अष्टादशोऽध्यायः
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१॥
११३०४२४४सर्वस्य एव गीताशास्त्र अर्थः अस्मिन् अध्याये उपसंहृत्य ४२४५सर्वः च वेदार्थो वक्तव्यः इति एवं अर्थः अयं अध्यायः आरभ्यते। ४२४६सर्वेषु हि अतीतेषु अध्यायेषु उक्तः अर्थः अस्मिन् अध्याये अवगम्यते। ४२४७अर्जुनः तु संन्यासत्यागशब्दार्थयोः एव विशेषबुभुत्सुः उवाच —
११३१संन्यासस्य संन्यासशब्दार्थस्य इति एतत्, हे महाबाहो, तत्त्वं तस्य भावः तत्त्वं, याथात्म्यं इति एतत्, इच्छामि वेदितुं ज्ञातुं, त्यागस्य च त्यागशब्दार्थस्य इति एतत्, हृषीकेश, पृथक् इतरेतरविभागतः केशिनिषूदन केशिनामा हयच्छद्मा कश्चित् असुरः तं निषूदितवान् भगवान् वासुदेवः, तेन तन्नाम्ना सम्बोध्यते अर्जुनेन॥१॥
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२॥
११३२संन्यासत्यागशब्दौ ४२४८तत्र तत्र निर्दिष्टौ, न निर्लुठितार्थौ पूर्वेषु अध्यायेषु। ४२४९अतः अर्जुनाय पृष्टवते तत् निर्णयाय भगवान् उवाच —
११३३४२५०काम्यानां अश्वमेधादीनां कर्मणां न्यासं संन्यासशब्दार्थं, अनुष्ठेयत्वेन प्राप्तस्य अनुष्ठानं, कवयः पण्डिताः केचित् विदुः विजानन्ति। नित्यनैमित्तिकानां अनुष्ठीयमानानां सर्वकर्मणां आत्मसम्बन्धितया प्राप्तस्य फलस्य परित्यागः सर्वकर्मफलत्यागः तं प्राहुः कथयन्ति त्यागं त्यागशब्दार्थं विचक्षणाः पण्डिताः। ४२५१यदि काम्यकर्मपरित्यागः फलपरित्यागो वा अर्थः वक्तव्यः, सर्वथा परित्यागमात्रं संन्यासत्यागशब्दयोः एकः अर्थः स्यात्, न घटपटशब्दौ इव जात्यन्तरभूतार्थौ॥
११३४४२५२ननु नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां फलं एव नास्ति इति आहुः। कथं उच्यते तेषां फलत्यागः, यथा वन्ध्यायाः पुत्रत्यागः ? ४२५३न एषः दोषः, नित्यानां अपि कर्मणां भगवता फलवत्त्वस्य इष्टत्वात्। ४२५४वक्ष्यति हि भगवान् ‘अनिष्टं इष्टं मिश्रं च’(भ.गी.१८.१२) इति ४२५५‘न तु ४२५६संन्यासिनां’(भ.गी.१८.१२) इति च। संन्यासिनां एव हि केवलं कर्मफलासम्बन्धं दर्शयन् असंन्यासिनां नित्यकर्मफलप्राप्तिं ‘भवति अत्यागिनां प्रेत्य’(भ.गी.१८.१२) इति दर्शयति॥२॥
११३५त्याज्यं त्यक्तव्यं दोषवत् दोषः अस्य अस्ति इति दोषवत्। किं तत् ? कर्म ४२५८बन्धहेतुत्वात् सर्वं एव। ४२५९अथवा, दोषः यथा रागादिः त्यज्यते, तथा त्याज्यं इति एके कर्म प्राहुः मनीषिणः पण्डिताः साङ्ख्यादिदृष्टिं आश्रिताः, ४२६०अधिकृतानां कर्मिणां अपि इति। ४२६१तत्र एव यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं इति च अपरे॥
११३६४२६२कर्मिणः एव अधिकृताः, तान् अपेक्ष्य एते विकल्पाः, ४२६३न तु ४२६४ज्ञाननिष्ठान् व्युत्थायिनः संन्यासिनः अपेक्ष्य। ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां निष्ठा मया पुरा प्रोक्ता’(भ.गी.३.३) इति कर्माधिकारात् अपोद्धृताः ये, न तान् प्रति चिन्ता॥
११३७४२६५ननु ‘कर्मयोगेन योगिनां’(भ.गी.३.३) इति अधिकृताः पूर्वं विभक्तनिष्ठाः अपि इह सर्वशास्त्रार्थोपसंहारप्रकरणे यथा विचार्यन्ते, तथा साङ्ख्याः अपि ज्ञाननिष्ठाः विचार्यन्तां इति। ४२६६न, तेषां मोहदुःखनिमित्तत्यागानुपपत्तेः। ४२६७न कायक्लेशनिमित्तं दुःखं साङ्ख्याः आत्मनि पश्यन्ति, ४२६८इच्छादीनां क्षेत्रधर्मत्वेन एव दर्शितत्वात्। ४२६९अतः ते न कायक्लेशदुःखभयात् कर्म परित्यजन्ति। ४२७०न अपि ते कर्माणि आत्मनि पश्यन्ति, येन नियतं कर्म ४२७१मोहात् परित्यजेयुः। ४२७२गुणानां कर्म ‘नैव किञ्चित् करोमि’(भ.गी.५.८) इति हि ते संन्यस्यन्ति। ४२७३‘सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य’(भ.गी.५.१३) इत्यादिभिः तत्त्वविदः संन्यासप्रकारः उक्तः। ४२७४तस्मात् ये अन्ये अधिकृताः कर्मणि अनात्मविदः, ४२७५येषां च मोहनिमित्तः त्यागः सम्भवति कायक्लेशभयात् च, ते एव तामसाः त्यागिनः राजसाः च इति निन्द्यन्ते ४२७६कर्मिणां अनात्मज्ञानां कर्मफलत्यागस्तुत्यर्थं; ४२७७‘सर्वारम्भपरित्यागी’(भ.गी.१२.१६) ‘मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्। अनिकेतः स्थिरमतिः’(भ.गी.१२.१९) इति गुणातीतलक्षणे च परमार्थसंन्यासिनः विशेषितत्वात्। ४२७८वक्ष्यति च ‘निष्ठा ज्ञानस्य या परा’(भ.गी.१८.५८) इति। ४२७९तस्मात् ज्ञाननिष्ठाः संन्यासिनः न इह विवक्षिताः। ४२८०कर्मफलत्यागः एव सात्त्विकत्वेन गुणेन तामसत्वाद्यपेक्षया संन्यासः उच्यते, न मुख्यः ४२८१सर्वकर्मसंन्यासः॥
११३८सर्वकर्मसंन्यासासम्भवे च ४२८२‘न हि देहभृता’(भ.गी.१८.११) इति हेतुवचनात् मुख्यः एव इति चेत्, न; हेतुवचनस्य स्तुत्यर्थत्व। ४२८३यथा ‘त्यागात् शान्तिः अनन्तरं’(भ.गी.१२.१२) इति कर्मफलत्यागस्तुतिः एव ४२८४यथोक्तानेकपक्षानुष्ठानाशक्तिमन्तं अर्जुनं अज्ञं प्रति विधानात्; ४२८५तथा इदं अपि ‘न हि देहभृता शक्यं’(भ.गी.१८.११) इति कर्मफलत्यागस्तुत्यर्थं; ४२८६न ‘सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य नैव कुर्वन् न कारयन् आस्ते’(भ.गी.५.१३) इति अस्य पक्षस्य अपवादः केनचित् दर्शयितुं शक्यः। ४२८७तस्मात् कर्मणि अधिकृतान् प्रति एव एषः संन्यासत्यागविकल्पः। ४२८८ये तु परमार्थदर्शिनः साङ्ख्याः, तेषां ज्ञाननिष्ठायां एव सर्वकर्मसंन्यासलक्षणायां अधिकारः, न अन्यत्र, इति न ते विकल्पार्हाः। तत् च उपपादितं अस्माभिः ‘वेद अविनाशिनं’(भ.गी.२.२१) इति अस्मिन् प्रदेशे, तृतीयादौ च॥३॥४२८९
११३९४२९१तत्र एतेषु विकल्पभेदेषु —
११४०निश्चयं शृणु अवधारय मे मम वचनात्; तत्र त्यागे त्यागसंन्यासविकल्पे यथादर्शिते भरतसत्तम भरतानां साधुतम। ४२९२त्यागो हि, त्यागसंन्यासशब्दवाच्यो हि यः अर्थः सः एकः एव इति अभिप्रेत्य आह — त्यागो हि इति। पुरुषव्याघ्र, त्रिविधः त्रिप्रकारः तामसादिप्रकारैः सम्प्रकीर्तितः शास्त्रेषु सम्यक् कथितः ४२९३यस्मात् तामसादिभेदेन त्यागसंन्यासशब्दवाच्यः अर्थः अधिकृतस्य कर्मिणः अनात्मज्ञस्य त्रिविधः सम्भवति, न परमार्थदर्शिनः, इति अयं अर्थः दुर्ज्ञानः, ४२९४तस्मात् अत्र तत्त्वं न अन्यः वक्तुं समर्थः। तस्मात् निश्चयं परमार्थशास्त्रार्थविषयं अध्यवसायं ऐश्वरं मे मत्तः शृणु॥४॥
११४१४२९६कः पुनः असौ निश्चयः इति, आह —
११४२४२९७यज्ञः दानं तपः इति एतत् त्रिविधं कर्म न त्याज्यं न त्यक्तव्यं, कार्यं करणीयं एव तत्। ४२९८कस्मात् ? यज्ञः दानं तपः चैव पावनानि विशुद्धिकराणि मनीषिणां फलानभिसन्धीनां इति एतत्॥५॥
सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।
कर्तव्यानीति मे पार्थ
निश्चितं मतमुत्तमम्॥६॥
११४३४२९९एतानि अपि तु कर्माणि यज्ञदानतपांसि पावनानि उक्तानि सङ्गं आसक्तिं तेषु त्यक्त्वा फलानि च तेषां परित्यज्य कर्तव्यानि इति अनुष्ठेयानि इति मे मम निश्चितं मतं उत्तमम्॥
११४४४३००‘निश्चयं शृणु मे तत्र’(भ.गी.१८.४) इति प्रतिज्ञाय, पावनत्वं च हेतुं उक्त्वा, ४३०१‘एतानि अपि कर्माणि कर्तव्यानि’ इति एतत् ‘निश्चितं मतं उत्तमं’ इति प्रतिज्ञातार्थोपसंहारः एव, न अपूर्वार्थं वचनं, ‘एतानि अपि’ इति प्रकृतसंनिकृष्टार्थत्वोपपत्तेः। ४३०२सासङ्गस्य फलार्थिनः बन्धहेतवः एतानि अपि कर्माणि मुमुक्षोः कर्तव्यानि इति अपिशब्दस्य अर्थः। न तु अन्यानि कर्माणि अपेक्ष्य ‘एतानि अपि’ इति उच्यते॥४३०३
११४५४३०४अन्ये तु वर्णयन्ति — नित्यानां कर्मणां फलाभावात् ‘सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च’ इति न उपपद्यते। अतः ‘एतानि अपि’ इति यानि काम्यानि कर्मणि नित्येभ्यः अन्यानि, ४३०५–४३०६एतानि अपि कर्तव्यानि, किं उत यज्ञदानतपांसि नित्यानि इति। तत् असत्, नित्यानां अपि कर्मणां इह फलवत्त्वस्य उपपादितत्वात् ‘यज्ञो दानं तपः चैव पावनानि’(भ.गी.१८.५) इत्यादिना वचनेन। ४३०७नित्यानि अपि कर्माणि बन्धहेतुत्वाशङ्कया जिहासोः मुमुक्षोः कुतः काम्येषु प्रसङ्गः ? ४३०८‘दूरेण हि अवरं कर्म’(भ.गी.२.४९) इति च निन्दितत्वात्, ४३०९‘यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र’(भ.गी.३.९) इति च काम्यकर्मणां बन्धहेतुत्वस्य निश्चितत्वात्, ४३१०‘त्रैगुण्यविषया वेदाः’(भ.गी.२.४५) ‘त्रैविद्या मां सोमपाः’(भ.गी.९.२०) ‘क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति’(भ.गी.९.२१) इति च, दूरव्यवहितत्वात् च, न काम्येषु ‘एतानि अपि’ इति व्यपदेशः॥६॥४३११
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७॥
११४६४३१२तस्मात् अज्ञस्य अधिकृतस्य मुमुक्षोः —
११४७नियतस्य तु नित्यस्य संन्यासः परित्यागः कर्मणः न उपपद्यते, अज्ञस्य पावनत्वस्य इष्टत्वात्। ४३१३मोहात् अज्ञानात् तस्य नियतस्य परित्यागः — ४३१४नियतं च अवश्यं कर्तव्यं, त्यज्यते च, इति विप्रतिषिद्धं; अतः मोहनिमित्तः परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ४३१५मोहः च तमः इति॥७॥
११४९दुःखं इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् शरीरदुःखभयात् त्यजेत्, सः कृत्वा राजसं रजोनिर्वर्त्यं त्यागं नैव त्यागफलं ज्ञानपूर्वकस्य सर्वकर्मत्यागस्य फलं मोक्षाख्यं न लभेत् नैव लभेत॥८॥
नियतं क्रियतेऽर्जुन।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव
स त्यागः सात्त्विको मतः॥९॥
११५०४३१९कः पुनः सात्त्विकः त्यागः इति, आह —
११५१कार्यं कर्तव्यं इति एव यत् कर्म नियतं नित्यं क्रियते निर्वर्त्यते हे अर्जुन, सङ्गं त्यक्त्वा फलं च एव। एतत् ४३२०नित्यानां कर्मणां फलवत्त्वे भगवद्वचनं प्रमाणं अवोचाम। ४३२१अथवा, यद्यपि फलं न श्रूयते नित्यस्य कर्मणः, तथापि नित्यं कर्म कृतं आत्मसंस्कारं प्रत्यवायपरिहारं वा फलं करोति आत्मनः इति कल्पयति एव अज्ञः। तत्र तां अपि कल्पनां निवारयति ‘फलं त्यक्त्वा’ इति अनेन। ४३२२अतः साधु उक्तं ‘सङ्गं त्यक्त्वा फलं च’ इति। सः त्यागः नित्यकर्मसु सङ्गफलपरित्यागः सात्त्विकः सत्त्वनिर्वृत्तः मतः अभिप्रेतः॥
११५२४३२३ननु कर्मपरित्यागः त्रिविधः संन्यासः इति च प्रकृतः। तत्र तामसो राजसः च उक्तः त्यागः। कथं इह सङ्गफलत्यागः तृतीयत्वेन उच्यते ? ४३२४यथा त्रयो ब्राह्मणाः आगताः, तत्र षडङ्गविदौ द्वौ, क्षत्रियः तृतीयः इति तद्वत्। ४३२५न एषः दोषः त्यागसामान्येन स्तुत्यर्थत्व। ४३२६अस्ति हि कर्मसंन्यासस्य फलाभिसन्धित्यागस्य च त्यागत्वसामान्यम्। ४३२७तत्र राजसतामसत्वेन कर्मत्यागनिन्दया कर्मफलाभिसन्धित्यागः सात्त्विकत्वेन स्तूयते ‘सः त्यागः सात्त्विको मतः’ इति॥९॥
११५३४३२८यः तु अधिकृतः सङ्गं त्यक्त्वा फलाभिसन्धिं च नित्यं कर्म करोति, तस्य फलरागादिना अकलुषीक्रियमाणं अन्तःकरणं नित्यैः च कर्मभिः संस्क्रियमाणं विशुध्यति। तत् ४३२९विशुद्धं प्रसन्नं आत्मालोचनक्षमं भवति। तस्य एव नित्यकर्मानुष्ठानेन विशुद्धान्तःकरणस्य आत्मज्ञानाभिमुखस्य क्रमेण यथा तन्निष्ठा स्यात्, तत् वक्तव्यं इति आह —
कुशले नानुषज्जते।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो
मेधावी च्छिन्नसंशयः॥१०॥
११५४न द्वेष्टि अकुशलं अशोभनं काम्यं कर्म, शरीरारम्भद्वारेण संसारकारणं, ४३३०‘किं अनेन ?’ इति एवम्। कुशले शोभने नित्ये कर्मणि सत्त्वशुद्धिज्ञानोत्पत्तितन्निष्ठाहेतुत्वेन ‘मोक्षकारणं इदं’ इति एवं न अनुषज्जते अनुषङ्गं प्रीतिं न करोति इति एतत्। ४३३१कः पुनः असौ ? त्यागी ४३३२पूर्वोक्तेन सङ्गफलत्यागेन तद्वान् त्यागी, ४३३३यः कर्मणि सङ्गं त्यक्त्वा तत् फलं च नित्यकर्मानुष्ठायी सः त्यागी। ४३३४कदा पुनः असौ अकुशलं कर्म न द्वेष्टि, कुशले च न अनुषज्जते इति, ४३३५उच्यते — सत्त्वसमाविष्टः यदा सत्त्वेन आत्मानात्मविवेकविज्ञानहेतुना समाविष्टः संव्याप्तः, संयुक्त इति एतत्। ४३३६अतः एव च मेधावी मेधया ४३३७आत्मज्ञानलक्षणया प्रज्ञया संयुक्तः तद्वान् मेधावी। मेधावित्वात् एव छिन्नसंशयः छिन्नः अविद्याकृतः संशयः यस्य ‘आत्मस्वरूपावस्थानं एव परं निःश्रेयससाधनं, न अन्यत् किञ्चित्’ इति एवं निश्चयेन छिन्नसंशयः॥
११५५यः अधिकृतः पुरुषः पूर्वोक्तेन प्रकारेण ४३३८कर्मयोगानुष्ठानेन क्रमेण संस्कृतात्मा सन् ४३३९जन्मादिविक्रियारहितत्वेन निष्क्रियं आत्मानं आत्मत्वेन सम्बुद्धः, सः सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य नैव कुर्वन् न कारयन् आसीनः नैष्कर्म्यलक्षणां ज्ञाननिष्ठां अश्नुते इति एतत्। पूर्वोक्तस्य कर्मयोगस्य प्रयोजनं अनेन एव श्लोकेन उक्तम्॥१०॥४३४०
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११॥
११५६४३४१यः पुनः अधिकृतः सन् देहात्माभिमानित्वेन देहभृत् अज्ञः अबाधितात्मकर्तृत्वविज्ञानतया ‘अहं कर्ता’ इति निश्चितबुद्धिः तस्य अशेषकर्मपरित्यागस्य अशक्यत्वात् कर्मफलत्यागेन चोदितकर्मानुष्ठाने एव अधिकारः, न तत्त्यागे इति एतं अर्थं दर्शयितुं आह —
११५७४३४२न हि यस्मात् देहभृता, देहं बिभर्ति इति देहभृत्, देहात्माभिमानवान् देहभृत् उच्यते, न विवेकी; सः हि ‘वेद अविनाशिनं’(भ.गी.२.२१) इत्यादिना कर्तृत्वाधिकारात् निवर्तितः। अतः तेन देहभृता अज्ञेन न शक्यं त्यक्तुं संन्यसितुं कर्माणि अशेषतः निःशेषेण। ४३४३तस्मात् यः तु अज्ञः अधिकृतः नित्यानि ४३४४कर्माणि कुर्वन् कर्मफलत्यागी कर्मफलाभिसन्धिमात्रसंन्यासी सः त्यागी इति अभिधीयते कर्मी अपि सन् इति स्तुत्यभिप्रायेण। ४३४५तस्मात् परमार्थदर्शिना एव अदेहभृता देहात्मभावरहितेन अशेषकर्मसंन्यासः शक्यते कर्तुम्॥११॥
त्रिविधं कर्मणः फलम्।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य
न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२॥
११५८४३४८किं पुनः तत् प्रयोजनं, यत् सर्वकर्मसंन्यासात् स्यात् इति, ४३४९उच्यते —
११५९४३५०अनिष्टं नरकतिर्यगादिलक्षणं, इष्टं देवादिलक्षणं, मिश्रं इष्टानिष्टसंयुक्तं मनुष्यलक्षणं च, तत्र त्रिविधं त्रिप्रकारं कर्मणः धर्माधर्मलक्षणस्य फलं ४३५१बाह्यानेककारकव्यापारनिष्पन्नं सत् ४३५२अविद्याकृतं ४३५३इन्द्रजालमायोपमं ४३५४महामोहकरं ४३५५प्रत्यगात्मोपसर्पि इव — फल्गुतया लयं अदर्शनं गच्छति इति फलनिर्वचनं — तत् एतत् एवंलक्षणं फलं भवति अत्यागिनां अज्ञानां कर्मिणां ४३५६अपरमार्थसंन्यासिनां प्रेत्य शरीरपातात् ऊर्ध्वम्। ४३५७न तु संन्यासिनां ४३५८परमार्थसंन्यासिनां परमहंसपरिव्राजकानां ४३५९केवलज्ञाननिष्ठानां क्वचित्। ४३६०न हि केवलसम्यग्दर्शननिष्ठा अविद्यादिसंसारबीजं न उन्मूलयति कदाचित् इत्यर्थः॥१२॥
कारणानि निबोध मे।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि
सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३॥
११६०४३६१अतः परमार्थदर्शिनः एव अशेषकर्मसंन्यासित्वं सम्भवति, अविद्याध्यारोपितत्वात् आत्मनि क्रियाकारकफलानां; ४३६२न तु अज्ञस्य अधिष्ठानादीनि ४३६३क्रियाकर्तृकारकाणि आत्मत्वेन एव पश्यतः अशेषकर्मसंन्यासः सम्भवति ४३६४तत् एतत् उत्तरैः श्लोकैः दर्शयति —
११६१४३६५पञ्च एतानि वक्ष्यमाणानि हे महाबाहो, कारणानि निर्वर्तकानि। निबोध मे मम इति उत्तरत्र चेतःसमाधानार्थं, वस्तुवैषम्यप्रदर्शनार्थं च। तानि च कारणानि ज्ञातव्यतया स्तौति — साङ्ख्ये ४३६६ज्ञातव्याः पदार्थाः सङ्ख्यायन्ते यस्मिन् शास्त्रे तत् साङ्ख्यं वेदान्तः। कृतान्ते इति तस्य एव विशेषणम्। ४३६७कृतं इति कर्म उच्यते, तस्य अन्तः परिसमाप्तिः यत्र सः कृतान्तः, कर्मान्तः इति एतत्। ४३६८‘यावान् अर्थः उदपाने’(भ.गी.२.४६) ४३६९‘सर्वं कर्म अखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते’(भ.गी.४.३३) इति ४३७०आत्मज्ञाने सञ्जाते सर्वकर्मणां निवृत्तिं दर्शयति। ४३७१अतः तस्मिन् आत्मज्ञानार्थे साङ्ख्ये कृतान्ते वेदान्ते प्रोक्तानि कथितानि सिद्धये निष्पत्त्यर्थं सर्वकर्मणाम्॥१३॥
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४॥
११६२कानि तानि इति, उच्यते —४३७२
११६३४३७३अधिष्ठानं इच्छाद्वेषसुखदुःखज्ञानादीनां अभिव्यक्तेः आश्रयः अधिष्ठानं शरीरं, तथा कर्ता उपाधिलक्षणः भोक्ता, करणं च श्रोत्रादि ४३७४शब्दाद्युपलब्धये पृथग्विधं नानाप्रकारं तत् द्वादशसङ्ख्यं विविधाः च पृथक्चेष्टाः ४३७५वायवीयाः प्राणापानाद्याः दैवं चैव दैवं एव च अत्र एतेषु चतुर्षु पञ्चमं पञ्चानां पूरणं ४३७६आदित्यादि चक्षुराद्यनुग्राहकम्॥१४॥
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५॥
११६४४३७७शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म त्रिभिः एतैः प्रारभते निर्वर्तयति एतत् नरः, न्याय्यं वा धर्म्यं शास्त्रीयं, विपरीतं वा अशास्त्रीयं अधर्म्यं ४३७८यत् च अपि निमिषितचेष्टितादि जीवनहेतुः तत् अपि पूर्वकृतधर्माधर्मयोः एव कार्यं इति न्याय्यविपरीतयोः एव ग्रहणेन गृहीतं, पञ्च एते यथा उक्ताः तस्य सर्वस्य एव कर्मणो हेतवः कारणानि॥
११६५४३७९ननु एतानि अधिष्ठानादीनि सर्वकर्मणां निर्वर्तकानि। कथं उच्यते ‘शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते’ इति ? ४३८०न एषः दोषः; विधिप्रतिषेधलक्षणं सर्वं कर्म शरीरादित्रयप्रधानं; ४३८१तदङ्गतया दर्शनश्रवणादि च जीवनलक्षणं त्रिधा एव राशीकृतं उच्यते शरीरादिभिः आरभ्यते इति। ४३८२फलकाले अपि तत्प्रधानैः साधनैः भुज्यते इति पञ्चानां एव हेतुत्वं न विरुध्यते इति॥१५॥
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६॥
११६६४३८३तत्र इति प्रकृतेन सम्बध्यते। ४३८४एवं सति एवं यथोक्तैः पञ्चभिः हेतुभिः निर्वर्त्ये सति कर्मणि। ४३८५–४३८६तत्र एवं सति इति दुर्मतित्वस्य हेतुत्वेन सम्बध्यते। तत्र एतेषु आत्मानन्यत्वेन अविद्यया परिकल्पितैः क्रियमाणस्य कर्मणः ‘अहं एव कर्ता’ इति कर्तारं आत्मानं केवलं शुद्धं तु यः पश्यति अविद्वान्; ४३८७कस्मात् ? ४३८८वेदान्ताचार्योपदेशन्यायैः अकृतबुद्धित्वात् असंस्कृतबुद्धित्वात्; योऽपि देहादिव्यतिरिक्तात्मवादी आत्मानं एव केवलं कर्तारं पश्यति, असौ अपि अकृतबुद्धिः; अतः अकृतबुद्धित्वात् न सः पश्यति आत्मनः तत्त्वं कर्मणो वा इत्यर्थः। अतः दुर्मतिः, कुत्सिता विपरीता दुष्टा अजस्रं ४३८९जननमरणप्रतिपत्तिहेतुभूता मतिः अस्य इति दुर्मतिः। सः पश्यन् अपि न पश्यति, ४३९०यथा तैमिरिकः अनेकं चन्द्रं, ४३९१यथा वा अभ्रेषु धावत्सु चन्द्रं धावन्तं, यथा वा वाहने उपविष्टः अन्येषु धावत्सु आत्मानं धावन्तम्॥१६॥
११६७४३९२कः पुनः सुमतिः यः सम्यक् पश्यति इति, उच्यते —
११६८यस्य शास्त्राचार्योपदेशन्यायसंस्कृतात्मनः न भवति अहङ्कृतः ‘अहं कर्ता’ इति एवंलक्षणः भावः भावना प्रत्ययः — ४३९४एते एव पञ्च अधिष्ठानादयः अविद्यया आत्मनि कल्पिताः सर्वकर्मणां कर्तारः, न अहं, ४३९५अहं तु तद्व्यापाराणां साक्षिभूतः ४३९६–४३९७‘अप्राणो हि अमनाः ४३९८–४३९९शुभ्रो हि अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) ४४००केवलः ४४०१अविक्रियः इति एवं पश्यति इति एतत् — बुद्धिः अन्तःकरणं यस्य आत्मनः उपाधिभूता न लिप्यते न अनुशयिनी भवति — ४४०२‘इदं अहं अकार्षं, तेन अहं नरकं गमिष्यामि’ इति एवं यस्य बुद्धिः न लिप्यते — सः सुमतिः, सः पश्यति। हत्वा अपि सः इमान् लोकान्, सर्वान् इमान् ४४०३प्राणिनः इत्यर्थः, न हन्ति हननक्रियां न करोति, न निबध्यते न अपि तत्कार्येण अधर्मफलेन सम्बध्यते॥
११६९४४०४ननु हत्वा अपि ४४०५न हन्ति इति विप्रतिषिद्धं उच्यते यद्यपि स्तुतिः। न एषः दोषः, लौकिकपारमार्थिकदृष्ट्यपेक्षया तत् उपपत्तेः। ४४०६देहाद्यात्मबुद्ध्या ‘हन्ता अहं’ इति लौकिकीं दृष्टिं आश्रित्य ‘हत्वा अपि’ इति आह। ४४०७यथादर्शितां पारमार्थिकीं दृष्टिं आश्रित्य ‘न हन्ति न निबध्यते’ इति। एतत् उभयं उपपद्यते एव॥४४०८
११७०ननु अधिष्ठानादिभिः सम्भूय करोति एव आत्मा, ४४०९‘कर्तारं आत्मानं केवलं तु’(भ.गी.१८.१६) इति केवलशब्दप्रयोगात्। ४४१०न एषः दोषः, आत्मनः ४४११अविक्रियस्वभावत्वे अधिष्ठानादिभिः, संहतत्वानुपपत्तेः। विक्रियावतो हि अन्यैः संहननं सम्भवति, ४४१२संहत्य वा कर्तृत्वं स्यात्। ४४१३न तु अविक्रियस्य आत्मनः केनचित् संहननं अस्ति ४४१४इति न सम्भूय कर्तृत्वं उपपद्यते। ४४१५अतः केवलत्वं आत्मनः स्वाभाविकं इति केवलशब्दः अनुवादमात्रम्। ४४१६अविक्रियत्वं च आत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम्। ४४१७‘अविकार्योऽयं उच्यते’(भ.गी.२.२५) ‘गुणैः एव कर्माणि क्रियन्ते’(भ.गी.३.२७) ‘शरीरस्थोऽपि न करोति’(भ.गी.१३.३१) इत्यादि ४४१८असकृत् उपपादितं गीतासु एव तावत्। श्रुतिषु च ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति एवं आद्यासु। न्यायतः च — ४४१९निरवयवं अपरतन्त्रं अविक्रियं आत्मतत्त्वं इति राजमार्गः। ४४२०विक्रियावत्त्वाभ्युपगमे अपि आत्मनः स्वकीया एव विक्रिया स्वस्य भवितुं अर्हति, ४४२१न अधिष्ठानादीनां कर्माणि आत्मकर्तृकाणि स्युः। ४४२२न हि परस्य कर्म परेण अकृतं आगन्तुं अर्हति। ४४२३यत् तु अविद्यया गमितं, न तत् तस्य। ४४२४यथा रजतत्वं न शुक्तिकायाः; यथा वा तलमलिनत्वं बालैः गमितं अविद्यया, न आकाशस्य, तथा अधिष्ठानादिविक्रिया अपि तेषां एव, न आत्मनः। ४४२५तस्मात् युक्तं उक्तं ‘अहङ्कृतत्वबुद्धिलेपाभावात् विद्वान् न हन्ति न निबध्यते’ इति। ४४२६‘न अयं हन्ति न हन्यते’(भ.गी.२.१९) इति प्रतिज्ञाय ‘न जायते’(भ.गी.२.२०) इत्यादिहेतुवचनेन अविक्रियत्वं आत्मनः उक्त्वा, ‘वेद अविनाशिनं’(भ.गी.२.२१) इति विदुषः कर्माधिकारनिवृत्तिं शास्त्रादौ सङ्क्षेपतः उक्त्वा, मध्ये प्रसारितां तत्र तत्र प्रसङ्गं कृत्वा इह उपसंहरति ४४२७शास्त्रार्थपिण्डीकरणाय ‘विद्वान् न हन्ति न निबध्यते’ इति। ४४२८एवं च सति देहभृत्त्वाभिमानानुपपत्तौ अविद्याकृताशेषकर्मसंन्यासोपपत्तेः संन्यासिनां अनिष्टादि त्रिविधं कर्मणः फलं न भवति इति उपपन्नं; ४४२९तद्विपर्ययात् च इतरेषां भवति ४४३०इति एतत् च अपरिहार्यं इति एषः गीताशास्त्रार्थः उपसंहृतः। ४४३१सः एषः सर्ववेदार्थसारः ४४३२निपुणमतिभिः पण्डितैः विचार्य प्रतिपत्तव्यः इति ४४३३तत्र तत्र प्रकरणविभागेन दर्शितः अस्माभिः शास्त्रन्यायानुसारेण॥१७॥
११७१अथ इदानीं कर्मणां प्रवर्तकं उच्यते —
११७२४४३५ज्ञानं ज्ञायते अनेन इति सर्वविषयं अविशेषेण उच्यते। ४४३६–४४३७तथा ज्ञेयं ज्ञातव्यं, तत् अपि सामान्येन एव सर्वं उच्यते। तथा परिज्ञाता उपाधिलक्षणः अविद्याकल्पितः भोक्ता। इति एतत् त्रयं अविशेषेण सर्वकर्मणां ४४३८प्रवर्तिका त्रिविधा त्रिप्रकारा कर्मचोदना। ४४३९ज्ञानादीनां हि त्रयाणां संनिपाते हानोपादानादिप्रयोजनः सर्वकर्मारम्भः स्यात्। ४४४०ततः पञ्चभिः अधिष्ठानादिभिः आरब्धं वाङ्मनःकायाश्रयभेदेन त्रिधा राशीभूतं त्रिषु करणादिषु सङ्गृह्यते ४४४१इति एतत् उच्यते — ४४४२करणं क्रियते अनेन इति बाह्यं श्रोत्रादि, अन्तःस्थं बुद्धि आदि, कर्म ईप्सिततमं ४४४३कर्तुः क्रियया व्याप्यमानं, कर्ता करणानां व्यापारयिता उपाधिलक्षणः, इति त्रिविधः त्रिप्रकारः ४४४४कर्मसङ्ग्रहः, सङ्गृह्यते अस्मिन् इति सङ्ग्रहः, कर्मणः सङ्ग्रहः कर्मसङ्ग्रहः, कर्म एषु हि त्रिषु समवैति, तेन अयं त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८॥
त्रिधैव गुणभेदतः।
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने
यथावच्छृणु तान्यपि॥१९॥
११७३४४४५अथ इदानीं क्रियाकारकफलानां सर्वेषां ४४४६गुणात्मकत्वात् सत्त्वरजस्तमोगुणभेदतः त्रिविधः भेदः वक्तव्यः ४४४७इति आरभ्यते —
११७४ज्ञानं कर्म च, कर्म क्रिया, ४४४८न कारकं पारिभाषिकं ईप्सिततमं कर्म, कर्ता च निर्वर्तकः क्रियाणां त्रिधा एव, अवधारणं ४४४९गुणव्यतिरिक्तजात्यन्तराभावप्रदर्शनार्थं गुणभेदतः सत्त्वादिभेदेन इत्यर्थः। ४४५०प्रोच्यते कथ्यते गुणसङ्ख्याने कापिले शास्त्रे ४४५१तत् अपि गुणसङ्ख्यानशास्त्रं गुणभोक्तृविषये प्रमाणं एव। परमार्थब्रह्मैकत्वविषये यद्यपि विरुध्यते, तथापि ४४५२ते हि कापिलाः गुणगौणव्यापारनिरूपणे अभियुक्ताः इति तत् शास्त्रं अपि वक्ष्यमाणार्थस्तुत्यर्थत्वेन उपादीयते इति ४४५३न विरोधः। यथावत् ४४५४यथान्यायं यथाशास्त्रं शृणु तानि अपि ज्ञानादीनि तद्भेदजातानि गुणभेदकृतानि शृणु, वक्ष्यमाणे अर्थे मनःसमाधिं कुरु इत्यर्थः॥१९॥
भावमव्ययमीक्षते।
अविभक्तं विभक्तेषु
तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२०॥
११७५४४५५ज्ञानस्य तु तावत् त्रिविधत्वं उच्यते —
११७६४४५६सर्वभूतेषु अव्यक्तादिस्थावरान्तेषु भूतेषु येन ज्ञानेन एकं भावं वस्तु — भावशब्दः वस्तुवाची, ४४५७एकं आत्मवस्तु इत्यर्थः; अव्ययं न व्येति स्वात्मना स्वधर्मेण वा, ४४५८कूटस्थं इत्यर्थः; ईक्षते पश्यति येन ज्ञानेन, तं च भावं अविभक्तं प्रतिदेहं ४४५९विभक्तेषु देहभेदेषु न विभक्तं तत् आत्मवस्तु, व्योमवत् निरन्तरं इत्यर्थः; तत् ज्ञानं साक्षात् सम्यग्दर्शनं ४४६०अद्वैतात्मविषयं सात्त्विकं विद्धि इति॥२०॥
नानाभावान्पृथग्विधान्।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु
तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१॥
११७७४४६१यानि द्वैतदर्शनानि तानि असम्यग्भूतानि ४४६२राजसानि तामसानि च इति न साक्षात् संसारोच्छित्तये भवन्ति —
११७८पृथक्त्वेन तु ४४६३भेदेन प्रतिशरीरं अन्यत्वेन यत् ज्ञानं नानाभावान् ४४६४भिन्नान् आत्मनः पृथग्विधान् पृथक्प्रकारान् भिन्नलक्षणान् इत्यर्थः, वेत्ति विजानाति यत् ज्ञानं सर्वेषु भूतेषु, ज्ञानस्य कर्तृत्वासम्भवात् ४४६५येन ज्ञानेन वेत्ति इत्यर्थः, तत् ज्ञानं विद्धि राजसं रजोगुणनिर्वृत्तम्॥२१॥
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२॥
११७९यत् ज्ञानं कृत्स्नवत् समस्तवत् सर्वविषयं इव एकस्मिन् कार्ये देहे बहिः वा प्रतिमादौ सक्तं ४४६६‘एतावान् एव आत्मा ईश्वरो वा, न अतः परं अस्ति’ इति, ४४६७यथा नग्नक्षपणकादीनां शरीरान्तर्वर्ती देहपरिमाणो जीवः, ईश्वरो वा पाषाणदार्वादिमात्रं, इति एवं एकस्मिन् कार्ये सक्तं अहैतुकं हेतुवर्जितं निर्युक्तिकं, अतत्त्वार्थवत् अयथाभूतार्थवत्, यथाभूतः अर्थः तत्त्वार्थः, सः अस्य ज्ञेयभूतः अस्ति इति तत्त्वार्थवत्, न तत्त्वार्थवत् अतत्त्वार्थवत्; ४४६८अहैतुकत्वात् एव ४४६९अल्पं च, अल्पविषयत्वात् अल्पफलत्वात् वा। तत् तामसं उदाहृतम्। ४४७०तामसानां हि प्राणिनां अविवेकिनां ईदृशं ज्ञानं दृश्यते॥२२॥
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३॥
११८०४४७१अथ इदानीं कर्मणः त्रैविध्यं उच्यते —
११८१४४७२नियतं नित्यं सङ्गरहितं आसक्तिवर्जितं अरागद्वेषतःकृतं रागप्रयुक्तेन द्वेषप्रयुक्तेन च कृतं रागद्वेषतःकृतं, तत् विपरीतं अरागद्वेषतःकृतं, अफलप्रेप्सुना फलं प्रेप्सति इति फलप्रेप्सुः फलतृष्णः तद्विपरीतेन अफलप्रेप्सुना कर्त्रा कृतं कर्म यत्, तत् सात्त्विकं उच्यते॥२३॥
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४॥
११८२४४७३यत् तु कामेप्सुना कर्मफलप्रेप्सुना इत्यर्थः, कर्म ४४७४साहङ्कारेण इति न तत्त्वज्ञानापेक्षया। ४४७५किं तर्हि ? ४४७६लौकिकश्रोत्रियनिरहङ्कारापेक्षया। ४४७७यो हि परमार्थनिरहङ्कारः आत्मवित्, न तस्य कामेप्सुत्वबहुलायासकर्तृत्वप्राप्तिः अस्ति। ४४७८सात्त्विकस्य अपि कर्मणः अनात्मवित् साहङ्कारः कर्ता, किं उत राजसतामसयोः। ४४७९लोके अनात्मवित् अपि श्रोत्रियो निरहङ्कारः उच्यते ‘निरहङ्कारः अयं ब्राह्मणः’ इति। तस्मात् तत् अपेक्षया एव ‘साहङ्कारेण वा’ इति उक्तम्। पुनःशब्दः पादपूरणार्थः। क्रियते बहुलायासं कर्त्रा महता आयासेन निर्वर्त्यते, तत् कर्म राजसं उदाहृतम्॥२४॥
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५॥
११८३अनुबन्धं पश्चाद्भावि यत् वस्तु सः अनुबन्धः उच्यते तं च ४४८०अनुबन्धं, क्षयं यस्मिन् कर्मणि क्रियमाणे शक्तिक्षयः अर्थक्षयो वा स्यात् तं क्षयं, हिंसां प्राणिबाधां च; अनपेक्ष्य च पौरुषं पुरुषकारं ‘शक्नोमि इदं कर्म समापयितुं’ इति एवं आत्मसामर्थ्यं, इति एतानि अनुबन्धादीनि अनपेक्ष्य पौरुषान्तानि मोहात् अविवेकतः आरभ्यते कर्म यत्, तत् तामसं तमोनिर्वृत्तं उच्यते॥२५॥
धृत्युत्साहसमन्वितः।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः
कर्ता सात्त्विक उच्यते॥२६॥
११८४इदानीं कर्तृभेदः उच्यते —
११८५४४८१मुक्तसङ्गः मुक्तः परित्यक्तः सङ्गः येन सः मुक्तसङ्गः, अन् अहंवादी न अहंवदनशीलः, धृत्युत्साहसमन्वितः धृतिः धारणं उत्साहः उद्यमः ताभ्यां समन्वितः संयुक्तः धृत्युत्साहसमन्वितः, सिद्धि असिद्ध्योः क्रियमाणस्य कर्मणः फलसिद्धौ असिद्धौ च सिद्धि असिद्ध्योः निर्विकारः, ४४८२केवलं शास्त्रप्रमाणेन प्रयुक्तः न फलरागादिना यः सः निर्विकारः उच्यते। एवंभूतः कर्ता यः सः सात्त्विकः उच्यते॥२६॥
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७॥
११८६४४८३रागी रागः अस्य अस्ति इति रागी, कर्मफलप्रेप्सुः कर्मफलार्थी इत्यर्थः, लुब्धः परद्रव्येषु सञ्जाततृष्णः, तीर्थादौ स्वद्रव्यापरित्यागी वा, हिंसात्मकः परपीडाकरस्वभावः, अशुचिः बाह्याभ्यन्तरशौचवर्जितः, हर्षशोकान्वितः इष्टप्राप्तौ हर्षः अनिष्टप्राप्तौ इष्टवियोगे च शोकः ताभ्यां हर्षशोकाभ्यां अन्वितः संयुक्तः, तस्य एव च कर्मणः सम्पत्तिविपत्तिभ्यां हर्षशोकौ स्यातां, ताभ्यां संयुक्तो यः कर्ता सः राजसः परिकीर्तितः॥२७॥
शठो नैकृतिकोऽलसः।
विषादी दीर्घसूत्री च
कर्ता तामस उच्यते॥२८॥
११८७अयुक्तः न युक्तः असमाहितः, प्राकृतः अत्यन्तासंस्कृतबुद्धिः बालसमः, स्तब्धः दण्डवत् न नमति कस्मैचित्, शठः मायावी शक्तिगूहनकारी, नैकृतिकः परविभेदनपरः, अलसः अप्रवृत्तिशीलः कर्तव्येषु अपि, विषादी विषादवान् सर्वदा अवसन्नस्वभावः, दीर्घसूत्री च ४४८४कर्तव्यानां दीर्घप्रसारणः, सर्वदा मन्दस्वभावः, यत् अद्य श्वो वा कर्तव्यं तत् मासेन अपि न करोति, यः च एवंभूतः, सः कर्ता तामसः उच्यते॥२८॥४४८५
११८८बुद्धेः भेदं धृतेः चैव भेदं गुणतः ४४८८सत्त्वादिगुणतः त्रिविधं शृणु इति सूत्रोपन्यासः। प्रोच्यमानं कथ्यमानं अशेषेण निरवशेषतः यथावत् पृथक्त्वेन विवेकतः धनञ्जय, दिग्विजये मानुषं दैवं च प्रभूतं धनं जितवान्, तेन असौ धनञ्जयः अर्जुनः॥२९॥
कार्याकार्ये भयाभये।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति
बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३०॥
११८९४४८९प्रवृत्तिं च प्रवृत्तिः प्रवर्तनं ४४९०बन्धहेतुः कर्ममार्गः शास्त्रविहितविषयः, निवृत्तिं च निर्वृत्तिः मोक्षहेतुः संन्यासमार्गः — बन्धमोक्षसमानवाक्यत्वात् प्रवृत्तिनिवृत्ती कर्मसंन्यासमार्गौ इति अवगम्यते — कार्याकार्ये विहितप्रतिषिद्धे लौकिके वैदिके वा शास्त्रबुद्धेः कर्तव्याकर्तव्ये करणाकरणे इति एतत्; ४४९१कस्य ? देशकालाद्यपेक्षया दृष्टादृष्टार्थानां कर्मणाम्। ४४९२भयाभये बिभेति अस्मात् इति भयं चोरव्याघ्रादि, न भयं अभयं, भयं च अभयं च भयाभये, दृष्टादृष्टविषययोः भयाभययोः कारणे इत्यर्थः। बन्धं सहेतुकं मोक्षं च सहेतुकं या वेत्ति विजानाति बुद्धिः, सा पार्थ सात्त्विकी। तत्र ४४९३ज्ञानं बुद्धेः वृत्तिः; बुद्धिः तु वृत्तिमती। ४४९४धृतिः अपि वृत्तिविशेषः एव बुद्धेः॥३०॥
कार्यं चाकार्यमेव च।
अयथावत्प्रजानाति
बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१॥
११९०यया धर्मं शास्त्रचोदितं अधर्मं च तत्प्रतिषिद्धं कार्यं च अकार्यं एव च ४४९५पूर्वोक्ते एव कार्याकार्ये अयथावत् न यथावत् सर्वतः निर्णयेन न प्रजानाति, बुद्धिः सा पार्थ, राजसी॥३१॥
मन्यते तमसावृता।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च
बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२॥
११९१अधर्मं प्रतिषिद्धं धर्मं विहितं इति या मन्यते जानाति तमसा आवृता सती, सर्वार्थान् ४४९६सर्वान् एव ज्ञेयपदार्थान् विपरीतान् च विपरीतान् एव विजानाति, बुद्धिः सा पार्थ, तामसी॥३२॥
मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।
योगेनाव्यभिचारिण्या
धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३॥
११९२४४९७धृत्या यया — अव्यभिचारिण्या इति व्यवहितेन सम्बन्धः, धारयते; किं ? मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः मनः च प्राणाः च इन्द्रियाणि च मनःप्राणेन्द्रियाणि, तेषां क्रियाः चेष्टाः, ४४९८ताः उच्छास्त्रमार्गप्रवृत्तेः धारयते धारयति — ४४९९धृत्या हि धार्यमाणाः उच्छास्त्रमार्गविषयाः न भवन्ति — ४५००योगेन समाधिना, अव्यभिचारिण्या, नित्यसमाध्यनुगतया इत्यर्थः। ४५०१एतत् उक्तं भवति — अव्यभिचारिण्या धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धार्यमाणाः योगेन धारयति इति। या एवंलक्षणा धृतिः, सा पार्थ, सात्त्विकी॥३३॥
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४॥
११९३४५०२यया तु धर्मकामार्थान् धर्मः च कामः च अर्थः च धर्मकामार्थाः तान् धर्मकामार्थान् धृत्या यया धारयते ४५०३मनसि नित्यं एव कर्तव्यरूपान् अवधारयति हे अर्जुन, प्रसङ्गेन यस्य यस्य धर्मादेः धारणप्रसङ्गः तेन तेन प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी च भवति ४५०४यः पुरुषः, तस्य धृतिः या, सा पार्थ, राजसी॥३४॥
विषादं मदमेव च।
न विमुञ्चति दुर्मेधा
धृतिः सा तामसी मता॥३५॥
११९४४५०५यया स्वप्नं निद्रां भयं त्रासं शोकं विषादं विषण्णतां मदं विषयसेवां आत्मनः बहुमन्यमानः मत्तः इव मदं एव च मनसि नित्यं एव कर्तव्यरूपतया कुर्वन् न विमुञ्चति धारयति एव दुर्मेधाः कुत्सितमेधाः पुरुषः यः, तस्य धृतिः या, सा तामसी मता॥३५॥
शृणु मे भरतर्षभ।
अभ्यासाद्रमते यत्र
दुःखान्तं च निगच्छति॥३६॥
११९५४५०६गुणभेदेन क्रियाणां कारकाणां च त्रिविधो भेदः उक्तः। अथ ४५०७इदानीं फलस्य सुखस्य त्रिविधो भेदः उच्यते —
११९६सुखं तु इदानीं त्रिविधं शृणु, समाधानं कुरु इति एतत्, मे मम भरतर्षभ। अभ्यासात् परिचयात् आवृत्तेः रमते रतिं प्रतिपद्यते यत्र यस्मिन् सुखानुभवे दुःखान्तं च दुःखावसानं दुःखोपशमं च निगच्छति निश्चयेन प्राप्नोति॥३६॥
११९७यत् तत् सुखं अग्रे पूर्वं प्रथमसंनिपाते ४५०९ज्ञानवैराग्यध्यानसमाध्यारम्भे ४५१०अत्यन्तायासपूर्वकत्वात् ४५११विषं इव दुःखात्मकं भवति, परिणामे ज्ञानवैराग्यादिपरिपाकजं सुखं अमृतोपमं, तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तं विद्वद्भिः, ४५१२आत्मनः बुद्धिः आत्मबुद्धि, आत्मबुद्धेः प्रसादः नैर्मल्य सलिलस्य इव स्वच्छता, ततः जातं आत्मबुद्धिप्रसादजम्। ४५१३आत्मविषया वा आत्मावलम्बना वा बुद्धिः आत्मबुद्धि, तत्प्रसादप्रकर्षात् वा जातं इति एतत्। तस्मात् सात्त्विकं तत्॥३७॥
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८॥
११९८४५१४विषयेन्द्रियसंयोगात् जायते यत् सुखं तत् सुखं अग्रे प्रथमक्षणे अमृतोपमं अमृतसमं, परिणामे विषं इव, बलवीर्यरूपप्रज्ञामेधाधनोत्साहहानिहेतुत्वात् ४५१५अधर्मतज्जनितनरकादिहेतुत्वात् च परिणामे तदुपभोगपरिणामान्ते विषं इव, तत् सुखं राजसं स्मृतम्॥३८॥
११९९यत् अग्रे च अनुबन्धे च ४५१७अवसानोत्तरकाले च सुखं मोहनं मोहकरं आत्मनः ४५१८निद्रालस्यप्रमादोत्थं निद्रा च आलस्यं च प्रमादः च तेभ्यः समुत्तिष्ठति इति निद्रालस्यप्रमादोत्थं, तत् तामसं उदाहृतम्॥३९॥
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४०॥
१२००४५१९अथ इदानीं प्रकरणोपसंहारार्थः श्लोकः आरभ्यते —
१२०१न तत् अस्ति तत् नास्ति पृथिव्यां वा मनुष्यादिषु सत्त्वं प्राणिजातं अन्यत् वा अप्राणि, दिवि देवेषु वा पुनः सत्त्वं, प्रकृतिजैः प्रकृतितः जातैः एभिः त्रिभिः गुणैः सत्त्वादिभिः मुक्तं परित्यक्तं यत् स्यात्, न तत् अस्ति इति पूर्वेण सम्बन्धः॥४०॥
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१॥
१२०२४५२०सर्वः संसारः ४५२१क्रियाकारकफललक्षणः ४५२२सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकः ४५२३अविद्यापरिकल्पितः समूलः अनर्थः उक्तः, ४५२४वृक्षरूपकल्पनया च ‘ऊर्ध्वमूलं’(भ.गी.१५.१) इत्यादिना,तं च ४५२५‘असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा' 'ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं’(भ.गी.१५.३), इति च उक्तम्। ४५२६तत्र च सर्वस्य त्रिगुणात्मकत्वात् संसारकारणनिवृत्त्यनुपपत्तौ प्राप्तायां, यथा तन्निवृत्तिः स्यात् तथा वक्तव्यं, ४५२७सर्वः च गीताशास्त्रार्थः उपसंहर्तव्यः, ४५२८एतावान् एव च सर्ववेदस्मृत्यर्थः पुरुषार्थं इच्छद्भिः अनुष्ठेयः इति एवं अर्थं ‘ब्राह्मणक्षत्रियविशां’ इत्यादिः आरभ्यते —
१२०३४५२९ब्राह्मणाः च क्षत्रियाः च विशः च ब्राह्मणक्षत्रियविशः, तेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च — ४५३०शूद्राणां असमासकरणं एकजातित्वे सति वेदानधिकारात् — हे परन्तप, कर्माणि प्रविभक्तानि इतरेतरविभागेन व्यवस्थापितानि। ४५३१केन ? स्वभावप्रभवैः गुणैः, स्वभावः ईश्वरस्य प्रकृतिः त्रिगुणात्मिका माया सा प्रभवः येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवाः, तैः, शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि ब्राह्मणादीनाम्। ४५३२अथवा ब्राह्मणस्वभावस्य सत्त्वगुणः प्रभवः कारणं, तथा क्षत्रियस्वभावस्य सत्त्वोपसर्जनं रजः प्रभवः, वैश्यस्वभावस्य तमउपसर्जनं रजः प्रभवः, शूद्रस्वभावस्य रजउपसर्जनं तमः प्रभवः, ४५३३प्रशान्त्यैश्वर्येहामूढतास्वभावदर्शनात् चतुर्णाम्। ४५३४अथवा, जन्मान्तरकृतसंस्कारः प्राणिनां वर्तमानजन्मनि स्वकार्याभिमुखत्वेन अभिव्यक्तः स्वभावः, सः प्रभवो येषां ४५३५गुणानां ते ४५३६स्वभावप्रभवाः गुणाः; गुणप्रादुर्भावस्य निष्कारणत्वानुपपत्तेः। ‘स्वभावः कारणं’ इति च कारणविशेषोपादानम्। ४५३७एवं स्वभावप्रभवैः प्रकृतिभवैः सत्त्वरजस्तमोभिः गुणैः स्वकार्यानुरूपेण शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि॥
१२०४४५३८ननु शास्त्रप्रविभक्तानि शास्त्रेण विहितानि ब्राह्मणादीनां शमादीनि कर्माणि; कथं उच्यते सत्त्वादिगुणप्रविभक्तानि इति ? ४५३९न एषः दोषः; शास्त्रेण अपि ब्राह्मणादीनां सत्त्वादिगुणविशेषापेक्षया एव शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि, न गुणानपेक्षया, इति शास्त्रप्रविभक्तानि अपि कर्माणि गुणप्रविभक्तानि इति उच्यते॥४१॥
क्षान्तिरार्जवमेव च।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं
ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२॥
१२०५कानि पुनः तानि कर्माणि इति, उच्यते —४५४०
१२०६शमः दमः च ४५४१यथाव्याख्यातार्थौ, तपः यथा उक्तं शारीरादि, ४५४२शौचं व्याख्यातं, क्षान्तिः क्षमा, आर्जवं ऋजुता एव च ज्ञानं विज्ञानं, आस्तिक्यं आस्तिकभावः श्रद्दधानता आगमार्थेषु, ब्रह्मकर्म ब्राह्मणजातेः कर्म स्वभावजं — यत् उक्तं स्वभावप्रभवैः गुणैः प्रविभक्तानि इति तत् एव उक्तं स्वभावजं इति॥४२॥४५४३
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥४३॥
१२०७४५४४शौर्यं शूरस्य भावः, तेजः प्रागल्भ्यं, धृतिः धारणं, ४५४५सर्वावस्थासु अनवसादः भवति यया धृत्या उत्तम्भितस्य, दाक्ष्यं दक्षस्य भावः, ४५४६सहसा प्रत्युत्पन्नेषु कार्येषु अव्यामोहेन प्रवृत्तिः, युद्धे च अपि अपलायनं अपराङ्मुखीभावः शत्रुभ्यः, दानं देयद्रव्येषु मुक्तहस्तता, ईश्वरभावः च ईश्वरस्य भावः, प्रभुशक्तिप्रकटीकरणं ईशितव्यान् प्रति, क्षात्रं कर्म क्षत्रियजातेः विहितं कर्म क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥४३॥
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४॥
१२०८४५४७कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं कृषिः च गौरक्ष्यं च वाणिज्यं च कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं, कृषिः भूमेः विलेखनं, गौरक्ष्यं गाः रक्षति इति गोरक्षः तस्य भावः गौरक्ष्यं, पाशुपाल्यं इत्यर्थः, वाणिज्यं वणिक्कर्म क्रयविक्रयादिलक्षणं वैश्यकर्म वैश्यजातेः कर्म वैश्यकर्म स्वभावजम्। परिचर्यात्मकं शुश्रूषास्वभावं कर्म शूद्रस्य अपि स्वभावजम्॥४४॥
संसिद्धिं लभते नरः।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं
यथा विन्दति तच्छृणु॥४५॥
१२०९४५४८एतेषां जातिविहितानां कर्मणां सम्यक् अनुष्ठितानां स्वर्गप्राप्तिः फलं स्वभावतः, ४५४९‘वर्णाः आश्रमाः च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलं अनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलधर्मायुःश्रुतवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते’(गौ.ध.२.२.२९), इत्यादिस्मृतिभ्यः; ४५५०पुराणे च वर्णिनां आश्रमिणां च लोकफलभेदविशेषस्मरणात्। ४५५१कारणान्तरात् तु इदं वक्ष्यमाणं फलं —
१२१०४५५२–४५५३स्वे स्वे यथोक्तलक्षणभेदे कर्मणि अभिरतः तत् परः संसिद्धिं स्वकर्मानुष्ठानात् अशुद्धिक्षये सति कायेन्द्रियाणां ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणां संसिद्धिं लभते प्राप्नोति नरः अधिकृतः पुरुषः; ४५५४किं स्वकर्मानुष्ठानतः एव साक्षात् संसिद्धिः ? ४५५५न; ४५५६कथं तर्हि ? ४५५७स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा येन प्रकारेण विन्दति, तत् शृणु॥४५॥
येन सर्वमिदं ततम्।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य
सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६॥
१२११४५५८यतः ४५५९यस्मात् प्रवृत्तिः उत्पत्तिः चेष्टा वा यस्मात् अन्तर्यामिणः ईश्वरात् भूतानां प्राणिनां स्यात्, येन ईश्वरेण सर्वं इदं ततं जगत् व्याप्तं स्वकर्मणा पूर्वोक्तेन प्रतिवर्णं तं ईश्वरं अभ्यर्च्य पूजयित्वा आराध्य ४५६०केवलं ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणां सिद्धिं विन्दति मानवः मनुष्यः॥४६॥
परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वभावनियतं कर्म
कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७॥
१२१३श्रेयान् प्रशस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मः, विगुणोऽपि इति अपिशब्दो द्रष्टव्यः, परधर्मात्। स्वभावनियतं ४५६२स्वभावेन नियतं, ४५६३यत् उक्तं स्वभावजं इति, तत् एव उक्तं स्वभावनियतं इति; ४५६४यथा विषजातस्य कृमेः विषं न दोषकरं, तथा स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषं पापम्॥४७॥
१२१४४५६६स्वभावनियतं कर्म कुर्वाणो विषजः इव कृमिः किल्बिषं न आप्नोति इति उक्तं; ४५६७परधर्मः च भयावह इति, ४५६८अनात्मज्ञः च ‘न हि कश्चित् क्षणं अपि अकर्मकृत् तिष्ठति’(भ.गी.३.५) इति। ४५६९अतः —
१२१५सहजं सह जन्मना एव उत्पन्नम्। किं तत् ? कर्म कौन्तेय सदोषं अपि ४५७०त्रिगुणात्मकत्वात् न त्यजेत्। सर्वारम्भाः आरभ्यन्त इति आरम्भाः, सर्वकर्माणि इति एतत्; ४५७१प्रकरणात् ४५७२ये केचित् आरम्भाः स्वधर्माः परधर्माः च, ते सर्वे हि यस्मात् — ४५७३त्रिगुणात्मकत्वं अत्र हेतुः — त्रिगुणात्मकत्वात् दोषेण धूमेन सहजेन अग्निः इव, आवृताः। ४५७४सहजस्य कर्मणः स्वधर्माख्यस्य परित्यागेन परधर्मानुष्ठाने अपि दोषात् नैव मुच्यते; भयावहः च परधर्मः। न च शक्यते अशेषतः त्यक्तुं अज्ञेन कर्म यतः, तस्मात् न त्यजेत् इत्यर्थः॥
१२१६४५७५किं अशेषतः त्यक्तुं अशक्यं कर्म इति न त्यजेत् ? किं वा सहजस्य कर्मणः त्यागे दोषो भवति इति ? ४५७६किं च अतः ? ४५७७यदि तावत् अशेषतः त्यक्तुं अशक्यं इति न त्याज्यं सहजं कर्म, ४५७८एवं तर्हि अशेषतः त्यागे गुणः एव स्यात् इति सिद्धं भवति। ४५७९सत्यं एवं; अशेषतः त्यागः एव न उपपद्यते इति चेत्, ४५८०किं नित्यप्रचलितात्मकः पुरुषः, यथा साङ्ख्यानां गुणाः ? किं वा क्रिया एव कारकं, यथा बौद्धानां स्कन्धाः क्षणप्रध्वंसिनः ? ४५८१उभयथा अपि कर्मणः अशेषतः त्यागः न सम्भवति। ४५८२अथ तृतीयोऽपि पक्षः — यदा करोति तदा सक्रियं वस्तु। यदा न करोति, तदा निष्क्रियं तत् एव। ४५८३तत्र एवं सति शक्यं कर्म अशेषतः त्यक्तुम्। ४५८४अयं तु अस्मिन् तृतीये पक्षे विशेषः — न नित्यप्रचलितं वस्तु, न अपि क्रिया एव कारकम्। किं तर्हि ? व्यवस्थिते द्रव्ये अविद्यमाना क्रिया उत्पद्यते, विद्यमाना च विनश्यति। ४५८५शुद्धं तत् द्रव्यं शक्तिमत् अवतिष्ठते। इति एवं आहुः काणादाः। ४५८६–४५८७तत् एव च कारकं इति। अस्मिन् पक्षे को दोषः इति। ४५८८–४५८९अयं एव तु दोषः — ४५९०यतः तु अभागवतं मतं इदम्। कथं ज्ञायते ? यतः आह भगवान् ‘न असतः विद्यते भावः’(भ.गी.२.१६) इत्यादि। ४५९१काणादानां हि असतः भावः, सतः च अभावः, इति इदं मतं ४५९२अभागवतम्। अभागवतं अपि न्यायवत् चेत् को दोषः इति चेत्, ४५९३उच्यते — दोषवत् तु इदं, सर्वप्रमाणविरोधात्। ४५९४कथं ? ४५९५यदि तावत् द्व्यणुकादि द्रव्यं प्राक् उत्पत्तेः अत्यन्तं एव असत्, उत्पन्नं च स्थितं कञ्चित् कालं पुनः अत्यन्तं एव असत्त्वं आपद्यते, ४५९६तथा च सति असत् एव सत् जायते, सत् एव असत्त्वं आपद्यते, ४५९७अभावः भावो भवति, ४५९८भावः च अभावो भवति; ४५९९तत्र अभावः जायमानः प्राक् उत्पत्तेः शशविषाणकल्पः समवाय्यसमवायिनिमित्ताख्यं कारणं अपेक्ष्य जायते इति। ४६००न च एवं अभावः उत्पद्यते, कारणं च अपेक्षते इति शक्यं वक्तुं, असतां शशविषाणादीनां अदर्शनात्। भावात्मकाः चेत् घटादयः उत्पद्यमानाः, किञ्चित् अभिव्यक्तिमात्रे कारणं अपेक्ष्य उत्पद्यन्ते इति शक्यं प्रतिपत्तुम्। किञ्च, असतः च सतः च ४६०१–४६०२सद्भावे असद्भावे न क्वचित् प्रमाणप्रमेयव्यवहारेषु विश्वासः कस्यचित् स्यात्, ४६०३‘सत् सत् एव असत् असत् एव’ इति निश्चयानुपपत्तेः॥
१२१७४६०४किञ्च, ४६०५उत्पद्यते इति द्व्यणुकादेः द्रव्यस्य स्वकारणसत्तासम्बन्धं आहुः। ४६०६प्राक् उत्पत्तेः च असत्, पश्चात् ४६०७कारणव्यापारं अपेक्ष्य स्वकारणैः परमाणुभिः सत्तया च समवायलक्षणेन सम्बन्धेन सम्बध्यते। सम्बद्धं सत् कारणसमवेतं सत् भवति। ४६०८तत्र वक्तव्यं कथं असतः स्वं कारणं भवेत् सम्बन्धो वा केनचित् स्यात् ? ४६०९न हि वन्ध्यापुत्रस्य स्वं कारणं सम्बन्धो वा केनचित् प्रमाणतः कल्पयितुं शक्यते॥
१२१८४६१०ननु न एवं वैशेषिकैः अभावस्य सम्बन्धः कल्प्यते। द्व्यणुकादीनां हि द्रव्याणां स्वकारणसमवायलक्षणः सम्बन्धः सतां एव उच्यते इति। ४६११न; सम्बन्धात् प्राक् सत्त्वानभ्युपगमात्। ४६१२न हि वैशेषिकैः कुलालदण्डचक्रादिव्यापारात् प्राक् घटादीनां अस्तित्वं इष्यते। ४६१३न च मृदा एव घटाद्याकारप्राप्तिं इच्छन्ति। ४६१४ततः च असतः एव सम्बन्धः पारिशेष्यात् इष्टो भवति॥
१२१९४६१५ननु असतोऽपि समवायलक्षणः सम्बन्धः न विरुद्धः। ४६१६न; वन्ध्यापुत्रादीनां अदर्शनात्। ४६१७घटादेः एव प्रागभावस्य स्वकारणसम्बन्धो भवति न वन्ध्यापुत्रादेः, अभावस्य तुल्यत्वे अपि इति विशेषः अभावस्य वक्तव्यः। ४६१८एकस्य अभावः, द्वयोः अभावः, सर्वस्य अभावः, प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्ताभावः इति लक्षणतो न केनचित् विशेषो दर्शयितुं शक्यः। ४६१९असति च विशेषे घटस्य प्रागभावः एव कुलालादिभिः घटभावं आपद्यते सम्बध्यते च भावेन कपालाख्येन, सम्बद्धः च सर्वव्यवहारयोग्यः च भवति, ४६२०न तु घटस्य एव प्रध्वंसाभावः अभावत्वे सति अपि, इति ४६२१प्रध्वंसाद्यभावानां न क्वचित् व्यवहारयोग्यत्वं, प्रागभावस्य एव द्व्यणुकादिद्रव्याख्यस्य उत्पत्त्यादिव्यवहारार्हत्वं इति एतत् असमञ्जसं; अभावत्वाविशेषात् अत्यन्तप्रध्वंसाभावयोः इव॥
१२२०४६२२ननु नैव अस्माभिः प्रागभावस्य भावापत्तिः उच्यते। ४६२३भावस्य एव तर्हि भावापत्तिः; ४६२४यथा घटस्य घटापत्तिः, पटस्य वा पटापत्तिः। ४६२५एतत् अपि अभावस्य भावापत्तिवत् एव प्रमाणविरुद्धम्। ४६२६साङ्ख्यस्य अपि यः परिणामपक्षः सोऽपि अपूर्वधर्मोत्पत्तिविनाशाङ्गीकरणात् वैशेषिकपक्षात् न विशिष्यते। ४६२७अभिव्यक्तितिरोभावाङ्गीकरणे अपि अभिव्यक्तितिरोभावयोः विद्यमानत्वाविद्यमानत्वनिरूपणे पूर्ववत् एव प्रमाणविरोधः। ४६२८एतेन कारणस्य एव संस्थानं उत्पत्त्यादि इति एतत् अपि प्रत्युक्तम्॥
१२२१४६२९पारिशेष्यात् सत् एकं एव वस्तु ४६३०अविद्यया उत्पत्तिविनाशादिधर्मैः अनेकधा नटवत् विकल्प्यते ४६३१इति। इदं भागवतं मतं उक्तं ‘न असतः विद्यते भावः’(भ.गी.२.१६) इति अस्मिन् श्लोके, ४६३२सत्प्रत्ययस्य अव्यभिचारात्, ४६३३व्यभिचारात् च इतरेषां इति॥
१२२२४६३४कथं तर्हि आत्मनः अविक्रियत्वे अशेषतः कर्मणः त्यागः न उपपद्यते इति ? ४६३५यदि वस्तुभूताः गुणाः, यदि वा अविद्याकल्पिताः, तत् धर्मः कर्म, तदा आत्मनि अविद्याध्यारोपितं एव इति अविद्वान् ‘न हि कश्चित् क्षणं अपि अशेषतः त्यक्तुं शक्नोति’(भ.गी.३.५) इति उक्तम्। ४६३६विद्वान् तु पुनः विद्यया ४६३७अविद्यायां निवृत्तायां शक्नोति एव अशेषतः कर्म परित्यक्तुं, अविद्याध्यारोपितस्य शेषानुपपत्तेः। ४६३८न हि तैमिरिकदृष्ट्या अध्यारोपितस्य द्विचन्द्रादेः तिमिरापगमे अपि शेषः अवतिष्ठते। ४६३९एवं च सति इदं वचनं उपपन्नं ‘सर्वकर्माणि मनसा’(भ.गी.५.१३) इत्यादि, ४६४०‘स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धिं लभते नरः’(भ.गी.१८.४५) ४६४१‘स्वकर्मणा तं अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः’(भ.गी.१८.४६) इति च॥४८॥
जितात्मा विगतस्पृहः।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां
संन्यासेनाधिगच्छति॥४९॥
१२२३४६४२या कर्मजा सिद्धिः उक्ता ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणा, तस्याः फलभूता नैष्कर्म्यसिद्धिः ज्ञाननिष्ठालक्षणा च वक्तव्या इति श्लोकः आरभ्यते —
१२२४४६४३असक्तबुद्धिः असक्ता सङ्गरहिता बुद्धिः अन्तःकरणं यस्य सः असक्तबुद्धिः सर्वत्र पुत्रदारादिषु आसक्तिनिमित्तेषु, ४६४४जितात्मा जितः वशीकृतः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः जितात्मा, विगतस्पृहः विगता स्पृहा तृष्णा ४६४५–४६४६देहजीवितभोगेषु यस्मात् सः विगतस्पृहः, यः एवंभूतः आत्मज्ञः सः ४६४७नैष्कर्म्यसिद्धिं निर्गतानि कर्माणि यस्मात् निष्क्रियब्रह्मात्मसम्बोधात् सः निष्कर्मा तस्य भावः नैष्कर्म्यं, नैष्कर्म्यं च तत् सिद्धिः च सा नैष्कर्म्यसिद्धिः, निष्कर्मत्वस्य वा निष्क्रियात्मरूपावस्थानलक्षणस्य सिद्धिः निष्पत्तिः, तां नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां प्रकृष्टां ४६४८कर्मजसिद्धिविलक्षणां सद्योमुक्त्यवस्थानरूपां संन्यासेन सम्यग्दर्शनेन ४६४९तत्पूर्वकेण वा सर्वकर्मसंन्यासेन, अधिगच्छति प्राप्नोति। ४६५०तथा च उक्तं — ‘सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य नैव कुर्वन् न कारयन् आस्ते’(भ.गी.५.१३) इति॥४९॥
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५०॥
१२२५४६५१पूर्वोक्तेन स्वकर्मानुष्ठानेन ईश्वराभ्यर्चनरूपेण जनितां प्रागुक्तलक्षणां सिद्धिं प्राप्तस्य उत्पन्नात्मविवेकज्ञानस्य केवलात्मज्ञाननिष्ठारूपा नैष्कर्म्यलक्षणा सिद्धिः येन क्रमेण भवति, तत् वक्तव्यं इति आह —
१२२६सिद्धिं प्राप्तः स्वकर्मणा ईश्वरं समभ्यर्च्य तत्प्रसादजां कायेन्द्रियाणां ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणां सिद्धिं प्राप्तः — सिद्धिं प्राप्तः इति ४६५२तत् अनुवादः उत्तरार्थः। ४६५३–४६५४किं तत् उत्तरं, यदर्थः अनुवादः इति, उच्यते — ४६५५यथा येन प्रकारेण ज्ञाननिष्ठारूपेण ब्रह्म परमात्मानं आप्नोति, तथा तं प्रकारं ज्ञाननिष्ठाप्राप्तिक्रमं मे मम वचनात् निबोध त्वं निश्चयेन अवधारय इति एतत्। किं विस्तरेण ? न इति आह — समासेन एव सङ्क्षेपेण एव हे कौन्तेय, यथा ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध इति। अनेन या प्रतिज्ञाता ब्रह्मप्राप्तिः, तां इदन्तया दर्शयितुं आह — ‘निष्ठा ज्ञानस्य या परा’ इति। निष्ठा पर्यवसानं परिसमाप्तिः इति एतत्। ४६५६कस्य ? ४६५७ब्रह्मज्ञानस्य या परा। ४६५८कीदृशी सा ? ४६५९यादृशं आत्मज्ञानम्। ४६६०कीदृक् तत् ? ४६६१–४६६३यादृशः आत्मा। कीदृशः सः ? यादृशो भगवता उक्तः, उपनिषद्वाक्यैः च न्यायतः च॥
१२२७४६६४–४६६५ननु विषयाकारं ज्ञानम्। ४६६६न ज्ञानविषयः, न अपि आकारवान् आत्मा इष्यते क्वचित्। ननु ‘आदित्यवर्णं’(श्वे.उ.३.८) ‘भारूपः’(छा.उ.३.१४.२) ‘स्वयञ्ज्योतिः’(बृ.उ.४.३.९) इति आकारवत्त्वं आत्मनः श्रूयते। न; तमोरूपत्वप्रतिषेधार्थत्वात् तेषां वाक्यानां — ४६६७द्रव्यगुणाद्याकारप्रतिषेधे आत्मनः तमोरूपत्वे प्राप्ते तत्प्रतिषेधार्थानि ‘आदित्यवर्णं’ इत्यादीनि वाक्यानि। ४६६८‘अरूपं’(कः.उ.१.३.१५) इति च विशेषतः रूपप्रतिषेधात्। ४६६९अविषयत्वात् च — ४६७०–४६७१‘न सन्दृशे तिष्ठति रूपं अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चन एनं’(श्वे.उ.४.२०) ४६७२‘अशब्दं अस्पर्शं’(कः.उ.१.३.१५) इत्यादेः। ४६७३तस्मात् आत्माकारं ज्ञानं इति अनुपपन्नम्॥
१२२८४६७४कथं तर्हि आत्मनः ज्ञानं ? ४६७५सर्वं हि यद्विषयं यत् ज्ञानं, तत् तदाकारं भवति। ४६७६निराकारः च आत्मा इति उक्तम्। ४६७७ज्ञानात्मनोः च उभयोः निराकारत्वे कथं तद्भावनानिष्ठा इति ? ४६७८न; ४६७९अत्यन्तनिर्मलत्वातिस्वच्छत्वातिसूक्ष्मत्वोपपत्तेः आत्मनः। बुद्धेः च आत्मवत् नैर्मल्याद्युपपत्तेः आत्मचैतन्याकाराभासत्वोपपत्तिः। बुद्ध्याभासं मनः, तदाभासानि इन्द्रियाणि, इन्द्रियाभासः च देहः। अतः लौकिकैः देहमात्रे एव आत्मदृष्टिः क्रियते॥
१२२९४६८०देहचैतन्यवादिनः च लोकायतिकाः ‘चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुषः’ इति आहुः। ४६८१तथा ४६८२अन्ये इन्द्रियचैतन्यवादिनः, अन्ये मनश्चैतन्यवादिनः, ४६८३अन्ये बुद्धिचैतन्यवादिनः। ४६८४ततोऽपि आन्तरं अव्यक्तं अव्याकृताख्यं अविद्यावस्थं आत्मत्वेन प्रतिपन्नाः केचित्। ४६८५सर्वत्र बुद्ध्यादिदेहान्ते आत्मचैतन्याभासता आत्मभ्रान्तिकारणं ४६८६इति अतः च आत्मविषयं ज्ञानं न विधातव्यम्। ४६८७किं तर्हि ? नामरूपाद्यनात्माध्यारोपणनिवृत्तिः एव कार्या, न आत्मचैतन्यविज्ञानं कार्यं, ४६८८अविद्याध्यारोपितसर्वपदार्थाकारैः अविशिष्टतया दृश्यमानत्वात् इति। ४६८९अतः एव हि विज्ञानवादिनो बौद्धाः विज्ञानव्यतिरेकेण वस्तु एव नास्ति इति प्रतिपन्नाः, ४६९०प्रमाणान्तरनिरपेक्षतां च स्वसंविदितत्वाभ्युपगमेन। ४६९१तस्मात् ४६९२अविद्याध्यारोपितनिराकरणमात्रं ब्रह्मणि कर्तव्यं, न तु ब्रह्मविज्ञाने यत्नः, अत्यन्तप्रसिद्धत्वात्। अविद्याकल्पितनामरूपविशेषाकारापहृतबुद्धीनां अत्यन्तप्रसिद्ध सुविज्ञेयं आसन्नतरं आत्मभूतं अपि, अप्रसिद्धं दुर्विज्ञेयं अतिदूरं अन्यत् इव च प्रतिभाति अविवेकिनाम्। ४६९३बाह्याकारनिवृत्तबुद्धीनां तु लब्धगुर्वात्मप्रसादानां न अतः परं सुखं सुप्रसिद्धं सुविज्ञेयं स्वासन्नतरं अस्ति। ४६९४तथा च उक्तं — ‘प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं’(भ.गी.९.२) इत्यादि॥
१२३०४६९५केचित् तु पण्डितंमन्याः ‘निराकारत्वात् आत्मवस्तु न उपैति बुद्धिः। अतः दुःसाध्या सम्यग्ज्ञाननिष्ठा’ इति आहुः। ४६९६सत्यं; एवं गुरुसम्प्रदायरहितानां अश्रुतवेदान्तानां अत्यन्तबहिर्विषयासक्तबुद्धीनां सम्यक्प्रमाणेषु अकृतश्रमाणाम्। ४६९७तद्विपरीतानां तु लौकिकग्राह्यग्राहकद्वैतवस्तुनि सद्बुद्धिः नितरां दुःसम्पादा, ४६९८आत्मचैतन्यव्यतिरेकेण वस्त्वन्तरस्य अनुपलब्धेः, ४६९९यथा च ‘एतत् एवं एव, न अन्यथा’ इति अवोचाम; ४७००उक्तं च भगवता ‘यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः’(भ.गी.२.६९) इति। ४७०१तस्मात् बाह्याकारभेदबुद्धिनिवृत्तिः एव आत्मस्वरूपावलम्बनकारणम्। ४७०२न हि आत्मा नाम कस्यचित् कदाचित् अप्रसिद्धः प्राप्यः हेयः उपादेयो वा; ४७०३अप्रसिद्धे हि तस्मिन् आत्मनि स्वार्थाः सर्वाः प्रवृत्तयः व्यर्थाः प्रसज्येरन्। ४७०४–४७०५न च देहाद्यचेतनार्थत्वं शक्यं कल्पयितुम्। न च सुखार्थं सुखं, दुःखार्थं दुःखम्। ४७०६आत्मावगत्यवसानार्थत्वात् च सर्वव्यवहारस्य। ४७०७तस्मात् यथा स्वदेहस्य परिच्छेदाय न प्रमाणान्तरापेक्षा, ततोऽपि आत्मनः अन्तरतमत्वात् तदवगतिं प्रति न प्रमाणान्तरापेक्षा; इति आत्मज्ञाननिष्ठा विवेकिनां सुप्रसिद्धा इति सिद्धम्॥४७०८
१२३१४७०९येषां अपि निराकारं ज्ञानं अप्रत्यक्षं, तेषां अपि ज्ञानवशेन एव ज्ञेयावगतिः इति ज्ञानं अत्यन्तप्रसिद्ध सुखादिवत् एव इति अभ्युपगन्तव्यम्। ४७१०जिज्ञासानुपपत्तेः च — ४७११अप्रसिद्धं चेत् ज्ञानं, ज्ञेयवत् जिज्ञास्येत। ४७१२यथा ज्ञेयं घटादिलक्षणं ज्ञानेन ज्ञाता व्याप्तुं इच्छति, ४७१३तथा ज्ञानं अपि ज्ञानान्तरेण ज्ञातव्यं आप्तुं इच्छेत्। ४७१४न एतत् अस्ति। ४७१५अतः अत्यन्तप्रसिद्ध ज्ञानं, ४७१६ज्ञाता अपि अतः एव प्रसिद्धः इति। ४७१७तस्मात् ज्ञाने यत्नो न कर्तव्यः, ४७१८किं तु अनात्मनि आत्मबुद्धिनिवृत्तौ एव। ४७१९तस्मात् ज्ञाननिष्ठा सुसम्पाद्या॥५०॥
धृत्यात्मानं नियम्य च।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा
रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१॥
१२३२सा इयं ज्ञानस्य परा निष्ठा उच्यते, कथं कार्या इति —४७२०
१२३३४७२१बुद्ध्या अध्यवसायलक्षणया विशुद्धया मायारहितया युक्तः सम्पन्नः, धृत्या धैर्येण आत्मानं कार्यकरणसङ्घातं नियम्य च नियमनं कृत्वा वशीकृत्य, शब्दादीन् शब्दः आदिः येषां तान् विषयान् त्यक्त्वा, ४७२२सामर्थ्यात् ४७२३शरीरस्थितिमात्रहेतुभूतान् केवलान् मुक्त्वा ततः अधिकान् सुखार्थान् त्यक्त्वा इत्यर्थः, शरीरस्थित्यर्थत्वेन प्राप्तेषु रागद्वेषौ व्युदस्य च परित्यज्य च॥५१॥
यतवाक्कायमानसः।
ध्यानयोगपरो नित्यं
वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२॥
१२३५विविक्तसेवी ४७२५अरण्यनदीपुलिनगिरिगुहादीन् विविक्तान् देशान् सेवितुं शीलं अस्य इति विविक्तसेवी, ४७२६लघ्वाशी लघ्वशनशीलः — ४७२७विविक्तसेवालघ्वशनयोः निद्रादिदोषनिवर्तकत्वेन चित्तप्रसादहेतुत्वात् ग्रहणं; यतवाक्कायमानसः ४७२८वाक् च कायः च मानसं च यतानि संयतानि यस्य ज्ञाननिष्ठस्य सः ज्ञाननिष्ठः यतिः यतवाक्कायमानसः स्यात्। ४७२९एवं उपरतसर्वकरणः सन् ध्यानयोगपरः ध्यानं आत्मस्वरूपचिन्तनं, योगः आत्मविषये एकाग्रीकरणं तौ परत्वेन कर्तव्यौ यस्य सः ध्यानयोगपरः नित्यं नित्यग्रहणं मन्त्रजपाद्यन्यकर्तव्याभावप्रदर्शनार्थं, वैराग्यं विरागस्य भावः ४७३०दृष्टादृष्टेषु विषयेषु वैतृष्ण्यं समुपाश्रितः सम्यक् उपाश्रितः ४७३१नित्यं एव इत्यर्थः॥५२॥
कामं क्रोधं परिग्रहम्।
विमुच्य निर्ममः शान्तो
ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३॥
१२३७अहङ्कारं ४७३३अहङ्करणं अहङ्कारः देहादिषु तं, बलं सामर्थ्यं कामरागसंयुक्तं — न इतरत् शरीरादिसामर्थ्यं ४७३४स्वाभाविकत्वेन तत्त्यागस्य अशक्यत्वात् — दर्पं दर्पो नाम हर्षानन्तरभावी धर्मातिक्रमहेतुः ४७३५‘हृष्टो दृप्यति दृप्तो धर्मं अतिक्रामति’(आ.ध.सू.१.१३.४) इति स्मरणात्; तं च, कामं इच्छां क्रोधं द्वेषं परिग्रहं ४७३६इन्द्रियमनोगतदोषपरित्यागे अपि शरीरधारणप्रसङ्गेन धर्मानुष्ठाननिमित्तेन वा बाह्यः परिग्रहः प्राप्तः, तं च विमुच्य परित्यज्य, परमहंसपरिव्राजको भूत्वा, ४७३७देहजीवनमात्रे अपि निर्गतममभावः निर्ममः, ४७३८अतः एव शान्तः उपरतः, ४७३९यः संहृतहर्षायासः यतिः ज्ञाननिष्ठः ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभवनाय कल्पते समर्थो भवति॥५३॥
१२३९ब्रह्मभूतः ब्रह्मप्राप्तः प्रसन्नात्मा लब्धाध्यात्मप्रसादस्वभावः न शोचति, किञ्चित् अर्थवैकल्यं आत्मनः वैगुण्यं वा उद्दिश्य न शोचति न सन्तप्यते; न काङ्क्षति, न हि अप्राप्तविषयाकाङ्क्षा ब्रह्मविदः उपपद्यते; अतः ४७४२ब्रह्मभूतस्य अयं स्वभावः अनूद्यते — न शोचति न काङ्क्षति इति। ४७४३‘न हृष्यति’ इति वा पाठान्तरम्। समः सर्वेषु भूतेषु, ४७४४आत्मौपम्येन सर्वभूतेषु सुखं दुःखं वा समं एव पश्यति इत्यर्थः। न आत्मसमदर्शनं इह, तस्य वक्ष्यमाणत्वात् ‘भक्त्या मां अभिजानाति’(भ.गी.१८.५५) इति। ४७४५एवंभूतः ज्ञाननिष्ठः, मद्भक्तिं मयि परमेश्वरे भक्तिं भजनं परां उत्तमां ज्ञानलक्षणां चतुर्थीं लभते, ४७४६‘चतुर्विधा भजन्ते मां’(भ.गी.७.१६) इति हि उक्तम्॥५४॥
यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा
विशते तदनन्तरम्॥५५॥
१२४१भक्त्या मां अभिजानाति ४७४८यावान् अहं उपाधिकृतविस्तरभेदः, यः च अहं अस्मि विध्वस्तसर्वोपाधिभेदः उत्तमः पुरुषः आकाशकल्पः, तं मां ४७४९अद्वैतं ४७५०–४७५१चैतन्यमात्रैकरसं ४७५२अजरं ४७५३अभयं अनिधनं ४७५४तत्त्वतः अभिजानाति। ततः मां एवं तत्त्वतः ज्ञात्वा विशते तत् अनन्तरं मां एव ज्ञानानन्तरम्। ४७५५न अत्र ज्ञानप्रवेशक्रिये भिन्ने विवक्षिते ‘ज्ञात्वा विशते तत् अनन्तरं’ इति। ४७५६किं तर्हि ? फलान्तराभावात् ज्ञानमात्रं एव, ४७५७‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि’(भ.गी.१३.२) इति उक्तत्वात्॥
१२४२४७५८ननु विरुद्धं इदं उक्तं ‘ज्ञानस्य या परा निष्ठा तया मां अभिजानाति’ इति। ४७५९कथं विरुद्धं इति चेत्, ४७६०उच्यते — ४७६१यदा एव यस्मिन् विषये ज्ञानं उत्पद्यते ज्ञातुः, तदा एव तं विषयं अभिजानाति ज्ञाता इति ४७६२–४७६३न ज्ञाननिष्ठां ज्ञानावृत्तिलक्षणां अपेक्षते इति; अतः च ज्ञानेन न अभिजानाति, ज्ञानावृत्त्या तु ज्ञाननिष्ठया अभिजानाति इति। ४७६४न एषः दोषः; ज्ञानस्य स्वात्मोत्पत्तिपरिपाकहेतुयुक्तस्य प्रतिपक्षविहीनस्य यत् आत्मानुभवनिश्चयावसानत्वं तस्य निष्ठाशब्दाभिलापात्। ४७६५–४७६६शास्त्राचार्योपदेशेन ज्ञानोत्पत्तिहेतुं सहकारिकारणं बुद्धिविशुद्धत्वादि अमानित्वादिगुणं च अपेक्ष्य जनितस्य क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्वज्ञानस्य कर्तृत्वादिकारकभेदबुद्धिनिबन्धनसर्वकर्मसंन्याससहितस्य स्वात्मानुभवनिश्चयरूपेण यत् अवस्थानं, सा परा ज्ञाननिष्ठा इति उच्यते। सा इयं ज्ञाननिष्ठा आर्तादिभक्तित्रयापेक्षया परा चतुर्थी भक्तिः इति उक्ता। ४७६७तया परया भक्त्या भगवन्तं तत्त्वतः अभिजानाति, ४७६८यत् अनन्तरं एव ईश्वरक्षेत्रज्ञभेदबुद्धिः अशेषतः निवर्तते। ४७६९अतः ज्ञाननिष्ठालक्षणया भक्त्या मां अभिजानाति इति वचनं न विरुध्यते।
१२४३४७७०अत्र च सर्वं निवृत्तिविधायि शास्त्रं वेदान्तेतिहासपुराणस्मृतिलक्षणं न्यायप्रसिद्धं अर्थवत् भवति — ४७७१‘विदित्वा . . . व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’(बृ.उ.३.५.१) ‘तस्मात् न्यासं एषां तपसां अतिरिक्तं आहुः’(तै.ना.७९) ‘न्यासः एव अत्यरेचयत्’(तै.ना.७८) इति। ‘संन्यासः कर्मणां न्यासः’ ‘वेदान् इमं च लोकं अमुं च परित्यज्य’(आ.ध.२.९.१३) ‘त्यज धर्मं अधर्मं च’(मो.ध.३२९.४०) इत्यादि। इह च प्रदर्शितानि वाक्यानि। ४७७२–४७७३न च तेषां वाक्यानां आनर्थक्यं युक्तं; न च अर्थवादत्वं, स्वप्रकरणस्थत्वात्, ४७७४प्रत्यगात्माविक्रियस्वरूपनिष्ठत्वात् च मोक्षस्य। ४७७५न हि पूर्वसमुद्रं जिगमिषोः प्रातिलोम्येन प्रत्यक्समुद्रजिगमिषुणा समानमार्गत्वं सम्भवति। ४७७६प्रत्यगात्मविषयप्रत्ययसन्तानकरणाभिनिवेशः च ज्ञाननिष्ठा; सा च प्रत्यक्समुद्रगमनवत् कर्मणा सहभावित्वेन विरुध्यते। ४७७७पर्वतसर्षपयोः इव अन्तरवान् विरोधः प्रमाणविदां निश्चितः। ४७७८तस्मात् सर्वकर्मसंन्यासेन एव ज्ञाननिष्ठा कार्या इति सिद्धम्॥५५॥
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६॥
१२४४४७७९स्वकर्मणा भगवतः अभ्यर्चनभक्तियोगस्य सिद्धिप्राप्तिः फलं ४७८०ज्ञाननिष्ठायोग्यता, ४७८१यत् निमित्ता ज्ञाननिष्ठा ४७८२–४७८३मोक्षफलावसाना। सः भगवद्भक्तियोगः अधुना स्तूयते ४७८४शास्त्रार्थोपासंहारप्रकरणे शास्त्रार्थनिश्चयदार्ढ्याय —
१२४५४७८५सर्वकर्माणि अपि ४७८६प्रतिषिद्धानि अपि ४७८७सदा कुर्वाणः अनुतिष्ठन् ४७८८मत् व्यपाश्रयः अहं वासुदेवः ईश्वरः व्यपाश्रयो व्यपाश्रयणं यस्य सः मत् व्यपाश्रयः ४७८९मयि अर्पितसर्वभावः इत्यर्थः। ४७९०सोऽपि मत् प्रसादात् मम ईश्वरस्य प्रसादात् अवाप्नोति शाश्वतं नित्यं वैष्णवं पदं अव्ययम्॥५६॥
बुद्धियोगमपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७॥
१२४७चेतसा विवेकबुद्ध्या सर्वकर्माणि दृष्टादृष्टार्थानि मयि ईश्वरे संन्यस्य ‘यत् करोषि यत् अश्नासि’(भ.गी.९.२७) इति उक्तन्यायेन, मत्परः अहं वासुदेवः परो यस्य तव सः त्वं मत्परः सन् मयि अर्पितसर्वात्मभावः बुद्धियोगं समाहितबुद्धित्वं बुद्धियोगः तं बुद्धियोगं अपाश्रित्य अपाश्रयः ४७९२अनन्यशरणत्वं मच्चित्तः मयि एव चित्तं यस्य तव सः त्वं मच्चित्तः सततं सर्वदा भव॥५७॥
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८॥
१२४८४७९३मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि सर्वाणि दुस्तराणि संसारहेतुजातानि मत् प्रसादात् तरिष्यसि अतिक्रमिष्यसि। ४७९४अथ चेत् यदि त्वं मदुक्तं अहङ्कारात् ‘पण्डितः अहं’ इति न श्रोष्यसि न ग्रहीष्यसि, ततः त्वं विनङ्क्ष्यसि विनाशं गमिष्यसि॥५८॥
न योत्स्य इति मन्यसे।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते
प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९॥
१२४९४७९५इदं च त्वया न मन्तव्यं ‘स्वतन्त्रः अहं, किमर्थं परोक्तं करिष्यामि ?’ इति —
१२५०यदि चेत् त्वं अहङ्कारं आश्रित्य न योत्स्ये इति न युद्धं करिष्यामि इति मन्यसे चिन्तयसि निश्चयं करोषि, मिथ्या एषः व्यवसायः निश्चयः ते तव; यस्मात् प्रकृतिः क्षत्रियस्वभावः त्वां नियोक्ष्यति॥५९॥
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६०॥
१२५२स्वभावजेन शौर्यादिना यथोक्तेन कौन्तेय निबद्धः निश्चयेन बद्धः स्वेन आत्मीयेन कर्मणा कर्तुं न इच्छसि यत् कर्म, मोहात् अविवेकतः करिष्यसि अवशोऽपि परवशः एव तत् कर्म॥६०॥
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१॥
१२५४ईश्वरः ईशनशीलः नारायणः सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां हृद्देशे हृदयदेशे अर्जुन शुक्लान्तरात्मस्वभावः विशुद्धान्तःकरणः — ४७९८‘अहः च कृष्णं अहः अर्जुनं च’(ऋ.मं.६.१.९.१) इति दर्शनात् — तिष्ठति स्थितिं लभते। तेषु सः कथं तिष्ठति इति, आह — भ्रामयन् भ्रमणं कारयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि यन्त्राणि आरूढानि अधिष्ठितानि इव — इति ४७९९इवशब्दः अत्र द्रष्टव्यः — ४८००यथा दारुकृतपुरुषादीनि यन्त्रारूढानि। मायया छद्मना भ्रामयन् तिष्ठति इति सम्बन्धः॥६१॥
सर्वभावेन भारत।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं
स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२॥
१२५५४८०१तं एव ईश्वरं शरणं आश्रयं संसारार्तिहरणार्थं गच्छ आश्रय सर्वभावेन सर्वात्मना हे भारत। ततः तत्प्रसादात् ईश्वरानुग्रहात् परां प्रकृष्टां शान्तिं उपरतिं स्थानं च मम विष्णोः परमं पदं प्राप्स्यसि शाश्वतं नित्यम्॥६२॥
१२५६इति एतत् ते तुभ्यं ज्ञानं आख्यातं कथितं गुह्यात् गोप्यात् गुह्यतरं अतिशयेन गुह्यं रहस्यं इत्यर्थः, मया सर्वज्ञेन ईश्वरेण। विमृश्य विमर्शनं आलोचनं कृत्वा एतत् यथा उक्तं शास्त्रं अशेषेण समस्तं यथा उक्तं च अर्थजातं यथा इच्छसि तथा कुरु॥६३॥
शृणु मे परमं वचः।
इष्टोऽसि मे दृढमिति
ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४॥
१२५७४८०३भूयोऽपि मया उच्यमानं शृणु —
१२५८सर्वगुह्यतमं सर्वेभ्यः गुह्येभ्यः अत्यन्तगुह्यतमं अत्यन्तरहस्यं, उक्तं अपि असकृत् भूयः पुनः शृणु मे मम परमं प्रकृष्टं वचः वाक्यम्। ४८०४न भयात् न अपि अर्थकारणात् वा वक्ष्यामि; किं तर्हि ? इष्टः प्रियः असि मे मम दृढं अव्यभिचारेण इति कृत्वा ततः तेन कारणेन वक्ष्यामि कथयिष्यामि ते तव हितं परमं ज्ञानप्राप्तिसाधनं, ४८०५तत् हि सर्वहितानां हिततमम्॥६४॥
मद्याजी मां नमस्कुरु।
मामेवैष्यसि सत्यं ते
प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥६५॥
१२६०मन्मनाः भव मच्चित्तः भव। मद्भक्तः भव मद्भजनो भव। मद्याजी मद्यजनशीलो भव। मां नमस्कुरु नमस्कारं अपि मम एव कुरु। ४८०७तत्र एवं वर्तमानः वासुदेवे एव समर्पितसाध्यसाधनप्रयोजनः मां एव एष्यसि आगमिष्यसि। सत्यं ते तव प्रतिजाने, सत्यां प्रतिज्ञां करोमि एतस्मिन् वस्तुनि इत्यर्थः; ४८०८यतः प्रियः असि मे। ४८०९एवं भगवतः सत्यप्रतिज्ञत्वं बुद्ध्वा भगवद्भक्तेः अवश्यंभावि मोक्षफलं अवधार्य भगवच्छरणैकपरायणः भवेत् इति वाक्यार्थः॥६५॥
मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो
मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६॥
१२६१४८१०कर्मयोगनिष्ठायाः परमरहस्यं ईश्वरशरणतां उपसंहृत्य, अथ इदानीं कर्मयोगनिष्ठाफलं सम्यग्दर्शनं सर्ववेदान्तसारविहितं वक्तव्यं इति आह —
१२६२४८११सर्वधर्मान् सर्वे च ते धर्माः च सर्वधर्माः तान् — धर्मशब्देन अत्र अधर्मोऽपि गृह्यते, नैष्कर्म्यस्य विवक्षितत्वात्, ४८१२‘न अविरतो दुश्चरितात्’(कः.उ.१.२.२४) ‘त्यज धर्मं अधर्मं च’(मो.ध.३२९.४०) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः — सर्वधर्मान् परित्यज्य संन्यस्य सर्वकर्माणि इति एतत्। मां एकं सर्वात्मानं समं सर्वभूतस्थितं ईश्वरं अच्युतं गर्भजन्मजरामरणवर्जितं ‘अहं एव’ इति एवं शरणं व्रज, ४८१३न मत्तः अन्यत् अस्ति इति अवधारय इत्यर्थः। ४८१४अहं त्वा त्वां एवं निश्चितबुद्धिं सर्वपापेभ्यः सर्वधर्माधर्मबन्धनरूपेभ्यः मोक्षयिष्यामि स्वात्मभावप्रकाशीकरणेन। ४८१५उक्तं च ‘नाशयामि आत्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता’(भ.गी.१०.११) इति। ४८१६अतः मा शुचः शोकं मा कार्षीः इत्यर्थः॥
१२६३४८१७अस्मिन् गीताशास्त्रे परमनिःश्रेयससाधनं निश्चितं किं ४८१८ज्ञानं, कर्म वा, आहोस्वित् उभयं ? इति। ४८१९कुतः संशयः ? ४८२०‘यत् ज्ञात्वा अमृतं अश्नुते’(भ.गी.१३.१२) ‘ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तत् अनन्तरं’(भ.गी.१८.५५) इत्यादीनि वाक्यानि केवलात् ज्ञानात् निःश्रेयसप्राप्तिं दर्शयन्ति। ४८२१‘कर्मणि एव अधिकारः ते’(भ.गी.२.४७) ‘कुरु कर्म एव’(भ.गी.४.१५) इति एवं आदीनि कर्मणां अवश्यकर्तव्यतां दर्शयन्ति। ४८२२एवं ज्ञानकर्मणोः कर्तव्यत्वोपदेशात् समुच्चितयोः अपि निःश्रेयसहेतुत्वं स्यात् ४८२३इति भवेत् संशयः कस्यचित्। ४८२४–४८२५किं पुनः अत्र मीमांसाफलं ? ननु एतत् एव — एषां अन्यतमस्य परमनिःश्रेयससाधनत्वावधारणं; ४८२६अतः विस्तीर्णतरं मीमांस्यं एतत्॥
१२६४४८२७आत्मज्ञानस्य तु केवलस्य निःश्रेयसहेतुत्वं, भेदप्रत्ययनिवर्तकत्वेन कैवल्यफलावसायित्वात्। ४८२८क्रियाकारकफलभेदबुद्धिः अविद्यया ४८२९आत्मनि नित्यप्रवृत्ता — ४८३०‘मम कर्म, अहं कर्ता अमुष्मै फलाय इदं कर्म करिष्यामि’ इति इयं अविद्या ४८३१अनादिकालप्रवृत्ता। ४८३२अस्याः अविद्यायाः निवर्तकं ‘अयं अहं अस्मि केवलोऽकर्ता अक्रियोऽफलः; न मत्तोऽन्योऽस्ति कश्चित्’ इति एवंरूपं आत्मविषयं ज्ञानं ४८३३उत्पद्यमानं, ४८३४कर्मप्रवृत्तिहेतुभूतायाः भेदबुद्धेः निवर्तकत्वात्। ४८३५तु — शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः — ४८३६न केवलेभ्यः कर्मभ्यः, न च ज्ञानकर्मभ्यां समुच्चिताभ्यां निःश्रेयसप्राप्तिः इति पक्षद्वयं निवर्तयति। ४८३७अकार्यत्वात् च निःश्रेयसस्य कर्मसाधनत्वानुपपत्तिः। ४८३८न हि नित्यं वस्तु कर्मणा ज्ञानेन वा क्रियते। ४८३९केवलं ज्ञानं अपि अनर्थकं तर्हि ? ४८४०न, ४८४१अविद्यानिवर्तकत्वे सति दृष्टकैवल्यफलावसानत्वात्। अविद्यातमोनिवर्तकस्य ज्ञानस्य दृष्टं कैवल्यफलावसानत्वं, ४८४२रज्ज्वादिविषये सर्पाद्यज्ञानतमोनिवर्तकप्रदीपप्रकाशफलवत्। ४८४३विनिवृत्तसर्पादिविकल्परज्जुकैवल्यावसानं हि प्रकाशफलं; ४८४४तथा ज्ञानम्। दृष्टार्थानां च छिदिक्रियाग्निमन्थनादीनां व्यापृतकर्त्रादिकारकाणां द्वैधीभावाग्निदर्शनादिफलात् अन्यफले कर्मान्तरे वा व्यापारानुपपत्तिः यथा, तथा ४८४५दृष्टार्थायां ज्ञाननिष्ठाक्रियायां व्यापृतस्य ज्ञात्रादिकारकस्य आत्मकैवल्यफलात् कर्मान्तरे प्रवृत्तिः अनुपपन्ना इति न ज्ञाननिष्ठा कर्मसहिता उपपद्यते। ४८४६भुज्यग्निहोत्रादिक्रियावत् स्यात् इति चेत्, ४८४७न; ४८४८कैवल्यफले ज्ञाने क्रियाफलार्थित्वानुपपत्तेः। कैवल्यफले हि ज्ञाने प्राप्ते, ४८४९सर्वतःसम्प्लुतोदकफले कूपतटाकादिक्रियाफलार्थित्वाभाववत्, फलान्तरे तत्साधनभूतायां वा क्रियायां अर्थित्वानुपपत्तिः। ४८५०न हि राज्यप्राप्तिफले कर्मणि व्यापृतस्य क्षेत्रमात्रप्राप्तिफले व्यापारः उपपद्यते, तद्विषयं वा अर्थित्वम्। ४८५१तस्मात् न कर्मणोऽस्ति निःश्रेयससाधनत्वम्। ४८५२न च ज्ञानकर्मणोः समुच्चितयोः। ४८५३न अपि ज्ञानस्य कैवल्यफलस्य कर्मसाहाय्यापेक्षा, ४८५४अविद्यानिवर्तकत्वेन विरोधात्। ४८५५न हि तमः तमसः निवर्तकम्। ४८५६अतः केवलं एव ज्ञानं निःश्रेयससाधनं इति। ४८५७न; नित्याकरणे प्रत्यवायप्राप्तेः, कैवल्यस्य च नित्यत्वात्। ४८५८–४८५९यत् तावत् केवलात् ज्ञानात् कैवल्यप्राप्तिः इति एतत्, तत् असत्; यतः नित्यानां कर्मणां श्रुत्युक्तानां अकरणे प्रत्यवायः नरकादिप्राप्तिलक्षणः स्यात्। ननु एवं तर्हि कर्मभ्यो मोक्षो नास्ति इति अनिर्मोक्षः एव। ४८६०न एषः दोषः; नित्यत्वात् मोक्षस्य। ४८६१नित्यानां कर्मणां अनुष्ठानात् प्रत्यवायस्य अप्राप्तिः, प्रतिषिद्धस्य च अकरणात् अनिष्टशरीरानुपपत्तिः, ४८६२काम्यानां च वर्जनात् इष्टशरीरानुपपत्तिः, ४८६३वर्तमानशरीरारम्भकस्य च कर्मणः फलोपभोगक्षये ४८६४पतिते अस्मिन् शरीरे देहान्तरोत्पत्तौ च कारणाभावात् आत्मनः ४८६५रागादीनां च अकरणे स्वरूपावस्थानं एव कैवल्यं इति अयत्नसिद्धं कैवल्यं इति। ४८६६अतिक्रान्तानेकजन्मान्तरकृतस्य स्वर्गनरकादिप्राप्तिफलस्य अनारब्धकार्यस्य उपभोगानुपपत्तेः क्षयाभावः इति चेत्, ४८६७न; ४८६८नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखोपभोगस्य तत्फलोपभोगत्वोपपत्तेः। ४८६९प्रायश्चित्तवत् वा पूर्वोपात्तदुरितक्षयार्थं नित्यं कर्म। ४८७०आरब्धानां च कर्मणां उपभोगेन एव क्षीणत्वात् ४८७१अपूर्वाणां च कर्मणां अनारम्भे अयत्नसिद्धं कैवल्यं इति। ४८७२न; ‘तं एव विदित्वा अतिमृत्युं एति न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इति विद्यायाः ४८७३अन्यः पन्थाः मोक्षाय न विद्यते इति श्रुतेः, ४८७४चर्मवत् आकाशवेष्टनासम्भववत् अविदुषः मोक्षासम्भवश्रुतेः, ४८७५‘ज्ञानात् कैवल्यं आप्नोति’ इति च पुराणस्मृतेः; ४८७६अनारब्धफलानां पुण्यानां कर्मणां क्षयानुपपत्तेः च। ४८७७यथा पूर्वोपात्तानां दुरितानां अनारब्धफलानां सम्भवः, तथा पुण्यानां अनारब्धफलानां स्यात् सम्भवः। ४८७८तेषां च देहान्तरं अकृत्वा क्षयानुपपत्तौ मोक्षानुपपत्तिः। ४८७९धर्माधर्महेतूनां च रागद्वेषमोहानां अन्यत्र आत्मज्ञानात् उच्छेदानुपपत्तेः धर्माधर्मोच्छेदानुपपत्तिः। ४८८०नित्यानां च कर्मणां पुण्यफलत्वश्रुतेः, ४८८१‘वर्णाः आश्रमाः च स्वकर्मनिष्ठाः’(गौ.ध.सू.२.२.२९) इत्यादिस्मृतेः च कर्मक्षयानुपपत्तिः॥
१२६५४८८२ये तु आहुः — नित्यानि कर्माणि दुःखरूपत्वात् पूर्वकृतदुरितकर्मणां फलं एव, ४८८३न तु तेषां स्वरूपव्यतिरेकेण अन्यत् फलं अस्ति, अश्रुतत्वात्, ४८८४जीवनादिनिमित्ते च विधानात् इति। ४८८५न अप्रवृत्तानां कर्मणां फलदानासम्भवात्; दुःखफलविशेषानुपपत्तिः च स्यात्। ४८८६यत् उक्तं पूर्वजन्मकृतदुरितानां कर्मणां फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं भुज्यते इति, तत् असत्। ४८८७न हि मरणकाले फलदानाय अनङ्कुरीभूतस्य कर्मणः फलं अन्यकर्मारब्धे जन्मनि उपभुज्यते इति उपपत्तिः। ४८८८अन्यथा स्वर्गफलोपभोगाय अग्निहोत्रादिकर्मारब्धे जन्मनि नरकफलोपभोगानुपपत्तिः न स्यात्। ४८८९तस्य दुरितस्य दुःखविशेषफलत्वानुपपत्तेः च — अनेकेषु हि दुरितेषु सम्भवत्सु भिन्नदुःखसाधनफलेषु नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमात्रफलेषु कल्प्यमानेषु ४८९०द्वन्द्वरोगादिबाधनं निर्निमित्तं न हि शक्यते कल्पयितुं, ४८९१नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं एव पूर्वोपात्तदुरितफलं न शिरसा पाषाणवहनादिदुःखं इति। ४८९२अप्रकृतं च इदं उच्यते — नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं पूर्वकृतदुरितकर्मफलं इति। ४८९३कथं ? ४८९४अप्रसूतफलस्य हि पूर्वकृतदुरितस्य क्षयः न उपपद्यते इति प्रकृतम्। ४८९५तत्र प्रसूतफलस्य कर्मणः फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं आह भवान्, न अप्रसूतफलस्य इति। ४८९६अथ सर्वं एव पूर्वकृतं दुरितं प्रसूतफलं एव इति मन्यते भवान्, ४८९७ततः ४८९८नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं एव फलं इति विशेषणं अयुक्तम्। नित्यकर्मविध्यानर्थक्यप्रसङ्गः च, उपभोगेन एव प्रसूतफलस्य दुरितकर्मणः क्षयोपपत्तेः। ४८९९किञ्च, ४९००श्रुतस्य नित्यस्य कर्मणः दुःखं चेत् फलं, नित्यकर्मानुष्ठानायासात् एव तत् दृश्यते व्यायामादिवत्; तत् अन्यस्य इति कल्पनानुपपत्तिः। ४९०१जीवनादिनिमित्ते च विधानात्, नित्यानां कर्मणां ४९०२प्रायश्चित्तवत् पूर्वकृतदुरितफलत्वानुपपत्तिः। ४९०३यस्मिन् पापकर्मणि निमित्ते यत् विहितं प्रायश्चित्तं न तु तस्य पापस्य तत् फलम्। ४९०४अथ तस्य एव पापस्य निमित्तस्य प्रायश्चित्तदुःखं फलं, ४९०५जीवनादिनिमित्ते अपि ४९०६नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं जीवनादिनिमित्तस्य एव फलं प्रसज्येत, नित्यप्रायश्चित्तयोः नैमित्तिकत्वाविशेषात्। ४९०७किञ्च अन्यत् — नित्यस्य काम्यस्य च अग्निहोत्रादेः अनुष्ठानायासदुःखस्य तुल्यत्वात् नित्यानुष्ठानायासदुःखं एव पूर्वकृतदुरितस्य फलं, न तु काम्यानुष्ठानायासदुःखं इति विशेषो नास्ति इति तत् अपि पूर्वकृतदुरितफलं प्रसज्येत। ४९०८तथा च सति नित्यानां फलाश्रवणात् तद्विधानान्यथानुपपत्तेः च नित्यानुष्ठानायासदुःखं पूर्वकृतदुरितफलं इति अर्थापत्तिकल्पना च अनुपपन्ना, ४९०९एवं विधानान्यथानुपपत्तेः अनुष्ठानायासदुःखव्यतिरिक्तफलत्वानुमानात् च नित्यानाम्। ४९१०विरोधात् च; ४९११विरुद्धं च इदं उच्यते — ४९१२नित्यकर्मणा अनुष्टीयमानेन अन्यस्य कर्मणः फलं भुज्यते इति अभ्युपगम्यमाने ४९१३सः एव उपभोगः नित्यस्य कर्मणः फलं इति, नित्यस्य कर्मणः फलाभावः इति च विरुद्धं उच्यते। ४९१४किञ्च, काम्याग्निहोत्रादौ अनुष्ठीयमाने नित्यं अपि अग्निहोत्रादि तन्त्रेण एव अनुष्ठितं भवति इति तदायासदुःखेन एव काम्याग्निहोत्रादिफलं उपक्षीणं स्यात्, ४९१५तत्तन्त्रत्वात्। ४९१६अथ काम्याग्निहोत्रादिफलं अन्यत् एव स्वर्गादि, ४९१७तदनुष्ठानायासदुःखं अपि भिन्नं प्रसज्येत। ४९१८न च तत् अस्ति, दृष्टविरोधात्; ४९१९न हि काम्यानुष्ठानायासदुःखात् केवलनित्यानुष्ठानायासदुःखं भिन्नं दृश्यते। ४९२०किञ्च अन्यत् — ४९२१अविहितं अप्रतिषिद्धं च कर्म तत्कालफलं, ४९२२न तु शास्त्रचोदितं प्रतिषिद्धं वा तत्कालफलं भवेत्। ४९२३तदा स्वर्गादिषु अपि अदृष्टफलाशासनेन उद्यमो न स्यात् — ४९२४अग्निहोत्रादीनां एव कर्मस्वरूपाविशेषे अनुष्ठानायासदुःखमात्रेण उपक्षयः नित्यानां; स्वर्गादिमहाफलत्वं काम्यानां, अङ्गेतिकर्तव्यताद्याधिक्ये तु असति, ४९२५फलकामित्वमात्रेण इति। ४९२६तस्मात् च न नित्यानां कर्मणां अदृष्टफलाभावः कदाचित् अपि उपपद्यते। ४९२७अतः च ४९२८–४९३०अविद्यापूर्वकस्य कर्मणः विद्या एव शुभस्य अशुभस्य वा क्षयकारणं अशेषतः, न नित्यकर्मानुष्ठानम्। अविद्याकामबीजं हि सर्वं एव कर्म। तथा च उपपादितं अविद्वद्विषयं कर्म, विद्वद्विषया च सर्वकर्मसंन्यासपूर्विका ज्ञाननिष्ठा — ४९३१‘उभौ तौ न विजानीतः’(भ.गी.२.१९) ४९३२‘वेद अविनाशिनं नित्यं’(भ.गी.२.२१) ४९३३‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनां’(भ.गी.३.३) ४९३४‘अज्ञानां कर्मसङ्गिनां’(भ.गी.३.२६) ४९३५‘तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते’(भ.गी.३.२८) ४९३६‘सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य आस्ते’(भ.गी.५.१३) ४९३७‘नैव किञ्चित् करोमि इति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्’(भ.गी.५.८), अर्थात् ४९३८अज्ञः करोमि इति; ४९३९आरुरुक्षोः कर्म कारणं, आरूढस्य योगस्थस्य शमः एव कारणं; ४९४०उदाराः त्रयोऽपि ४९४१अज्ञाः, ‘ज्ञानी तु आत्मा एव मे मतं’(भ.गी.७.१८) ‘अज्ञाः कर्मिणः गतागतं कामकामाः लभन्ते’; ४९४२अनन्याः चिन्तयन्तो मां नित्ययुक्ताः ४९४३यथोक्तं आत्मानं आकाशकल्पं उपासते; ४९४४‘ददामि बुद्धियोगं तं येन मां उपयान्ति ते’, ४९४५अर्थात् न कर्मिणः अज्ञाः उपयान्ति। ४९४६भगवत्कर्मकारिणः ये युक्ततमा अपि कर्मिणः अज्ञाः, ते ४९४७उत्तरोत्तरहीनफलत्यागावसानसाधनाः; ४९४८अनिर्देश्याक्षरोपासकाः तु ‘अद्वेष्टा सर्वभूतानां’(भ.गी.१२.१३) इति आध्यायपरिसमाप्ति उक्तसाधनाः ४९४९क्षेत्राध्यायाद्यध्यायत्रयोक्तज्ञानसाधनाः च। ४९५०अधिष्ठानादिपञ्चकहेतुकसर्वकर्मसंन्यासिनां आत्मैकत्वाकर्तृत्वज्ञानवतां परस्यां ज्ञाननिष्ठायां वर्तमानानां भगवत्तत्त्वविदां अनिष्टादिकर्मफलत्रयं परमहंसपरिव्राजकानां एव लब्धभगवत्स्वरूपात्मैकत्वशरणानां न भवति; भवति एव अन्येषां अज्ञानां कर्मिणां असंन्यासिनां इति एषः गीताशास्त्रोक्तकर्तव्यार्थस्य विभागः॥
१२६६४९५१अविद्यापूर्वकत्वं सर्वस्य कर्मणः असिद्धं इति चेत्, ४९५२न; ब्रह्महत्यादिवत्। ४९५३यद्यपि शास्त्रावगतं नित्यं कर्म, तथापि अविद्यावतः एव भवति। ४९५४यथा प्रतिषेधशास्त्रावगतं अपि ब्रह्महत्यादिलक्षणं कर्म अनर्थकारणं अविद्याकामादिदोषवतः भवति, ४९५५अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, ४९५६तथा नित्यनैमित्तिककाम्यानि अपि इति। ४९५७देहव्यतिरिक्तात्मनि अज्ञाते प्रवृत्तिः नित्यादिकर्मसु अनुपपन्ना इति चेत्, ४९५८न; चलनात्मकस्य कर्मणः अनात्मकर्तृकस्य ‘अहं करोमि’ इति प्रवृत्तिदर्शनात्। ४९५९देहादिसङ्घाते अहंप्रत्ययः गौणः, ४९६०न मिथ्या इति चेत्, न; तत्कार्येषु अपि गौणत्वोपपत्तेः। ४९६१आत्मीये देहादिसङ्घाते अहंप्रत्ययः गौणः; ४९६२यथा आत्मीये पुत्रे ‘आत्मा वै पुत्रः नाम असि’(तै.आ.एका.२.११) इति, ४९६३लोके च ‘मम प्राण एव अयं गौः’ इति, ४९६४तद्वत्। ४९६५नैव अयं ४९६६मिथ्याप्रत्ययः। मिथ्याप्रत्ययः तु स्थाणुपुरुषयोः अगृह्यमाणविशेषयोः। ४९६७न गौणप्रत्ययस्य मुख्यकार्यार्थता, अधिकरणस्तुत्यर्थत्वात् लुप्तोपमाशब्देन। ४९६८यथा ‘सिंहो देवदत्तः’ ‘अग्निः माणवकः’ इति सिंहः इव अग्निः इव ४९६९क्रौर्यपैङ्गल्यादिसामान्यवत्त्वात् देवदत्तमाणवकाधिकरणस्तुत्यर्थं एव, ४९७०न तु सिंहकार्यं अग्निकार्यं वा गौणशब्दप्रत्ययनिमित्तं किञ्चित् साध्यते; मिथ्याप्रत्ययकार्यं तु अनर्थं अनुभवति इति। गौणप्रत्ययविषयं जानाति ‘न एषः सिंहः देवदत्तः’, तथा ‘न अयं अग्निः माणवकः’ इति। तथा ४९७१–४९७२गौणेन देहादिसङ्घातेन आत्मना कृतं कर्म न मुख्येन अहंप्रत्ययविषयेण आत्मना कृतं स्यात्। ४९७३न हि गौणसिंहाग्निभ्यां कृतं कर्म मुख्यसिंहाग्निभ्यां कृतं स्यात्। ४९७४न च क्रौर्येण पैङ्गल्येन वा मुख्यसिंहाग्न्योः कार्यं किञ्चित् क्रियते, स्तुत्यर्थत्वेन उपक्षीणत्वात्। ४९७५स्तूयमानौ च जानीतः ‘न अहं सिंहः’ ‘न अहं अग्निः’ इति; न हि ‘सिंहस्य कर्म मम अग्नेः च’ इति। तथा ‘न सङ्घातस्य कर्म मम मुख्यस्य आत्मनः’ इति प्रत्ययः युक्ततरः स्यात्; ४९७६न पुनः ‘अहं कर्ता मम कर्म’ इति। ४९७७यत् च आहुः ‘आत्मीयैः स्मृतीच्छाप्रयत्नैः कर्महेतुभिः आत्मा कर्म करोति’ इति, ४९७८न; तेषां ४९७९मिथ्याप्रत्ययपूर्वकत्वात्। मिथ्याप्रत्ययनिमित्तेष्टानिष्टानुभूतक्रियाफलजनितसंस्कारपूर्वकाः हि स्मृतीच्छाप्रयत्नादयः। ४९८०यथा अस्मिन् जन्मनि देहादिसङ्घाताभिमानरागद्वेषादिकृतौ धर्माधर्मौ तत् फलानुभवः च, तथा अतीते अतीततरे अपि जन्मनि इति अनादिः अविद्याकृतः संसारः अतीतोऽनागतः च अनुमेयः। ४९८१ततः च सर्वकर्मसंन्याससहितज्ञाननिष्ठया आत्यन्तिकः संसारोपरमः इति सिद्धम्। ४९८२अविद्यात्मकत्वात् च देहाभिमानस्य, तन्निवृत्तौ देहानुपपत्तेः संसारानुपपत्तिः। ४९८३देहादिसङ्घाते आत्माभिमानः अविद्यात्मकः। ४९८४न हि लोके ‘गवादिभ्योऽन्योऽहं, मत्तः च अन्ये गवादयः’ इति जानन् तान् ‘अहं’ इति मन्यते कश्चित्। ४९८५अजानन् तु स्थाणौ पुरुषविज्ञानवत् अविवेकतः देहादिसङ्घाते कुर्यात् ‘अहं’ इति प्रत्ययं, न विवेकतः जानन्। ४९८६यः तु ‘आत्मा वै पुत्र नाम असि’(तै.आ.एका.२.११) इति पुत्रे अहंप्रत्ययः, ४९८७सः तु जन्यजनकसम्बन्धनिमित्तः गौणः। ४९८८–४९८९गौणेन च आत्मना भोजनादिवत् परमार्थकार्यं न शक्यते कर्तुं, गौणसिंहाग्निभ्यां मुख्यसिंहाग्निकार्यवत्॥
१२६७४९९०–४९९१अदृष्टविषयचोदनाप्रामाण्यात् आत्मकर्तव्यं गौणैः देहेन्द्रियात्मभिः क्रियते एव इति चेत्, न; अविद्याकृतात्मत्वात् तेषाम्। ४९९२–४९९३न च गौणाः आत्मानः देहेन्द्रियादयः; किं तर्हि ? मिथ्याप्रत्ययेन एव अनात्मानः सन्तः आत्मत्वं आपाद्यन्ते, ४९९४तद्भावे भावात्, तत् अभावे च अभावात्। ४९९५अविवेकिनां हि अज्ञानकाले बालानां दृश्यते ‘दीर्घोऽहं’ ‘गौरोऽहं’ इति देहादिसङ्घाते अहंप्रत्ययः। ४९९६न तु विवेकिनां ‘अन्योऽहं देहादिसङ्घातात्’ इति जानतां तत्काले देहादिसङ्घाते अहंप्रत्ययः भवति। ४९९७–४९९८तस्मात् मिथ्याप्रत्ययाभावे अभावात् तत्कृत एव, न गौणः। पृथक् गृह्यमाणविशेषसामान्ययोः हि सिंहदेवदत्तयोः अग्निमाणवकयोः वा गौणः प्रत्ययः शब्दप्रयोगो वा स्यात्, न अगृह्यमाणविशेषसामान्ययोः। ४९९९यत् तु उक्तं ‘श्रुतिप्रामाण्यात्’ इति, तत् ५०००न; तत्प्रामाण्यस्य अदृष्टविषयत्वात्। ५००१प्रत्यक्षादिप्रमाणानुपलब्धे हि विषये अग्निहोत्रादिसाध्यसाधनसम्बन्धे श्रुतेः प्रामाण्यं, न प्रत्यक्षादिविषये, ५००२अदृष्टदर्शनार्थविषयत्वात् प्रामाण्यस्य। ५००३तस्मात् न दृष्टमिथ्याज्ञाननिमित्तस्य अहंप्रत्ययस्य देहादिसङ्घाते गौणत्वं कल्पयितुं शक्यम्। ५००४न हि श्रुतिशतं अपि ‘शीतोऽग्निः अप्रकाशो वा’ इति ब्रुवत् प्रामाण्यं उपैति। ५००५यदि ब्रूयात् ‘शीतोऽग्निः अप्रकाशो वा’ इति, ५००६तथापि अर्थान्तरं श्रुतेः विवक्षितं कल्प्यं, प्रामाण्यान्यथानुपपत्तेः, ५००७न तु प्रमाणान्तरविरुद्धं स्ववचनविरुद्धं वा। ५००८कर्मणः मिथ्याप्रत्ययवत्कर्तृकत्वात् कर्तुः अभावे श्रुतेः अप्रामाण्यं इति चेत्, ५००९न; ब्रह्मविद्यायां अर्थवत्त्वोपपत्तेः॥
१२६८५०१०कर्मविधिश्रुतिवत् ब्रह्मविद्याविधिश्रुतेः अपि अप्रामाण्यप्रसङ्गः इति चेत्, ५०११न; बाधकप्रत्ययानुपपत्तेः। ५०१२–५०१३यथा ब्रह्मविद्याविधिश्रुत्या आत्मनि अवगते देहादिसङ्घाते अहंप्रत्ययः बाध्यते, तथा आत्मनि एव आत्मावगतिः न कदाचित् ५०१४केनचित् कथञ्चित् अपि बाधितुं शक्या, फलाव्यतिरेकात् अवगतेः, यथा अग्निः उष्णः प्रकाशः च इति। न च एवं कर्मविधिश्रुतेः अप्रामाण्यं, पूर्वपूर्वप्रवृत्तिनिरोधेन उत्तरोत्तरापूर्वप्रवृत्तिजननस्य प्रत्यगात्माभिमुख्येन प्रवृत्त्युत्पादनार्थत्वात्। ५०१५मिथ्यात्वे अपि उपायस्य उपेयसत्यतया सत्यत्वं एव स्यात्, ५०१६यथा अर्थवादानां विधिशेषाणां; ५०१७लोके अपि बालोन्मत्तादीनां पयआदौ पाययितव्ये चूडावर्धनादिवचनम्। ५०१८प्रकारान्तरस्थानां च साक्षात् एव वा प्रामाण्यं सिद्धं, ५०१९प्राक् आत्मज्ञानात् देहाभिमाननिमित्तप्रत्यक्षादिप्रामाण्यवत्। ५०२०यत् तु मन्यसे — स्वयं अव्याप्रियमाणोऽपि आत्मा संनिधिमात्रेण करोति, तत् एव मुख्यं कर्तृत्वं आत्मनः; ५०२१यथा राजा युध्यमानेषु योधेषु युध्यत इति प्रसिद्धं स्वयं अयुध्यमानोऽपि संनिधानात् एव ५०२२जितः पराजितः च इति, तथा ५०२३सेनापतिः वाचा एव करोति; ५०२४क्रियाफलसम्बन्धः च राज्ञः सेनापतेः च दृष्टः। ५०२५–५०२६यथा च ऋत्विक्कर्म यजमानस्य, तथा देहादीनां कर्म आत्मकृतं स्यात्, फलस्य आत्मगामित्वात्। ५०२७–५०२८यथा वा भ्रामकस्य लोहभ्रामयितृत्वात् अव्यापृतस्य एव मुख्यं एव कर्तृत्वं, तथा च आत्मनः इति। तत् असत्; अकुर्वतः कारकत्वप्रसङ्गात्। ५०२९कारकं अनेकप्रकारं इति चेत्, ५०३०न; ५०३१राजप्रभृतीनां मुख्यस्य अपि कर्तृत्वस्य दर्शनात्। राजा तावत् स्वव्यापारेण अपि युध्यते; योधानां च योधयितृत्वे धनदाने च मुख्यं एव कर्तृत्वं, ५०३२तथा जयपराजयफलोपभोगे। ५०३३यजमानस्य अपि प्रधानत्यागे दक्षिणादाने च मुख्यं एव कर्तृत्वम्। ५०३४तस्मात् अव्यापृतस्य कर्तृत्वोपचारो यः, सः गौणः इति अवगम्यते। ५०३५यदि मुख्यं कर्तृत्वं स्वव्यापारलक्षणं न उपलभ्यते राजयजमानप्रभृतीनां, तदा संनिधिमात्रेण अपि कर्तृत्वं मुख्यं परिकल्प्येत; यथा भ्रामकस्य लोहभ्रमणेन, ५०३६न तथा राजयजमानादीनां स्वव्यापारो न उपलभ्यते। ५०३७तस्मात् संनिधिमात्रेण कर्तृत्वं गौणं एव। ५०३८तथा च सति तत्फलसम्बन्धोऽपि गौणः एव स्यात्। ५०३९न गौणेन मुख्यं कार्यं निर्वर्त्यते। ५०४०तस्मात् असत् एव एतत् गीयते ‘देहादीनां व्यापारेण अव्यापृतः आत्मा कर्ता भोक्ता च स्यात्’ इति। ५०४१भ्रान्तिनिमित्तं तु सर्वं उपपद्यते, ५०४२यथा स्वप्ने; मायायां च एवम्। न च देहाद्यात्मप्रत्ययभ्रान्तिसन्तानविच्छेदेषु सुषुप्तिसमाध्यादिषु कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यनर्थः उपलभ्यते। ५०४३तस्मात् भ्रान्तिप्रत्ययनिमित्तः एव अयं संसारभ्रमः, न तु परमार्थः; ५०४४इति सम्यग्दर्शनात् अत्यन्त एव उपरम इति सिद्धम्॥६६॥
नाभक्ताय कदाचन।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं
न च मां योऽभ्यसूयति॥६७॥
१२६९५०४५सर्वं ५०४६गीताशास्त्रार्थं उपसंहृत्य अस्मिन् अध्याये, विशेषतः च अन्ते, इह शास्त्रार्थदार्ढ्याय सङ्क्षेपतः उपसंहारं कृत्वा, अथ इदानीं शास्त्रसम्प्रदायविधिं आह —
१२७०इदं शास्त्रं ते तव हिताय मया उक्तं ५०४७संसारविच्छित्ति अतपस्क तपोरहिताय न वाच्यं इति व्यवहितेन सम्बध्यते। तपस्विने अपि अभक्त गुरौ देवे च भक्तिरहिताय कदाचन कस्याञ्चित् अपि अवस्थायां न वाच्यम्। भक्तः तपस्वी अपि सन् अशुश्रूषुः यो भवति तस्मै अपि न वाच्यम्। न च यो मां वासुदेवं प्राकृतं मनुष्यं मत्वा अभ्यसूयति आत्मप्रशंसादिदोषाध्यारोपणेन ईश्वरत्व मम अजानन् न सहते, असौ अपि अयोग्यः, तस्मै अपि न वाच्यम्। ५०४८भगवति अनसूयायुक्त तपस्विने भक्त शुश्रूषवे वाच्यं शास्त्रं इति सामर्थ्यात् गम्यते। ५०४९तत्र ‘मेधाविने तपस्विने वा’(यास्क.नि.२.१.६) इति अनयोः विकल्पदर्शनात् ५०५०–५०५१शुश्रूषाभक्तियुक्त तपस्विने तद्युक्त मेधाविने वा वाच्यम्। शुश्रूषाभक्तिवियुक्त न तपस्विने न अपि मेधाविने वाच्यम्। ५०५२भगवति असूयायुक्त समस्तगुणवते अपि न वाच्यम्। ५०५३गुरुशुश्रूषाभक्तिमत् च वाच्यं इति एषः शास्त्रसम्प्रदायविधि॥६७॥
मद्भक्तेष्वभिधास्यति।
भक्तिं मयि परां कृत्वा
मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८॥
१२७१५०५४सम्प्रदायस्य कर्तुः फलं इदानीं आह —
१२७२यः इमं यथा उक्तं ५०५५परमं परमनिःश्रेयसार्थ केशवार्जुनयोः संवादरूपं ग्रन्थं गुह्यं गोप्यतमं मद्भक्तेषु मयि भक्तिमत् अभिधास्यति वक्ष्यति, ग्रन्थतः अर्थतः च स्थापयिष्यति इत्यर्थः, ५०५६यथा त्वयि मया। ५०५७भक्तेः पुनर्ग्रहणात् भक्तिमात्र केवलेन शास्त्रसम्प्रदान पात्रं भवति इति गम्यते। ५०५८कथं अभिधास्यति इति, उच्यते — भक्तिं मयि परां कृत्वा ५०५९‘भगवतः परमगुरु ५०६०अच्युतस्य शुश्रूषा मया क्रियते’ इति एवं कृत्वा इत्यर्थः। तस्य इदं फलं — मां एव एष्यति ५०६१मुच्यते एव। असंशयः अत्र संशयः न कर्तव्यः॥६८॥
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९॥
१२७४न च तस्मात् शास्त्रसम्प्रदायकृत् मनुष्येषु मनुष्याणां मध्ये कश्चित् मे मम प्रियकृत्तमः अतिशयेन प्रियकर, अन्यः प्रियकृत्तमः, नास्ति एव इत्यर्थः वर्तमानेषु। न च भविता भविष्यति अपि काले तस्मात् द्वितीयः अन्यः प्रियतरः प्रियकृत्तर भुवि लोके अस्मिन् न भविता॥६९॥
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७०॥
१२७६५०६४अध्येष्यते च पठिष्यति यः इमं धर्म्यं धर्मात् अनपेतं संवादरूपं ग्रन्थं आवयोः, तेन इदं कृतं स्यात्। ५०६५ज्ञानयज्ञेन — ५०६६विधिजपोपांशुमानसानां यज्ञानां ज्ञानयज्ञः मानसत्व विशिष्टतमः इति अतः तेन ज्ञानयज्ञेन गीताशास्त्र अध्ययनं स्तूयते; ५०६७फलविधिः एव वा, ५०६८देवतादिविषयज्ञानयज्ञफलतुल्य अस्य फलं भवति इति — ५०६९तेन अध्ययनेन अहं इष्टः पूजितः स्यां भवेयं इति मे मम मतिः निश्चयः॥७०॥
सोऽपि मुक्तः शुभांल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्॥७१॥
१२७८श्रद्धावान् श्रद्दधानः अनसूयः च असूयावर्जित सन् इमं ग्रन्थं शृणुयात् अपि यो नरः, अपिशब्दात् किं उत अर्थज्ञानवत्, सोऽपि पापात् मुक्तः शुभान् प्रशस्तान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मन् अग्निहोत्रादिकर्मवत्॥७१॥
त्वयैकाग्रेण चेतसा।
कच्चिदज्ञानसंमोहः
प्रणष्टस्ते धनञ्जय॥७२॥
१२७९५०७१शिष्यस्य शास्त्रार्थग्रहणाग्रहणविवेकबुभुत्सया पृच्छति। ५०७२तत् अग्रहणे ज्ञाते पुनः ग्राहयिष्यामि उपायान्तरेण अपि इति प्रष्टुः अभिप्रायः। ५०७३यत्नान्तरं च आस्थाय शिष्यस्य कृतार्थता कर्तव्या इति आचार्यधर्मः प्रदर्शितो भवति —
१२८०कच्चित् ५०७४किं एतत् मया उक्तं श्रुतं श्रवणेन अवधारितं पार्थ, त्वया एकाग्रेण चेतसा चित्तेन ? किं वा अप्रमादतः ? कच्चित् अज्ञानसंमोह अज्ञाननिमित्त संमोहः अविविक्तभाव अविवेकः स्वाभाविकः ५०७५किं प्रणष्टः ? ५०७६यदर्थः अयं शास्त्रश्रवणायास तव, मम च उपदेष्टृत्वायास प्रवृत्तः, ते तुभ्यं हे धनञ्जय॥७२॥
त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः
करिष्ये वचनं तव॥७३॥
१२८१५०७७नष्टः मोहः अज्ञानजः ५०७८समस्तसंसारानर्थहेतु, सागरः इव दुरुत्तरः। ५०७९स्मृतिः च आत्मतत्त्वविषया लब्धा, ५०८०यस्याः लाभात् सर्वहृदयग्रन्थीनां विप्रमोक्षः; ५०८१त्वत्प्रसादात् तव प्रसादात् मया त्वत्प्रसाद आश्रितेन अच्युत। ५०८२अनेन मोहनाशप्रश्नप्रतिवचनेन सर्वशास्त्रार्थज्ञानफल एतावत् एव इति निश्चितं दर्शितं भवति, यतः ज्ञानात् मोहनाशः आत्मस्मृतिलाभः च इति। ५०८३तथा च श्रुतौ ‘अनात्मवित् शोचामि’(छा.उ.७.१.३) इति उपन्यस्य आत्मज्ञानेन सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः उक्तः; ५०८४‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः’(मु.उ.२.२.९) ‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इति च मन्त्रवर्णः। ५०८५अथ इदानीं त्वच्छासने स्थितः अस्मि गतसन्देहः मुक्तसंशयः। करिष्ये वचनं तव। ५०८६अहं त्वत्प्रसादात् कृतार्थः, न मे कर्तव्यं अस्ति इत्यभिप्रायः॥७३॥
१२८२५०८८परिसमाप्तः शास्त्रार्थः। अथ इदानीं कथासम्बन्धप्रदर्शनार्थं सञ्जयः उवाच —
१२८३इति एवं अहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादं इमं यथोक्तं अश्रौषं श्रुतवान् अस्मि अद्भुतं अत्यन्तविस्मयकरं रोमहर्षणं रोमाञ्चकरम्॥७४॥
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम्॥७५॥
१२८५५०९०व्यासप्रसादात् ततः दिव्यचक्षुर्लाभात् श्रुतवान् इमं संवादं गुह्यतमं परं योगं, योगार्थत्वात् ग्रन्थोऽपि योगः, ५०९१संवादं इमं योगं एव वा ५०९२योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयं, न परम्परया॥७५॥
संवादमिममद्भुतम्।
केशवार्जुनयोः पुण्यं
हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६॥
१२८६हे ५०९३राजन् धृतराष्ट्र, संस्मृत्य संस्मृत्य प्रतिक्षणं संवादं इमं अद्भुतं केशवार्जुनयोः पुण्यं इमं ५०९४श्रवणेन अपि पापहरं श्रुत्वा हृष्यामि च मुहुः मुहुः प्रतिक्षणम्॥७६॥
रूपमत्यद्भुतं हरेः।
विस्मयो मे महान्राजन्
हृष्यामि च पुनः पुनः॥७७॥
१२८७५०९५तत् च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपं अत्यद्भुतं हरेः विश्वरूपं विस्मयो मे महान् राजन्, हृष्यामि च पुनः पुनः॥७७॥
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८॥
१२८९यत्र यस्मिन् पक्षे योगेश्वरः सर्वयोगानां ईश्वरः, ५०९७तत्प्रभवत्वात् सर्वयोगबीजस्य, कृष्णः, यत्र पार्थः यस्मिन् पक्षे धनुर्धरः गाण्डीवधन्वा, तत्र श्रीः तस्मिन् पाण्डवानां पक्षे श्रीः विजयः, तत्र एव भूतिः श्रियो विशेषः विस्तारः भूतिः, ध्रुवा अव्यभिचारिणी नीतिः नयः, ५०९८इति एवं मतिः मम इति॥७८॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये अष्टादशोऽध्यायः॥