रपञ्चनेन, इति उपसंह्रियते॥२॥
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥३॥
८८२३३८५‘इदं शरीरं’ इत्यादिश्लोकोपदिष्टस्य क्षेत्राध्यायार्थस्य सङ्ग्रहश्लोकः अयं उपन्यस्यते ‘तत् क्षेत्रं यत् च’ इत्यादि, ३३८६व्याचिख्यासितस्य हि अर्थस्य सङ्ग्रहोपन्यासः न्याय्यः इति —
८८३३३८७यत् निर्दिष्टं ‘इदं शरीरं’ इति तत् तच्छब्देन परामृशति। यत् च इदं निर्दिष्टं क्षेत्रं तत् यादृक् यादृशं स्वकीयैः धर्मैः। ३३८८च — शब्दः समुच्चयार्थः। ३३८९यत् विकारि यः विकारः ३३९०यस्य तत् यत् विकारि, यतः यस्मात् च यत्, कार्यं उत्पद्यते इति वाक्यशेषः। ३३९१सः च यः क्षेत्रज्ञः निर्दिष्टः सः यत् प्रभावः ३३९२ये प्रभावाः उपाधिकृताः शक्तयः यस्य सः यत् प्रभावः च। तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः याथात्म्यं यथाविशेषितं समासेन सङ्क्षेपेण मे मम वाक्यतः शृणु, श्रुत्वा अवधारय इत्यर्थः॥३॥३३९३
८८४३३९५तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयाथात्म्यं विवक्षितं स्तौति ३३९६श्रोतृबुद्धिप्ररोचनार्थं —
८८५ऋषिभिः वसिष्ठादिभिः बहुधा बहुप्रकारं गीतं कथितम्। ३३९७छन्दोभिः छन्दांसि ऋगादीनि तैः छन्दोभिः विविधैः नानाभावैः नानाप्रकारैः पृथक् विवेकतः गीतम्। ३३९८किञ्च, ब्रह्मसूत्रपदैः च एव ब्रह्मणः सूचकानि वाक्यानि ब्रह्मसूत्राणि तैः पद्यते गम्यते ज्ञायते इति तानि पदानि उच्यन्ते तैः एव च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयाथात्म्यं ‘गीतं’ इति अनुवर्तते। ३३९९‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति एवमादिभिः ब्रह्मसूत्रपदैः आत्मा ज्ञायते, हेतुमद्भिः युक्तियुक्तैः विनिश्चितैः निःसंशयरूपैः निश्चितप्रत्ययोत्पादकैः इत्यर्थः॥४॥
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥५॥
८८६स्तुत्या अभिमुखीभूताय अर्जुनाय आह भगवान् —
८८७महाभूतानि महान्ति च तानि ३४००सर्वविकारव्यापकत्वात् भूतानि च सूक्ष्माणि। ३४०१स्थूलानि तु इन्द्रियगोचरशब्देन अभिधायिष्यन्ते अहङ्कारः ३४०२महाभूतकारणं अहंप्रत्ययलक्षणः। ३४०३अहङ्कारकारण बुद्धिः अध्यवसायलक्षणा। तत्कारणं अव्यक्तं एव च, न व्यक्तं अव्यक्तं अव्याकृतं ईश्वरशक्तिः ३४०४‘मम माया दुरत्यया’(भ.गी.७.१४) इति उक्तम्। एवशब्दः प्रकृत्यवधारणार्थः ३४०५एतावति एव अष्टधा भिन्ना प्रकृतिः। च — शब्दः भेदसमुच्चयार्थः। इन्द्रियाणि दश, ३४०६श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्ध्युत्पादकत्वात् बुद्धीन्द्रियाणि, वाक्पाण्यादीनि पञ्च कर्मनिवर्तकत्वात् कर्मेन्द्रियाणि; तानि दश। एकं च; ३४०७किं तत् ? मनः एकादशं सङ्कल्पाद्यात्मकम्। पञ्च च इन्द्रियगोचराः शब्दादयो विषयाः। ३४०८तानि एतानि साङ्ख्याः चतुर्विंशतितत्त्वानि आचक्षते॥५॥
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥६॥
८८८३४०९अथ इदानीं आत्मगुणाः इति यान् आचक्षते वैशेषिकाः ते अपि क्षेत्रधर्माः एव न तु क्षेत्रज्ञस्य इत्याह ३४१०भगवान् -
८८९इच्छा, यज्जातीयं ३४११–३४१२सुखहेतुं अर्थं उपलब्धवान् पूर्वं, पुनः तज्जातीयं उपलभमानः तं आदातुं इच्छति सुखहेतुः इति; सा इयं इच्छा अन्तःकरणधर्मः ३४१३ज्ञेयत्वात् क्षेत्रम्। ३४१४तथा द्वेषः, ३४१५यज्जातीयं अर्थं दुःखहेतुत्वेन अनुभूतवान्, पुनः तज्जातीयं अर्थं उपलभमानः तं द्वेष्टि; सोऽयं द्वेषः ज्ञेयत्वात् क्षेत्रं एव। ३४१६तथा सुखं ३४१७अनुकूलं प्रसन्नसत्त्वात्मकं ज्ञेयत्वात् क्षेत्रं एव। ३४१८दुःखं प्रतिकूलात्मकं; ज्ञेयत्वात् तत् अपि क्षेत्रम्। सङ्घातः ३४१९देहेन्द्रियाणां संहतिः। ३४२०तस्यां अभिव्यक्तान्तःकरणवृत्तिः, तप्त इव लोहपिण्डे अग्निः आत्मचैतन्याभासरसविद्धा चेतना; सा च क्षेत्रं ज्ञेयत्वात्। ३४२१धृतिः यया अवसादप्राप्तानि देहेन्द्रियाणि ध्रियन्ते; सा च ज्ञेयत्वात् क्षेत्रम्। ३४२२सर्वान्तःकरणधर्मोपलक्षणार्थं इच्छादिग्रहणम्। ३४२३यतः उक्तं उपसंहरति — एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारं सह विकारेण महदादिना उदाहृतं उक्तं ३४२४यस्य क्षेत्रभेदजातस्य संहतिः ‘इदं शरीरं क्षेत्रं’(भ.गी.१३.१) इति उक्तं, तत् क्षेत्रं व्याख्यातं महाभूतादिभेदभिन्नं धृत्यन्तम्।॥६॥
८९०३४२७क्षेत्रज्ञः वक्ष्यमाणविशेषणः — ३४२८यस्य सप्रभावस्य क्षेत्रज्ञस्य परिज्ञानात् अमृतत्वं भवति, तं ‘ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि’(भ.गी.१३.१२) इत्यादिना सविशेषणं स्वयं एव वक्ष्यति भगवान्। ३४२९अधुना तु तज्ज्ञानसाधनगणं अमानित्वादिलक्षणं, ३४३०यस्मिन् सति तज्ज्ञेयविज्ञाने योग्यः अधिकृतः भवति, ३४३१यत्परः संन्यासी ज्ञाननिष्ठः उच्यते, ३४३२तं अमानित्वादिगणं ज्ञानसाधनत्वात् ज्ञानशब्दवाच्यं विदधाति ३४३३भगवान् —
८९१अमानित्वं मानिनः भावः मानित्वं आत्मनः श्लाघनं, तत् अभावः ३४३४–३४३५अमानित्वम्। अदम्भित्वं स्वधर्मप्रकटीकरणं दम्भित्वं, तत् अभावः ३४३६अदम्भित्वम्। ३४३७अहिंसा अहिंसनं प्राणिनां अपीडनम्। क्षान्तिः परापराधप्राप्तौ अविक्रिया। आर्जवं ऋजुभावः अवक्रत्वम्। आचार्योपासनं ३४३८मोक्षसाधनोपदेष्टुः आचार्यस्य शुश्रूषादिप्रयोगेण सेवनम्। शौचं कायमलानां मृज्जलाभ्यां प्रक्षालनं; अन्तः च मनसः ३४३९प्रतिपक्षभावनया रागादिमलानां अपनयनं शौचम्। स्थैर्यं स्थिरभावः, ३४४०मोक्षमार्गे एव कृताध्यवसायत्वम्। आत्मविनिग्रह ३४४१आत्मनः अपकारकस्य आत्मशब्दवाच्यस्य कार्यकरणसङ्घातस्य विनिग्रहः स्वभावेन सर्वतः प्रवृत्तस्य सन्मार्गे एव निरोधः आत्मविनिग्रह॥७॥
८९३३४४४इन्द्रियार्थेषु शब्दादिषु दृष्टादृष्टेषु भोगेषु विरागभावो वैराग्यं ३४४५अनहङ्कारः अहङ्काराभावः एव च ३४४६जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं जन्म च मृत्युः च जरा च व्याधयः च दुःखानि च तेषु जन्मादिदुःखान्तेषु प्रत्येकं दोषानुदर्शनम्। ३४४७जन्मनि गर्भवासयोनिद्वारनिःसरणं दोषः, तस्य अनुदर्शनं आलोचनम्। ३४४८–३४४९तथा मृत्यौ दोषानुदर्शनम्। तथा जरायां प्रज्ञाशक्तितेजोनिरोधदोषानुदर्शनं परिभूतता च इति। तथा
८९४व्याधिषु शिरोरोगादिषु दोषानुदर्शनम्। तथा दुःखेषु अध्यात्माधिभूताधिदैवनिमित्तेषु। ३४५०अथवा दुःखानि एव दोषः दुःखदोषः तस्य जन्मादिषु पूर्ववत् अनुदर्शनं — दुःखं जन्म, दुःखं मृत्युः, दुःखं जरा, दुःखं व्याधयः। दुःखनिमित्तत्वात् जन्मादयः दुःखं, न पुनः स्वरूपेण एव ३४५१दुःखं इति। ३४५२एवं जन्मादिषु दुःखदोषानुदर्शनात् देहेन्द्रियादिविषयभोगेषु वैराग्यं उपजायते। ३४५३ततः प्रत्यगात्मनि प्रवृत्तिः करणानां आत्मदर्शनाय। ३४५४एवं ज्ञानहेतुत्वात् ज्ञानं उच्यते जन्मादिदुःखदोषानुदर्शनम्॥८॥
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥९॥
८९६असक्तिः सक्तिः सङ्गनिमित्तेषु विषयेषु प्रीतिमात्रं, तत् अभावः असक्तिः। अनभिष्वङ्गः अभिष्वङ्गाभावः। ३४५६अभिष्वङ्गो नाम आसक्तिविशेषः एव अनन्यात्मभावनालक्षणः; ३४५७यथा अन्यस्मिन् सुखिनि दुःखिनि वा ‘अहं एव सुखी, दुःखी च,’ जीवति मृते वा ‘अहं एव जीवामि मरिष्यामि च’ इति। ३४५८क्व इति आह — पुत्रदारगृहादिषु, पुत्रेषु दारेषु गृहेषु आदिग्रहणात् अन्येषु अपि अत्यन्तेष्टेषु दासवर्गादिषु। ३४५९तत् च उभयं ज्ञानार्थत्वात् ज्ञानं उच्यते। ३४६०नित्यं च समचित्तत्वं तुल्यचित्तता। क्व ? ३४६१इष्टानिष्टोपपत्तिषु इष्टानां अनिष्टानां च उपपत्तयः सम्प्राप्तयः तासु इष्टानिष्टोपपत्तिषु नित्यं एव तुल्यचित्तता। इष्टोपपत्तिषु न हृष्यति, न कुप्यति च अनिष्टोपपत्तिषु। तत् च एतत् नित्यं समचित्तत्वं ज्ञानम्॥९॥
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥१०॥
८९८मयि च ईश्वरे अनन्ययोगेन अपृथक्समाधिना ३४६३–३४६४‘न अन्यो भगवतो वासुदेवात् परः अस्ति, अतः सः एव नः गतिः’ इति एवं निश्चिता अव्यभिचारिणी बुद्धिः अनन्ययोगः, तेन भजनं भक्तिः न व्यभिचरणशीला अव्यभिचारिणी। ३४६५सा च ज्ञानम्। ३४६६विविक्तदेशसेवित्वं, विविक्तः स्वभावतः संस्कारेण वा अशुच्यादिभिः सर्पव्याघ्रादिभिः च रहितः ३४६७अरण्यनदीपुलिनदेवगृहादिभिः विविक्तो देशः, तं सेवितुं शीलं अस्य इति विविक्तदेशसेवी, तत् भावः विविक्तदेशसेवित्वम्। ३४६८विविक्तेषु हि देशेषु चित्तं प्रसीदति यतः ततः आत्मादिभावना विविक्ते उपजायते। अतः विविक्तदेशसेवित्वं ज्ञानं उच्यते। अरतिः अरमणं जनसंसदि, जनानां प्राकृतानां संस्कारशून्यानां अविनीतानां संसत् समवायः जनसंसत्; न संस्कारवतां विनीतानां संसत्; ३४६९तस्याः ज्ञानोपकारकत्वात्। अतः प्राकृतजनसंसदि अरतिः ज्ञानार्थत्वात् ज्ञानम्॥१०॥
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा॥११॥
९००अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं आत्मादिविषयं ज्ञानं अध्यात्मज्ञानं, तस्मिन् नित्यभावः नित्यत्वम्। अमानित्वादीनां ज्ञानसाधनानां भावनापरिपाकनिमित्तं ३४७१तत्त्वज्ञानं, तस्य अर्थः मोक्षः संसारोपरमः; तस्य आलोचनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनं; तत्त्वज्ञानफलालोचने हि तत्साधनानुष्ठाने प्रवृत्तिः स्यात् इति। ३४७२एतत् अमानित्वादितत्त्वज्ञानार्थदर्शनान्तं उक्तं ज्ञानं इति प्रोक्तं ज्ञानार्थत्वात्। अज्ञानं यत् अतः अस्मात् यथोक्तात् अन्यथा विपर्ययेण। मानित्वं दम्भित्वं हिंसा अक्षान्तिः अनार्जवं इत्यादि अज्ञानं विज्ञेयं ३४७३परिहरणाय, ३४७४संसारप्रवृत्तिकारणत्वात् इति॥११॥
९०१३४७६–३४७७यथोक्तेन ज्ञानेन ज्ञातव्यं किं इति आकाङ्क्षायां आह — ‘ज्ञेयं यत् तत्’ इत्यादि। ननु यमाः नियमाः च अमानित्वादयः। न तैः ज्ञेयं ज्ञायते। ३४७८न हि अमानित्वादि कस्यचित् वस्तुनः परिच्छेदकं दृष्टम्। ३४७९सर्वत्र एव च यद्विषयं ज्ञानं तत् एव तस्य ज्ञेयस्य परिच्छेदकं दृश्यते। ३४८०न हि अन्यविषयेण ज्ञानेन अन्यत् उपलभ्यते, ३४८१–३४८२यथा घटविषयेण ३४८३–३४८४ज्ञानेन अग्निः। न एषः दोषः, ज्ञाननिमित्तत्वात् ज्ञानं उच्यते इति हि अवोचाम; ज्ञानसहकारिकारणत्वात् च —
९०२३४८५ज्ञेयं ज्ञातव्यं यत् तत् प्रवक्ष्यामि प्रकर्षेण यथावत् वक्ष्यामि। किं फलं तत् इति प्ररोचनेन श्रोतुः अभिमुखीकरणाय आह — यत् ज्ञेयं ज्ञात्वा अमृतं अमृतत्वं अश्नुते, न पुनः म्रियते इत्यर्थः। ३४८६अनादिमत् आदिः अस्य अस्ति इति आदिमत्, न आदिमत् अनादिमत्; ३४८७किं तत् ? परं निरतिशयं ३४८८ब्रह्म, ‘ज्ञेयं’ इति प्रकृतम्॥
९०३३४८९अत्र केचित् ‘अनादि मत्परं’ इति पदं छिन्दन्ति, ३४९०बहुव्रीहिणा उक्ते ३४९१अर्थे मतुपः आनर्थक्यं अनिष्टं स्यात् इति। अर्थविशेषं च दर्शयन्ति — अहं वासुदेवाख्या परा शक्तिः यस्य तत् मत्परं इति। ३४९२सत्यं एवं अपुनरुक्तं स्यात्, अर्थः चेत् सम्भवति। न तु अर्थः सम्भवति, ३४९३ब्रह्मणः सर्वविशेषप्रतिषेधेन एव विजिज्ञापयिषितत्वात् ‘न सत् तत् न असत् उच्यते’ इति। ३४९४विशिष्टशक्तिमत्त्वप्रदर्शनं विशेषप्रतिषेधः च इति विप्रतिषिद्धम्। ३४९५तस्मात् मतुपः बहुव्रीहिणा समानार्थत्वे अपि प्रयोगः श्लोकपूरणार्थः॥
९०४३४९६अमृतत्वफलं ज्ञेयं मया उच्यते इति प्ररोचनेन अभिमुखीकृत्य आह — न सत् तत् ज्ञेयं उच्यते इति न अपि असत् तत् उच्यते॥
९०५३४९७ननु महता परिकरबन्धेन कण्ठरवेण उद्घुष्य ‘ज्ञेयं प्रवक्ष्यामि’ इति, अननुरूपं उक्तं ३४९८‘न सत् तत् न असत् उच्यते’ इति। न, अनुरूपं एव उक्तम्। ३४९९कथं ? ३५००सर्वासु हि उपनिषत्सु ज्ञेयं ब्रह्म ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) ‘अस्थूलं अनणु’(बृ.उ.३.८.८) इत्यादिविशेषप्रतिषेधेन एव निर्दिश्यते, न ‘इदं तत्’ इति, ३५०१वाचः अगोचरत्वात्॥
९०६३५०२ननु न तत् अस्ति, यत् वस्तु अस्तिशब्देन न उच्यते। ३५०३अथ अस्तिशब्देन न उच्यते, नास्ति तत् ज्ञेयम्। ३५०४विप्रतिषिद्धं च — ‘ज्ञेयं तत्,’ ‘अस्तिशब्देन न उच्यते’ इति च। ३५०५न तावत् नास्ति, न अस्तिबुद्ध्यविषयत्वात्॥
९०७३५०६ननु सर्वाः बुद्धयः अस्तिनास्तिबुद्ध्यनुगताः एव। ३५०७तत्र एवं सति ज्ञेयं अपि अस्तिबुद्ध्यनुगतप्रत्ययविषयं वा स्यात्, नास्तिबुद्ध्यनुगतप्रत्ययविषयं वा स्यात्। ३५०८न, अतीन्द्रियत्वेन उभयबुद्ध्यनुगतप्रत्ययाविषयत्वात्। ३५०९यत् हि इन्द्रियगम्यं वस्तु घटादिकं, तत् अस्तिबुद्ध्यनुगतप्रत्ययविषयं वा स्यात्, नास्तिबुद्ध्यनुगतप्रत्ययविषयं वा स्यात्। इदं तु ज्ञेयं अतीन्द्रियत्वेन शब्दैकप्रमाणगम्यत्वात् न घटादिवत् उभयबुद्ध्यनुगतप्रत्ययविषयं इति अतः ‘न सत् तत् न असत्’ इति उच्यते॥
९०८३५१०यत् तु उक्तं — विरुद्धं उच्यते, ‘ज्ञेयं तत्’ ‘न सत् तत् न असत् उच्यते’ इति — ३५११न विरुद्धं, ‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’(के.उ.१.४) इति श्रुतेः। ३५१२श्रुतिः अपि विरुद्धार्था इति चेत् — ३५१३यथा यज्ञाय शालां आरभ्य ‘यदि अमुष्मिन् लोके अस्ति वा न वा इति’(तै.सं.६.१.१.१) इति एवं इति चेत्, ३५१४न; विदिताविदिताभ्यां अन्यत्वश्रुतेः अवश्यविज्ञेयार्थप्रतिपादनपरत्वात् ३५१५‘यदि अमुष्मिन्’ इत्यादि तु विधिशेषः अर्थवादः। ३५१६उपपत्तेः च सदसदादिशब्दैः ब्रह्म न उच्यते इति। ३५१७सर्वो हि शब्दः ३५१८–३५१९अर्थप्रकाशनाय प्रयुक्तः, श्रूयमाणः च श्रोतृभिः, जातिक्रियागुणसम्बन्धद्वारेण सङ्केतग्रहणसव्यपेक्षः अर्थं प्रत्याययति; न अन्यथा, अदृष्टत्वात्। तत् यथा — ‘गौः’ ‘अश्वः’ इति वा जातितः, ‘पचति’ ‘पठति’ इति वा क्रियातः, ‘शुक्लः’ ‘कृष्णः’ इति वा गुणतः, ‘धनी’ ‘गोमान्’ इति वा सम्बन्धतः। ३५२०न तु ब्रह्म जातिमत्, अतः न सदादिशब्दवाच्यम्। ३५२१न अपि गुणवत्, येन गुणशब्देन उच्येत, निर्गुणत्वात्। न अपि क्रियाशब्दवाच्यं निष्क्रियत्वात् ३५२२‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं’(श्वे.उ.६.१९) इति श्रुतेः। ३५२३न च सम्बन्धी, एकत्वात्। ३५२४–३५२५अद्वयत्वात् अविषयत्वात् आत्मत्वात् च न केनचित् शब्देन उच्यते इति युक्तं; ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.९.१) इत्यादिश्रुतिभिः च॥१२॥
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१३॥
९०९३५२६सच्छब्दप्रत्ययाविषयत्वात् असत्त्वाशङ्कायां ज्ञेयस्य ३५२७सर्वप्राणिकरणोपाधिद्वारेण तत् अस्तित्वं प्रतिपादयन् तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं आह —
९१०सर्वतःपाणिपाद सर्वतः पाणयः पादाः च अस्य इति सर्वतःपाणिपाद तत् ज्ञेयम्। सर्वप्राणिकरणोपाधिभिः क्षेत्रज्ञस्य अस्तित्वं विभाव्यते। ३५२८क्षेत्रज्ञः च क्षेत्रोपाधितः उच्यते। ३५२९–३५३०क्षेत्रं च पाणिपादादिभिः अनेकधा भिन्नम्। क्षेत्रोपाधिभेदकृतं विशेषजातं मिथ्या एव क्षेत्रज्ञस्य, इति तदपनयनेन ज्ञेयत्वं उक्तं ‘न सत् तत् न असत् उच्यते’ इति। ३५३१उपाधिकृतं मिथ्यारूपं अपि अस्तित्वाधिगमाय ज्ञेयधर्मवत् परिकल्प्य उच्यते ‘सर्वतः पाणिपाद’ इत्यादि। ३५३२तथा हि सम्प्रदायवित् वचनं — ‘अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्च प्रपञ्च्यते’ इति। ३५३३सर्वत्र सर्वदेहावयवत्व गम्यमानाः पाणिपादादि ज्ञेयशक्तिसद्भावनिमित्तस्वकार्य इति ज्ञेयसद्भाव लिङ्गानि ‘ज्ञेयस्य’ इति उपचारतः उच्यन्ते। ३५३४तथा व्याख्येयं अन्यत्। ३५३५सर्वतःपाणिपाद तत् ज्ञेयम्। ३५३६सर्वतो अक्षिशिरोमुख सर्वतः अक्षीणि शिरांसि मुखानि च यस्य तत् सर्वतो अक्षिशिरोमुख; सर्वतः श्रुतिमत् श्रुतिः श्रवणेन्द्रिय, तत् यस्य तत् श्रुतिमत्, लोके प्राणिनिकाय, ३५३७सर्वं आवृत्य संव्याप्य तिष्ठति स्थितिं लभते॥१३॥
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१४॥
९११३५३८उपाधिभूतपाणिपादादीन्द्रियाध्यारोपणात् ज्ञेयस्य तद्वत्ताशङ्का मा भूत् इति एवं अर्थः श्लोकारम्भः —
९१२सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वाणि च तानि इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियाख्यानि, ३५३९अन्तःकरणे च बुद्धिमनसी, ज्ञेयोपाधित्व तुल्यत्वात्, सर्वेन्द्रियग्रहणेन गृह्यन्ते। ३५४०अपि च, अन्तःकरणोपाधिद्वारेण एव श्रोत्रादीनां अपि उपाधित्व ३५४१इति अतः अन्तःकरणबहिष्करणोपाधिभूतैः ३५४२सर्वेन्द्रियगुणैः अध्यवसायसङ्कल्पश्रवणवचनादिभिः अवभासते इति सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियव्यापारैः व्यापृतं इव तत् ज्ञेयं इत्यर्थः; ३५४३‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति श्रुतेः। ३५४४कस्मात् पुनः कारणात् न व्यापृतं एव इति गृह्यते इति अतः आह — सर्वेन्द्रियविवर्जित, सर्वकरणरहित इत्यर्थः। ३५४५अतः न करणव्यापारैः व्यापृतं तत् ज्ञेयम्। ३५४६यः तु अयं मन्त्रः — ‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यति अचक्षुः सः शृणोति अकर्णः’(श्वे.उ.३.१९) इत्यादिः, सः सर्वेन्द्रियोपाधिगुणानुगुण्यभजनशक्तिमत् तत् ज्ञेयं इति एवं प्रदर्शनार्थ, न तु साक्षात् एव जवनादिक्रियावत्त्वप्रदर्शनार्थ। ३५४७‘अन्धो मणिं अविन्दत्’(तै.आ.१.११) इत्यादिमन्त्रार्थवत् तस्य मन्त्रस्य अर्थः। ३५४८यस्मात् सर्वकरणवर्जित ज्ञेयं, तस्मात् असक्तं सर्वसंश्लेषवर्जित। ३५४९यद्यपि एवं, तथापि सर्वभृत् च एव। ३५५०सदास्पद हि सर्वं सर्वत्र सद्बुद्ध्यनुगमात्। ३५५१न हि मृगतृष्णिकादि अपि निरास्पदाः भवन्ति। ३५५२अतः सर्वभृत् सर्वं बिभर्ति इति। ३५५३स्यात् इदं च अन्यत् ज्ञेयस्य सत्त्वाधिगमद्वार — निर्गुणं सत्त्वरजस्तमांसि गुणाः तैः वर्जितं तत् ज्ञेयं, तथापि गुणभोक्तृ च गुणानां सत्त्वरजस्तमसां शब्दादिद्वारेण सुखदुःखमोहाकारपरिणतानां भोक्तृ च उपलब्धृ च तत् ज्ञेयं इत्यर्थः॥१४॥
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१५॥
९१४बहिः ३५५५त्वक्पर्यन्त देहं ३५५६आत्मत्वेन अविद्याकल्पित अपेक्ष्य तं एव अवधिं कृत्वा बहिः उच्यते। ३५५७तथा प्रत्यगात्मन् अपेक्ष्य देहं एव अवधिं कृत्वा अन्तः उच्यते। ३५५८‘बहिः अन्तः च’ इति उक्ते मध्ये अभावे प्राप्ते, इदं उच्यते — अचरं चरं एव च, यत् चराचरं देहाभास अपि तत् एव ज्ञेयं ३५५९यथा रज्जुसर्पाभास। ३५६०यदि अचरं चरं एव च स्यात् व्यवहारविषय सर्वं ज्ञेयं, किमर्थं ‘इदं’ इति सर्वैः न विज्ञेयं इति ? ३५६१उच्यते — ३५६२सत्यं सर्वाभास तत्; तथापि व्योमवत् सूक्ष्मम्। ३५६३अतः सूक्ष्मत्वात् स्वेन रूपेण तत् ज्ञेयं अपि अविज्ञेय ३५६४अविदुषाम्। ३५६५विदुषां तु, ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ इत्यादिप्रमाणतः नित्यं विज्ञातम्। ३५६६अविज्ञाततया दूरस्थ वर्षसहस्रकोटि अपि अविदुषां अप्राप्यत्व। ३५६७अन्तिके च तत्, आत्मत्वात् विदुषाम्॥१५॥
९१६३५७०अविभक्तं च प्रतिदेहं व्योमवत् तत् एक। भूतेषु सर्वप्राणिषु विभक्तं इव च स्थितं ३५७१देहेषु एव विभाव्यमानत्व। भूतभर्तृ च भूतानि बिभर्ति इति तत् ज्ञेयं भूतभर्तृ च स्थितिकाले। ३५७२प्रलयकाले ग्रसिष्णु ग्रसनशील। उत्पत्तिकाले प्रभविष्णु च प्रभवनशील यथा रज्ज्वादि सर्पादि मिथ्याकल्पितस्य॥१६॥
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१७॥
९१७३५७३किञ्च, ३५७४सर्वत्र विद्यमानं अपि सत् न उपलभ्यते चेत्, ज्ञेयं तमः तर्हि ? न। किं तर्हि ? —३५७५
९१८३५७६–३५७७ज्योतिषां आदित्यादीनां अपि तत् ज्ञेयं ज्योतिः। ३५७८आत्मचैतन्यज्योतिः इद्धानि हि आदित्यादीनि ज्योतींषि दीप्यन्ते, ३५७९‘येन सूर्यः तपति तेजसा इद्धः’(तै.ब्रा.३.१२.९) ‘तस्य भासा सर्वं इदं विभाति’(मु.उ.२.२.११) इत्यादिश्रुतिभ्यः; ३५८०स्मृतेः च इह एव — ‘यत् आदित्यगतं तेजः’(भ.गी.१५.१२) इत्यादेः। ३५८१तमसः अज्ञानात् परं अस्पृष्टं उच्यते। ३५८२ज्ञानादि दुःसम्पादनबुद्धि प्राप्तावसादस्य उत्तम्भनार्थं आह — ज्ञानं अमानित्वादि; ३५८३–३५८४ज्ञेयं ‘ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि’(भ.गी.१३.१२) इत्यादिना उक्तं; ज्ञानगम्य ज्ञेयं एव ज्ञातं सत् ज्ञानफलं इति ज्ञानगम्यं उच्यते; ज्ञायमानं तु ज्ञेयम्। तत् एतत् त्रयं अपि हृदि बुद्धौ सर्वस्य प्राणिजातस्य विष्ठितं विशेषेण स्थितम्। ३५८५तत्र एव हि त्रयं विभाव्यते॥१७॥
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१८॥
९१९३५८६यथोक्तार्थोपसंहारार्थो अयं श्लोकः आरभ्यते —
९२०इति एवं क्षेत्रं महाभूतादि धृत्यन्तं तथा ज्ञानं अमानित्वादि तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपर्यन्त ज्ञेयं च ‘ज्ञेयं यत् तत्’(भ.गी.१३.१२) इत्यादि ‘तमसः परं उच्यते’(भ.गी.१३.१७) ३५८७इति एवमन्तं उक्तं समासतः सङ्क्षेपतः। ३५८८एतावान् सर्वः हि वेदार्थः गीतार्थः च उपसंहृत्य उक्तः। ३५८९अस्मिन् सम्यग्दर्शने कः अधिक्रियते इति उच्यते — मद्भक्तः मयि ईश्वरे सर्वज्ञे परमगुरौ वासुदेवे समर्पितसर्वात्मभावः, ३५९०यत् पश्यति शृणोति स्पृशति वा ‘सर्वं एव भगवान् वासुदेवः’ इति एवंग्रहाविष्टबुद्धिः मद्भक्तः सः एतत् यथा उक्तं सम्यग्दर्शनं विज्ञाय, मद्भावाय मम भावः मद्भावः परमात्मभावः तस्मै मद्भावाय उपपद्यते मोक्षं गच्छति॥१८॥
९२१३५९२तत्र सप्तमे ईश्वरस्य द्वे प्रकृती उपन्यस्ते, परापरे क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणे; ३५९३‘एतद्योनीनि भूतानि’(भ.गी.७.६) इति च उक्तम्। ३५९४क्षेत्रक्षेत्रज्ञप्रकृतिद्वययोनित्वं कथं भूतानां इति ३५९५अयं अर्थः अधुना उच्यते —
९२२३५९६प्रकृतिं पुरुषं चैव ३५९७ईश्वरस्य प्रकृती तौ प्रकृतिपुरुषौ उभौ अपि अनादी विद्धि, ३५९८न विद्यते आदिः ययोः तौ अनादी। नित्येश्वरत्वात् ईश्वरस्य तत्प्रकृत्योः अपि युक्तं ३५९९नित्यत्वेन भवितुम्। प्रकृतिद्वयवत्त्वं एव हि ईश्वरस्य ईश्वरत्वम्। ३६००याभ्यां प्रकृतिभ्यां ईश्वरः जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयहेतुः, ३६०१ते द्वे अनादी सत्यौ संसारस्य कारणम्॥
९२३३६०२न आदी अनादी इति तत्पुरुषसमासं केचित् वर्णयन्ति। ३६०३तेन हि किल ईश्वरस्य कारणत्वं सिध्यति। ३६०४–३६०५यदि पुनः प्रकृतिपुरुषौ एव नित्यौ स्यातां तत्कृतं एव जगत् न ईश्वरस्य जगतः कर्तृत्वम्। तत् असत्; प्राक् प्रकृतिपुरुषयोः उत्पत्तेः ईशितव्याभावात् ईश्वरस्य अनीश्वरत्वप्रसङ्गात्, ३६०६संसारस्य निर्निमित्तत्वे अनिर्मोक्षप्रसङ्गात् शास्त्रानर्थक्यप्रसङ्गात् ३६०७बन्धमोक्षाभावप्रसङ्गात् च। ३६०८नित्यत्वे पुनः ईश्वरस्य प्रकृत्योः सर्वं एतत् उपपन्नं भवेत्। कथं ?३६०९
९२४विकारान् च गुणान् चैव वक्ष्यमाणान् विकारान् बुद्ध्यादिदेहेन्द्रियान्तान् गुणान् च सुखदुःखमोहप्रत्ययाकारपरिणतान् विद्धि जानीहि प्रकृतिसम्भवान्, प्रकृतिः ईश्वरस्य विकारकारणशक्तिः त्रिगुणात्मिका माया, सा सम्भवो येषां विकाराणां गुणानां च तान् विकारान् गुणान् च विद्धि प्रकृतिसम्भवान् प्रकृतिपरिणामान्॥१९॥
९२५३६११के पुनः ते विकाराः गुणाः च प्रकृतिसम्भवाः —
९२६कार्यकरणकर्तृत्वे — कार्यं शरीरं करणानि तत्स्थानि त्रयोदश। ३६१२देहस्य आरम्भकाणि भूतानि पञ्च विषयाः च प्रकृतिसम्भवाः विकाराः पूर्वोक्ताः इह कार्यग्रहणेन गृह्यन्ते। ३६१३गुणाः च प्रकृतिसम्भवाः सुखदुःखमोहात्मकाः करणाश्रयत्वात् करणग्रहणेन गृह्यन्ते। तेषां कार्यकरणानां कर्तृत्वं उत्पादकत्वं यत् तत् कार्यकरणकर्तृत्वं तस्मिन् कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः कारणं आरम्भकत्वेन प्रकृतिः उच्यते। ३६१४एवं ३६१५कार्यकरणकर्तृत्वेन संसारस्य कारणं प्रकृतिः। कार्यकारणकर्तृत्वे इति अस्मिन् अपि पाठे, कार्यं यत् यस्य परिणामः तत् तस्य कार्यं विकारः विकारि कारणं तयोः विकारविकारिणोः कार्यकारणयोः कर्तृत्वे इति। ३६१६अथवा, षोडश विकाराः कार्यं सप्त प्रकृतिविकृतयः कारणं तानि एव कार्यकारणानि उच्यन्ते तेषां कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते, आरम्भकत्वेन एव। ३६१७पुरुषः च संसारस्य कारणं यथा स्यात् तत् उच्यते — पुरुषः ३६१८जीवः ३६१९क्षेत्रज्ञः ३६२०भोक्ता इति पर्यायः, सुखदुःखानां भोग्यानां भोक्तृत्वे उपलब्धृत्वे हेतुः उच्यते॥
९२७३६२१कथं पुनः अनेन कार्यकरणकर्तृत्वेन सुखदुःखभोक्तृत्वेन च प्रकृतिपुरुषयोः संसारकारणत्वं उच्यते इति, ३६२२अत्र उच्यते — ३६२३कार्यकरणसुखदुःखरूपेण हेतुफलात्मना प्रकृतेः परिणामाभावे, पुरुषस्य च चेतनस्य असति तदुपलब्धृत्वे, कुतः संसारः स्यात् ? ३६२४यदा पुनः कार्यकरणसुखदुःखस्वरूपेण हेतुफलात्मना परिणतया प्रकृत्या भोग्यया पुरुषस्य तद्विपरीतस्य भोक्तृत्वेन अविद्यारूपः संयोगः स्यात्, तदा संसारः स्यात् इति। ३६२५अतः यत् प्रकृतिपुरुषयोः कार्यकरणकर्तृत्वेन सुखदुःखभोक्तृत्वेन च संसारकारणत्वं उक्तं, तत् युक्तम्। ३६२६कः पुनः अयं संसारो नाम ? ३६२७सुखदुःखसम्भोगः संसारः। पुरुषस्य च सुखदुःखानां सम्भोक्तृत्वं संसारित्वं इति॥२०॥
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२१॥
९२८यत् पुरुषस्य सुखदुःखानां भोक्तृत्वं संसारित्वं इति उक्तं तस्य तत् किंनिमित्तं इति उच्यते —३६२८
९२९३६२९पुरुषः भोक्ता प्रकृतिस्थः प्रकृतौ अविद्यालक्षणायां कार्यकरणरूपेण परिणतायां स्थितः प्रकृतिस्थः, प्रकृतिं आत्मत्वेन गतः इति एतत्, हि यस्मात्, तस्मात् भुङ्क्ते उपलभते इत्यर्थः। प्रकृतिजान् प्रकृतितः जातान् सुखदुःखमोहाकाराभिव्यक्तान् गुणान् ३६३०‘सुखी, दुःखी, मूढः, पण्डितः अहं’ इति एवम्। ३६३१–३६३२सत्यां अपि अविद्यायां सुखदुःखमोहेषु गुणेषु भुज्यमानेषु यः सङ्गः आत्मभावः संसारस्य सः प्रधानं कारणं जन्मनः, ‘सः यथाकामो भवति तत्क्रतुः भवति’(बृ.उ.४.४.५) इत्यादिश्रुतेः। ३६३३तत् एतत् आह — कारणं हेतुः गुणसङ्गः गुणेषु सङ्गः अस्य पुरुषस्य भोक्तुः सदसद्योनिजन्मसु, सत्यः च असत्यः च योनयः सदसद्योनयः तासु सदसद्योनिषु जन्मानि सदसद्योनिजन्मानि, तेषु सदसद्योनिजन्मसु विषयभूतेषु कारणं गुणसङ्गः। ३६३४अथवा, सदसद्योनिजन्मसु अस्य संसारस्य कारणं गुणसङ्गः इति संसारपदं अध्याहार्यम्। ३६३५सद्योनयः देवादियोनयः; असद्योनयः पश्वादियोनयः। ३६३६सामर्थ्यात् सदसद्योनयः मनुष्ययोनयोऽपि अविरुद्धाः द्रष्टव्याः॥
९३०३६३७एतत् उक्तं भवति — प्रकृतिस्थत्वाख्या अविद्या, गुणेषु च सङ्गः कामः, संसारस्य कारणं इति। ३६३८तत् च परिवर्जनाय उच्यते। ३६३९अस्य च निवृत्तिकारणं ज्ञानवैराग्ये ससंन्यासे ३६४०गीताशास्त्रे प्रसिद्धम्। ३६४१तत् च ज्ञानं पुरस्तात् उपन्यस्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञविषयं ३६४२‘यत् ज्ञात्वा अमृतं अश्नुते’(भ.गी.१३.१२) इति। उक्तं च अन्यापोहेन अतद्धर्माध्यारोपेण च॥२१॥
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः॥२२॥
९३१३६४३तस्य एव पुनः साक्षात् निर्देशः क्रियते —
९३२उपद्रष्टा ३६४४समीपस्थः सन् द्रष्टा ३६४५स्वयं अव्यापृतः। ३६४६यथा ऋत्विग्यजमानेषु यज्ञकर्मव्यापृतेषु तटस्थः अन्यः अव्यापृतः यज्ञविद्याकुशलः ऋत्विग्यजमानव्यापारगुणदोषाणां ईक्षिता, तद्वत् च कार्यकरणव्यापारेषु अव्यापृतः अन्यः तद्विलक्षणः तेषां कार्यकरणानां सव्यापाराणां सामीप्येन द्रष्टा उपद्रष्टा। ३६४७अथवा, देहचक्षुर्मनोबुद्ध्यात्मानः द्रष्टारः, ३६४८तेषां बाह्यः द्रष्टा देहः, ततः आरभ्य अन्तरतमः च प्रत्यक् समीपे आत्मा द्रष्टा, ३६४९यतः परः अन्तरतमः नास्ति द्रष्टा; सः अतिशयसामीप्येन द्रष्टृत्वात् उपद्रष्टा स्यात्। ३६५०यज्ञोपद्रष्टृवत् वा सर्वविषयीकरणात् उपद्रष्टा। ३६५१अनुमन्ता च, अनुमोदनं अनुमननं कुर्वत्सु तत्क्रियासु परितोषः, तत्कर्ता अनुमन्ता च। ३६५२अथवा, अनुमन्ता, ३६५३कार्यकरणप्रवृत्तिषु स्वयं अप्रवृत्तोऽपि प्रवृत्तं इव तदनुकूलः विभाव्यते, तेन अनुमन्ता। ३६५४अथवा, प्रवृत्तान् स्वव्यापारेषु तत्साक्षिभूतः कदाचित् अपि न निवारयति इति अनुमन्ता। ३६५५भर्ता, भरणं नाम ३६५६देहेन्द्रियमनोबुद्धीनां संहतानां चैतन्यात्मपारार्थ्येन निमित्तभूतेन चैतन्याभासानां यत् स्वरूपधारणं, तत् चैतन्यात्मकृतं एव इति भर्ता आत्मा इति उच्यते। भोक्ता, ३६५७अग्न्युष्णवत् नित्यचैतन्यस्वरूपेण बुद्धेः सुखदुःखमोहात्मकाः प्रत्ययाः सर्वविषयविषयाः चैतन्यात्मग्रस्ता इव जायमानाः विभक्ताः विभाव्यन्ते इति भोक्ता आत्मा उच्यते। ३६५८महेश्वरः, सर्वात्मत्वात् स्वतन्त्रत्वात् च महान् ईश्वरः च इति महेश्वरः। परमात्मा, ३६५९–३६६०देहादीनां बुद्ध्यन्तानां प्रत्यगात्मत्वेन कल्पितानां अविद्यया परमः उपद्रष्टृत्वादिलक्षणः आत्मा इति परमात्मा। सः अतः ‘परमात्मा’ इति अनेन शब्देन च अपि उक्तः कथितः श्रुतौ। ३६६१क्व असौ ? अस्मिन् देहे पुरुषः परः ३६६२अव्यक्तात्, ३६६३‘उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः’(भ.गी.१५.१७) इति यः वक्ष्यमाणः३६६४‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि’(भ.गी.१३.२) इति उपन्यस्तः व्याख्याय उपसंहृतः च॥२२॥
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥२३॥
९३३तं एतं यथोक्तलक्षणं आत्मानं —
९३४यः एवं यथोक्तप्रकारेण वेत्ति पुरुषं साक्षात् अहं इति प्रकृतिं च यथोक्तां अविद्यालक्षणां गुणैः स्वविकारैः सह निवर्तितां अभावं आपादितां विद्यया, सर्वथा सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि सः भूयः पुनः पतिते अस्मिन् विद्वच्छरीरे देहान्तराय न अभिजायते न उत्पद्यते, देहान्तरं न गृह्णाति इत्यर्थः। ३६६५अपिशब्दात् किं उ वक्तव्यं स्ववृत्तस्थो न जायते इति अभिप्रायः॥
९३५३६६६ननु, ३६६७यद्यपि ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं पुनर्जन्माभावः उक्तः, तथापि ३६६८प्राक् ज्ञानोत्पत्तेः ३६६९कृतानां कर्मणां उत्तरकालभाविनां च, यानि च अतिक्रान्तानेकजन्मकृतानि तेषां च, फलं अदत्त्वा नाशो न युक्तः इति, स्युः त्रीणि जन्मानि, कृतविप्रणाशो हि न युक्तः इति, ३६७०यथा फले प्रवृत्तानां आरब्धजन्मनां कर्मणाम्। ३६७१न च कर्मणां विशेषः अवगम्यते। ३६७२तस्मात् त्रिप्रकाराणि अपि कर्माणि त्रीणि जन्मानि आरभेरन्; ३६७३संहतानि वा सर्वाणि एकं जन्म आरभेरन्। ३६७४अन्यथा कृतविनाशे सति सर्वत्र अनाश्वासप्रसङ्गः, ३६७५शास्त्रानर्थक्यं च स्यात्। ३६७६इति अतः इदं अयुक्तं उक्तं ३६७७‘न सः भूयोऽभिजायते’ इति। न; ‘क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि’(मु.उ.२.२.९) ‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) ‘तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) ‘इषीकातूलवत् सर्वाणि कर्माणि प्रदूयन्ते’(छा.उ.५.२४.३) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः उक्तो विदुषः सर्वकर्मदाहः। ३६७८इह अपि च उक्तः ‘यथा एधांसि’(भ.गी.४.३७) इत्यादिना सर्वकर्मदाहः, ३६७९वक्ष्यति च। ३६८०उपपत्तेः च — ३६८१अविद्याकामक्लेशबीजनिमित्तानि हि कर्माणि जन्मान्तराङ्कुरं आरभन्ते; ३६८२इह अपि च ‘साहङ्काराभिसन्धीनि कर्माणि फलारम्भकाणि, न इतराणि’ इति तत्र तत्र भगवता उक्तम्। ३६८३‘बीजानि अग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः। ज्ञानदग्धैः तथा क्लेशैः न आत्मा सम्पद्यते पुनः’(मो.२११.१७) इति च। ३६८४अस्तु तावत् ज्ञानोत्पत्त्युत्तरकालकृतानां कर्मणां ज्ञानेन दाहः ज्ञानसहभावित्वात्। न तु इह जन्मनि ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् कृतानां कर्मणां अतीतजन्मकृतानां च दाहः युक्तः। न; ‘सर्वकर्माणि’(भ.गी.४.३७) इति विशेषणात्। ज्ञानोत्तरकालभाविनां एव सर्वकर्मणां इति चेत्, न; सङ्कोचे कारणानुपपत्तेः। यत् तु उक्तं ‘यथा वर्तमानजन्मारम्भकाणि कर्माणि न क्षीयन्ते फलदानाय प्रवृत्तानि एव सति अपि ३६८५–३६८८ज्ञाने, तथा अनारब्धफलानां अपि कर्मणां क्षयो ३६८९–३६९१न युक्तः’ इति, तत् असत्। ३६९२कथं ? ३६९३तेषां मुक्तेषुवत् प्रवृत्तफलत्वात्। ३६९४यथा पूर्वं लक्ष्यवेधाय मुक्तः इषुः धनुषः लक्ष्यवेधोत्तरकालं अपि आरब्धवेगक्षयात् पतनेन एव निवर्तते, एवं शरीरारम्भकं कर्म शरीरस्थितिप्रयोजने निवृत्ते अपि, आ संस्कारवेगक्षयात् पूर्ववत् वर्तते एव। यथा ३६९५सः एव इषुः प्रवृत्तिनिमित्तानारब्धवेगः तु अमुक्तो धनुषि प्रयुक्तोऽपि उपसंह्रियते, तथा अनारब्धफलानि कर्माणि स्वाश्रयस्थानि एव ज्ञानेन निर्बीजीक्रियन्ते इति, ३६९६पतिते अस्मिन् विद्वच्छरीरे ‘न सः भूयोऽभिजायते’ इति युक्तं एव उक्तं इति सिद्धम्॥२३॥
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२४॥
९३६३६९७अत्र आत्मदर्शने उपायविकल्पाः इमे ध्यानादयः उच्यन्ते —
९३७ध्यानेन, ३६९८ध्यानं नाम ३६९९शब्दादिभ्यो विषयेभ्यः श्रोत्रादीनि करणानि मनसि उपसंहृत्य, मनः च प्रत्यक्चेतयितरि, एकाग्रतया यत् चिन्तनं तत् ध्यानं; ३७००तथा, ध्यायति इव बकः, ध्यायति इव पृथिवी, ध्यायन्ति इव पर्वताः इति उपमोपादानात्। तैलधारावत् सन्ततः अविच्छिन्नप्रत्ययो ध्यानं; तेन ध्यानेन आत्मनि बुद्धौ पश्यन्ति आत्मानं प्रत्यक्चेतनं आत्मना स्वेन एव प्रत्यक्चेतनेन ध्यानसंस्कृतेन अन्तःकरणेन केचित् योगिनः। ३७०१अन्ये ३७०२साङ्ख्येन योगेन, साङ्ख्यं नाम ‘इमे सत्त्वरजस्तमांसि गुणाः मया दृश्या अहं तेभ्योऽन्यः तद्व्यापारसाक्षिभूतः नित्यः गुणविलक्षणः आत्मा’ इति चिन्तनं एषः साङ्ख्यो योगः, तेन ‘पश्यन्ति आत्मानं आत्मना’ इति वर्तते। ३७०३कर्मयोगेन, कर्म एव योगः, ईश्वरार्पणबुद्ध्या अनुष्ठीयमानं घटनरूपं योगार्थत्वात् योगः उच्यते ३७०४गुणतः; ३७०५तेन सत्त्वशुद्धिज्ञानोत्पत्तिद्वारेण च अपरे॥२४॥
९३८अन्ये तु एषु विकल्पेषु अन्यतमेन अपि एवं यथोक्तं आत्मानं अजानन्तः अन्येभ्यः आचार्येभ्यः श्रुत्वा ३७०७‘इदं एव चिन्तयत’ इति उक्ताः उपासते ३७०८श्रद्दधानाः सन्तः चिन्तयन्ति। ३७०९ते अपि च अतितरन्ति एव अतिक्रामन्ति एव मृत्युं, मृत्युयुक्तं संसारं इति एतत्। ३७१०श्रुतिपरायणाः श्रुतिः श्रवणं परं अयनं गमनं मोक्षमार्गप्रवृत्तौ परं साधनं येषां ते श्रुतिपरायणाः; केवलपरोपदेशप्रमाणाः स्वयं विवेकरहिताः इत्यभिप्रायः। ३७११किं उ वक्तव्यं प्रमाणं प्रति स्वतन्त्राः विवेकिनः मृत्युं अतितरन्ति इति अभिप्रायः॥२५॥
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ॥२६॥
९३९३७१४क्षेत्रज्ञेश्वरैकत्वविषयं ज्ञानं मोक्षसाधनं ‘यत् ज्ञात्वा अमृतं अश्नुते’(भ.गी.१३.१२) इति उक्तं, तत् ३७१५कस्मात् हेतोः इति, तद्धेतुप्रदर्शनार्थं श्लोकः आरभ्यते —
९४०यावत् यत् किञ्चित् सञ्जायते समुत्पद्यते सत्त्वं वस्तु; किं अविशेषेण ? न इत्याह — स्थावरजङ्गमं स्थावरं जङ्गमं च क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तत् जायते इति एवं विद्धि जानीहि भरतर्षभ॥
९४१३७१६कः पुनः अयं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः संयोगः अभिप्रेतः ? ३७१७न तावत् रज्ज्वा इव घटस्य अवयवसंश्लेषद्वारकः सम्बन्धविशेषः संयोगः क्षेत्रेण क्षेत्रज्ञस्य सम्भवति, आकाशवत् निरवयवत्वात्। ३७१८न अपि समवायलक्षणः तन्तुपटयोः इव क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः इतरेतरकार्यकारणभावानभ्युपगमात् इति, ३७१९उच्यते — क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ३७२०विषयविषयिणोः भिन्नस्वभावयोः ३७२१–३७२२इतरेतरतद्धर्माध्यासलक्षणः संयोगः क्षेत्रक्षेत्रज्ञस्वरूपविवेकाभावनिबन्धनः, रज्जुशुक्तिकादीनां तद्विवेकज्ञानाभावात् अध्यारोपितसर्परजतादिसंयोगवत्। सः अयं अध्यासस्वरूपः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगः ३७२३मिथ्याज्ञानलक्षणः। ३७२४यथाशास्त्रं क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणभेदपरिज्ञानपूर्वकं प्राक् दर्शितरूपात् क्षेत्रात् मुञ्जात् इव इषीकां यथोक्तलक्षणं क्षेत्रज्ञं प्रविभज्य ‘न सत् तत् न असत् उच्यते’(भ.गी.१३.१२) इति अनेन निरस्तसर्वोपाधिविशेषं ज्ञेयं ब्रह्मस्वरूपेण यः पश्यति, ३७२५क्षेत्रं च मायानिर्मितहस्तिस्वप्नदृष्टवस्तुगन्धर्वनगरादिवत् ‘असत् एव सत् इव अवभासते’ इति एवं निश्चितविज्ञानः यः, तस्य ३७२६यथोक्तसम्यग्दर्शनविरोधात् अपगच्छति मिथ्याज्ञानम्। ३७२७तस्य जन्महेतोः अपगमात् ३७२८‘यः एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह’(भ.गी.१३.२३) इति अनेन ‘विद्वान् भूयः न अभिजायते’ इति यत् उक्तं, तत् उपपन्नं उक्तम्॥२६॥
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२७॥
९४२३७२९‘न सः भूयोऽभिजायते’(भ.गी.१३.२३) इति सम्यग्दर्शनफलं अविद्यादिसंसारबीजनिवृत्तिद्वारेण ३७३०जन्माभावः उक्तः। जन्मकारणं च अविद्यानिमित्तकः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगः उक्तः; ३७३१अतः तस्याः अविद्यायाः निवर्तकं सम्यग्दर्शनं ३७३२उक्तं अपि पुनः शब्दान्तरेण उच्यते —
९४३३७३३समं निर्विशेषं तिष्ठन्तं स्थितिं कुर्वन्तं; क्व ? सर्वेषु समस्तेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु प्राणिषु; कं ? परमेश्वरं ३७३४देहेन्द्रियमनोबुद्ध्यव्यक्तात्मनः अपेक्ष्य परमेश्वरः, तं सर्वेषु भूतेषु समं तिष्ठन्तम्। तानि विशिनष्टि विनश्यत्सु इति, ३७३५तं च परमेश्वरं अविनश्यन्तं इति, ३७३६भूतानां परमेश्वरस्य च अत्यन्तवैलक्षण्यप्रदर्शनार्थम्। ३७३७कथं ? ३७३८सर्वेषां हि भावविकाराणां जनिलक्षणः भावविकारो मूलं; ३७३९जन्मोत्तरकालभाविनः अन्ये सर्वे भावविकाराः ३७४०विनाशान्ताः; विनाशात् परो न कश्चित् अस्ति भावविकारः, भावाभावात्। सति हि धर्मिणि धर्माः भवन्ति। ३७४१अतः अन्त्यभावविकाराभावानुवादेन पूर्वभाविनः सर्वे भावविकाराः प्रतिषिद्धाः भवन्ति सह कार्यैः। ३७४२तस्मात् सर्वभूतैः वैलक्षण्यं अत्यन्तं एव परमेश्वरस्य सिद्धं, निर्विशेषत्वं एकत्वं च। यः एवं यथा उक्तं परमेश्वरं पश्यति, सः पश्यति॥३७४३
९४४३७४४ननु सर्वोऽपि लोकः पश्यति, किं विशेषणेन इति। ३७४५–३७४६सत्यं पश्यति; किं तु विपरीतं पश्यति। अतः विशिनष्टि — सः एव पश्यति इति। यथा तिमिरदृष्टिः अनेकं चन्द्रं पश्यति, तं अपेक्ष्य एकचन्द्रदर्शी विशिष्यते — सः एव पश्यति इति; तथा इह अपि एकं अविभक्तं यथा उक्तं आत्मानं यः पश्यति, सः विभक्तानेकात्मविपरीतदर्शिभ्यः विशिष्यते — सः एव पश्यति इति। ३७४७इतरे पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति, विपरीतदर्शित्वात् अनेकचन्द्रदर्शिवत् इत्यर्थः॥२७॥
समवस्थितमीश्वरम्।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं
ततो याति परां गतिम्॥२८॥
९४५३७४८यथोक्तस्य सम्यग्दर्शनस्य फलवचनेन स्तुतिः कर्तव्या इति श्लोकः आरभ्यते —
९४६समं पश्यन् उपलभमानः हि यस्मात् सर्वत्र सर्वभूतेषु समवस्थितं तुल्यता अवस्थितं ईश्वरं अतीतानन्तरश्लोकोक्तलक्षणं इत्यर्थः। समं पश्यन् किं ? न हिनस्ति हिंसां न करोति आत्मना स्वेन एव स्वं आत्मानम्। ततः तदहिंसनात् याति परां प्रकृष्टां गतिं मोक्षाख्याम्॥
९४७ननु नैव कश्चित् प्राणी स्वयं स्वं ३७४९आत्मानं हिनस्ति। कथं उच्यते अप्राप्तं ‘न हिनस्ति’ इति ? ३७५०यथा ‘न पृथिव्यां अग्निः चेतव्यो न अन्तरिक्षे’(तै.सं.५.२.७) इत्यादि। ३७५१न एषः दोषः, अज्ञानां आत्मतिरस्करणोपपत्तेः। ३७५२–३७५३सर्वो हि अज्ञः अत्यन्तप्रसिद्ध साक्षात् अपरोक्षात् आत्मानं तिरस्कृत्य अनात्मानं आत्मत्वेन परिगृह्य, तं अपि धर्माधर्मौ कृत्वा उपात्तं आत्मानं हत्वा अन्यं आत्मानं उपादत्ते नवं तं च एवं हत्वा अन्यं एवं तं अपि हत्वा अन्यं इति एवं उपात्तं उपात्तं आत्मानं हन्ति, इति आत्महा सर्वः अज्ञः। ३७५४यः तु परमार्थात्मा, असौ अपि ३७५५सर्वदा अविद्यया हतः इव, विद्यमानफलाभावात्, इति सर्वे आत्महनः एव अविद्वांसः। ३७५६यः तु इतरः यथोक्तात्मदर्शी, सः ३७५७उभयथा अपि आत्मना आत्मानं न हिनस्ति न हन्ति। ३७५८ततः याति परां गतिं यथा उक्तं फलं तस्य भवति इत्यर्थः॥२८॥
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥२९॥
९४८३७५९सर्वभूतस्थं ईश्वरं समं पश्यन् ‘न हिनस्ति आत्मना आत्मानं’ इति उक्तम्। तत् अनुपपन्नं स्वगुणकर्मवैलक्षण्यभेदभिन्नेषु आत्मसु, इति एतत् आशङ्क्य आह —३७६०–३७६१
९४९प्रकृत्या ३७६२प्रकृतिः भगवतः माया ३७६३त्रिगुणात्मिका, ३७६४–३७६५‘मायां तु प्रकृतिं विद्यात्’(श्वे.उ.४.१०) इति मन्त्रवर्णात्, तया प्रकृत्या एव च न अन्येन ३७६६–३७६७महदादिकार्यकारणाकारपरिणतया कर्माणि वाङ्मनःकायारभ्याणि क्रियमाणानि निर्वर्त्यमानानि सर्वशः सर्वप्रकारैः यः पश्यति उपलभते, तथा आत्मानं क्षेत्रज्ञं अकर्तारं सर्वोपाधिविवर्जितं सः पश्यति, सः परमार्थदर्शी इत्यभिप्रायः; ३७६८निर्गुणस्य अकर्तुः निर्विशेषस्य आकाशस्य इव भेदे प्रमाणानुपपत्तिः इत्यर्थः॥२९॥
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३०॥
९५०३७६९पुनः अपि तत् एव सम्यग्दर्शनं शब्दान्तरेण प्रपञ्चयति —
९५१यदा यस्मिन् काले भूतपृथग्भावं भूतानां पृथग्भावं पृथक्त्वं एकस्मिन् आत्मनि स्थितं एकस्थं अनुपश्यति शास्त्राचार्योपदेशं, अनु आत्मानं प्रत्यक्षत्व पश्यति ३७७०‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इति, ३७७१तत एव च तस्मात् एव च विस्तारं उत्पत्तिं विकास ३७७२‘आत्मतः प्राण आत्मतः आशा आत्मतः स्मर आत्मतः आकाशे आत्मतः तेजः आत्मतः आप आत्मतः आविर्भावतिरोभावौ आत्मतोऽन्नं’(छा.उ.७.२६.१) इति एवमादिप्रकारैः विस्तारं यदा पश्यति, ब्रह्म सम्पद्यते ३७७३ब्रह्म एव भवति ३७७४तदा तस्मिन् काले इत्यर्थः॥३०॥
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३१॥
९५२३७७५एकस्य आत्मानः सर्वदेहात्मत्वे तद्दोषसम्बन्धे प्राप्ते, इदं उच्यते —
९५३अनादित्व अनादेः भावः अनादित्वं, ३७७६आदिः कारणं, तत् यस्य नास्ति तत् अनादि। ३७७७यत् हि आदिमत् तत् स्वेन आत्मना व्येति; अयं तु अनादित्व निरवयवः इति कृत्वा न व्येति। ३७७८तथा निर्गुणत्वात्। सगुणो हि गुणव्ययात् व्येति; अयं तु निर्गुणत्वात् च न व्येति; इति ३७७९परमात्मा अयं अव्ययः; न अस्य व्ययो ३७८०विद्यते इति अव्ययः। यतः एवं अतः शरीरस्थोऽपि, ३७८१शरीरेषु आत्मनः उपलब्धिः भवति इति शरीरस्थः उच्यते; तथापि न करोति। ३७८२तत् अकरणात् एव तत् फलेन न लिप्यते। ३७८३यो हि कर्ता, सः कर्मफलेन लिप्यते। अयं तु अकर्ता, अतः न फलेन लिप्यते इत्यर्थः॥
९५४३७८४कः पुनः देहेषु करोति लिप्यते च ? ३७८५यदि तावत् अन्यः परमात्मनो देही करोति लिप्यते च, ३७८६ततः इदं अनुपपन्नं उक्तं क्षेत्रज्ञेश्वरैकत्वं ‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि’(भ.गी.१३.२) इत्यादि। ३७८७–३७८८अथ नास्ति ईश्वरात् अन्यो देही, कः करोति लिप्यते च ? इति वाच्यं; ३७८९परो वा नास्ति इति ३७९०सर्वथा दुर्विज्ञेयं दुर्वाच्यं च इति भगवत्प्रोक्तं औपनिषदं दर्शनं परित्यक्तं वैशेषिकैः साङ्ख्यार्हतबौद्धैः च। ३७९१तत्र अयं परिहारो भगवता स्वेन एव उक्तः ‘स्वभावः तु प्रवर्तते’(भ.गी.५.१४) इति। ३७९२अविद्यामात्रस्वभावो हि करोति लिप्यते इति व्यवहारो भवति, ३७९३न तु परमार्थतः एकस्मिन् परमात्मनि तत् अस्ति। ३७९४अतः एतस्मिन् परमार्थसाङ्ख्यदर्शने स्थितानां ज्ञाननिष्ठानां परमहंसपरिव्राजकानां तिरस्कृताविद्याव्यवहाराणां कर्माधिकारो नास्ति इति तत्र तत्र दर्शितं भगवता॥३१॥
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३२॥
९५५किं इव न करोति न लिप्यते इति अत्र दृष्टान्तं आह —
९५६३७९५यथा सर्वगतं व्यापि अपि सत् सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मभावात् आकाशं खं न उपलिप्यते न सम्बध्यते, सर्वत्र अवस्थितः देहे तथा आत्मा न उपलिप्यते॥३२॥
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३३॥
९५८यथा प्रकाशयति अवभासयति एकः कृत्स्नं लोकं इमं ३७९७रविः सविता आदित्यः, तथा तद्वत् महाभूतादि धृत्यन्तं क्षेत्रं एकः सन् प्रकाशयति। कः ? क्षेत्री परमात्मा इत्यर्थः। रविदृष्टान्तः अत्र आत्मनः उभयार्थोऽपि भवति — ३७९८रविवत् सर्वक्षेत्रेषु एकः एव आत्मा, अलेपकः च इति॥३३॥
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३४॥
९५९३७९९समस्ताध्यायार्थोपसंहारार्थो अयं श्लोकः —
९६०क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः यथाव्याख्यातयोः एवं यथाप्रदर्शितप्रकारेण अन्तरं इतरेतरवैलक्षण्यविशेषं ज्ञानचक्षुषा शास्त्राचार्यप्रसादोपदेशजनितं आत्मप्रत्ययिकं ज्ञानं चक्षुः, तेन ज्ञानचक्षुषा, भूतप्रकृतिमोक्षं च, भूतानां प्रकृतिः अविद्यालक्षणा अव्यक्ताख्या, तस्याः भूतप्रकृतेः मोक्षणं अभावगमनं च ये विदुः विजानन्ति, यान्ति गच्छन्ति ते परं परमात्मतत्त्वं ब्रह्म, न पुनः देहं आददते इत्यर्थः॥३४॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये त्रयोदशोऽध्यायः॥