द्वितीयं मुण्डकम्

प्रथमः खण्डः

२४५१अपरविद्यायाः सर्वं कार्यं उक्तम्। सः च संसारो यत्सारो यस्मात् मूलात् अक्षरात् सम्भवति यस्मिन् च प्रलीयते, तत् अक्षरं पुरुषाख्यं सत्यम्। यस्मिन् विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति, तत् परस्याः ब्रह्मविद्यायाः विषयः। सः वक्तव्यः इति उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते —

२५५२यत् अपरविद्याविषयं कर्मफललक्षणं, सत्यं तदापेक्षिकम्। इदं तु परविद्याविषयं, परमार्थसल्लक्षणत्वात्। तत् एतत् सत्यं यथाभूतं विद्याविषयं; अविद्याविषयत्वात् च अनृतं इतरत्। ५३अत्यन्तपरोक्षत्वात् कथं नाम प्रत्यक्षवत् सत्यं अक्षरं प्रतिपद्येरन् इति दृष्टान्तं आह — ५४यथा सुदीप्तात् सुष्ठु दीप्तात् इद्धात् पावकात् अग्नेः विस्फुलिङ्गाः अग्न्यवयवाः सहस्रशः अनेकशः प्रभवन्ते निर्गच्छन्ति सरूपाः अग्निसलक्षणाः एव, तथा उक्तलक्षणात् अक्षरात् विविधाः नानादेहोपाधिभेदं अनुविधीयमानत्वात् विविधाः हे सोम्य, भावाः जीवाः आकाशादिवत् घटादिपरिच्छिन्नाः सुषिरभेदाः घटाद्युपाधिप्रभेदं अनु भवन्ति; एवं नानानामरूपकृतदेहोपाधिप्रभवं अनु प्रजायन्ते, तत्र चैव तस्मिन् एव च अक्षरे अपियन्ति देहोपाधिविलयं अनु
लीयन्ते घटादिविलयं अनु इव सुषिरभेदाः। यथा आकाशस्य सुषिरभेदोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वं घटाद्युपाधिकृतं एव, तद्वत् अक्षरस्य अपि नामरूपकृतदेहोपाधिनिमित्तं एव जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वम्॥१॥

२६५५नामरूपबीजभूतात् अव्याकृताख्यात् स्वविकारापेक्षया परात् अक्षरात् परं यत् सर्वोपाधिभेदवर्जितं अक्षरस्य एव स्वरूपं आकाशस्य इव सर्वमूर्तिवर्जितं न इति न इति इत्यादिविशेषणं विवक्षन् आह — दिव्यः द्योतनवान्, स्वयञ्ज्योतिष्ट्वात्। दिवि वा स्वात्मनि भवः अलौकिको वा। हि यस्मात् अमूर्तः सर्वमूर्तिवर्जितः, पुरुषः पूर्णः पुरिशयो वा, दिव्यो हि अमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरः सह बाह्याभ्यन्तरेण वर्तते इति। अजः न जायते कुतश्चित्, स्वतोऽन्यस्य जन्मनिमित्तस्य च अभावात्; यथा जलबुद्बुदादेः वाय्वादिः, यथा नभःसुषिरभेदानां घटादिः। ५६सर्वभावविकाराणां जनिमूलत्वात् तत् प्रतिषेधेन सर्वे प्रतिषिद्धा भवन्ति। सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः अतोऽजरोऽमृतोऽक्षरो ध्रुवोऽभयः इत्यर्थः। ५७यद्यपि देहाद्युपाधिभेददृष्टिभेदेषु स प्राणः स मनाः स इन्द्रियः स विषयः इव प्रत्यवभासते तलमलादिमत् इव आकाशं, तथापि तु स्वतः परमार्थस्वरूपदृष्टीनां अप्राणः अविद्यमानः क्रियाशक्तिभेदवान् चलनात्मको वायुः यस्मिन् असौ अप्राणः। तथा अमनाः अनेकज्ञानशक्तिभेदवत् सङ्कल्पाद्यात्मकं मनोऽपि अविद्यमानं यस्मिन् सोऽयं अमनाः। अप्राणो हि अमनाः च इति प्राणादिवायुभेदाः कर्मेन्द्रियाणि तद्विषयाः च तथा बुद्धिमनसी बुद्धीन्द्रियाणि तद्विषयाः च प्रतिषिद्धा वेदितव्याः; यथा श्रुत्यन्तरे — ध्यायति इव लेलायति इव इति। यस्मात् च एवं प्रतिषिद्धोपाधिद्वयः तस्मात् शुभ्रः शुद्धः। अतोऽक्षरात् नामरूपबीजोपाधिलक्षितस्वरूपात्, ५८सर्वकार्यकरणबीजत्वेन उपलक्ष्यमाणत्वात् परं तत्त्वं तदुपाधिलक्षणं अव्याकृताख्यं अक्षरं सर्वविकारेभ्यतस्मात् परतोऽक्षरात् परः निरुपाधिकः पुरुषः इत्यर्थः। यस्मिन् तत् आकाशाख्यं अक्षरं संव्यवहारविषयं ओतं च प्रोतं च। कथं पुनः अप्राणादिमत्त्वं तस्य इत्युच्यते। यदि हि प्राणादयः प्राक् उत्पत्तेः पुरुषः इव स्वेन आत्मना सन्ति, तदा पुरुषस्य प्राणदिना विद्यमानेन प्राणादिमत्त्वं स्यात्; न तु ते प्राणादयः प्राक् उत्पत्तेः पुरुषः इव स्वेन आत्मना सन्ति तदा। अतः प्राणादिमान् परः पुरुषः, यथा अनुत्पन्ने पुत्रे अपुत्रो देवदत्तः॥

२७कथं ते न सन्ति प्राणादयः इति, उच्यते — ५९यस्मात् एतस्मात् एव पुरुषात् नामरूपबीजोपाधिलक्षितात् जायते ६०उत्पद्यते अविद्याविषयो विकारभूतो ६१नामधेयोऽनृतात्मकः प्राणः, ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४) ‘अनृतं’ इति श्रुत्यन्तरात्। न हि तेन अविद्याविषयेण अनृतेन प्राणेन सप्राणत्वं परस्य स्यात् अपुत्रस्य स्वप्नदृष्टेन इव पुत्रेण सपुत्रत्वम्। एवं मनः सर्वाणि च इन्द्रियाणि विषयाः च एतस्मात् एव जायन्ते। तस्मात् सिद्धं अस्य निरुपचरितं अप्राणादिमत्त्वं इत्यर्थः। यथा च प्राक् उत्पत्तेः परमार्थतोऽसन्तः तथा प्रलीनाः च इति द्रष्टव्याः। यथा करणानि मनः च इन्द्रियाणि च, तथा शरीरविषयकारणानि भूतानि खं आकाशं, वायुः बाह्य आवहादिभेदः, ज्योतिः अग्निः, आपः उदकं, पृथिवी धरित्री विश्वस्य सर्वस्य धारिणी; एतानि च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोत्तरोत्तरगुणानि पूर्वपूर्वगुणसहितानि एतस्मात् एव जायन्ते॥

२८सङ्क्षेपतः परविद्याविषयं अक्षरं निर्विशेषं पुरुषं सत्यं ‘दिव्यो हि अमूर्तः’(मु.उ.२.१.२) इत्यादिना मन्त्रेण उक्त्वा, पुनः तत् एव सविशेषं विस्तरेण वक्तव्यं इति प्रववृते; सङ्क्षेपविस्तरोक्तो हि पदार्थः सुखाधिगम्यो भवति सूत्रभाष्योक्तिवत् इति। यो हि प्रथमजात् प्राणात् हिरण्यगर्भात् जायते अण्डस्य अन्तः विराट्, सः तत्त्वान्तरितत्त्वेन लक्ष्यमाणोऽपि एतस्मात् एव पुरुषात् जायते एतन्मयः च इति एतदर्थं आह, तं च विशिनष्टि — अग्निः द्युलोकः, ‘असौ वाव लोको गौतमाग्निः’(छा.उ.५.४.१) इति श्रुतेः। मूर्धा यस्य उत्तमाङ्गं शिरः, चक्षुषी चन्द्रः च सूर्यः च इति चन्द्रसूर्यौ; यस्य इति सर्वत्र अनुषङ्गः कर्तव्यः अस्य इति अस्य पदस्य वक्ष्यमाणस्य यस्य इति विपरिणामं कृत्वा। दिशः श्रोत्रे यस्य। वाक् विवृताः च उद्घाटिताः प्रसिद्धा वेदाः यस्य। वायुः प्राणो यस्य। हृदयं अन्तःकरणं विश्वं समस्तं जगत् अस्य यस्य इति एतत्। सर्वं हि अन्तःकरणविकारं एव जगत्, मनसि एव सुषुप्ते प्रलयदर्शनात्; जागरिते अपि तत एव अग्निविस्फुलिङ्गवत् विप्रतिष्ठानात्। यस्य च पद्भ्यां जाता पृथिवी, एषः देवो विष्णुः अनन्तः प्रथमशरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधिः ६२सर्वेषां भूतानां अन्तरात्मा। सः हि सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणात्मा॥

२९पञ्चाग्निद्वारेण च याः संसरन्ति प्रजाः, ताः अपि तस्मात् एव पुरुषात् प्रजायन्ते इत्युच्यते —

३०तस्मात् परस्मात् पुरुषात् प्रजावस्थानविशेषरूपः अग्निः। सः विशेष्यते — समिधो यस्य सूर्यः, समिधः इव समिधः; सूर्येण हि द्युलोकः समिध्यते। ततो हि द्युलोकाग्नेः निष्पन्नात् सोमात् पर्जन्यः द्वितीयोऽग्निः सम्भवति। तस्मात् च पर्जन्यात् ओषधयः पृथिव्यां सम्भवन्ति। ओषधिभ्यः पुरुषाग्नौ हुताभ्यः उपादानभूताभ्यः पुमान् अग्निः रेतः सिञ्चति योषितायां योषिति योषाग्नौ स्त्रियां इति। एवं क्रमेण बह्वीः बह्व्यः प्रजाः ब्राह्मणाद्याः पुरुषात् परस्मात् सम्प्रसूताः समुत्पन्नाः॥

३१किञ्च, कर्मसाधनानि फलानि च तस्मात् एव इत्याह — कथं ? तस्मात् पुरुषात् ऋचः नियताक्षरपादावसानाः गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्राः; साम ६३पाञ्चभक्तिकं साप्तभक्तिकं च स्तोभादिगीतिविशिष्टं; यजूंषि अनियताक्षरपादावसानानि वाक्यरूपाणि; एवं त्रिविधा मन्त्राः। दीक्षाः मौञ्ज्यादिलक्षणाः कर्तृनियमविशेषाः। यज्ञाः च सर्वे अग्निहोत्रादयः। क्रतवः सयूपाः। दक्षिणाः च एकगवाद्या अपरिमितसर्वस्वान्ताः। संवत्सरः च कालः कर्माङ्गभूतः। यजमानः च कर्ता। लोकाः तस्य कर्मफलभूताः; ते विशेष्यन्ते — सोमः यत्र येषु लोकेषु पवते पुनाति लोकान् यत्र च येषु सूर्यः तपति। ते च दक्षिणायनोत्तरायणमार्गद्वयगम्या विद्वदविद्वत्कर्तृफलभूताः॥

३२तस्मात् च पुरुषात् कर्माङ्गभूता देवाः बहुधा वस्वादिगणभेदेन सम्प्रसूताः सम्यक् प्रसूताः — साध्याः देवविशेषाः, मनुष्याः कर्माधिकृताः, पशवः ग्राम्यारण्याः, वयांसि पक्षिणः; जीवनं च मनुष्यादीनां प्राणापानौ, व्रीहियवौ हविरर्थौ; ६४तपः च कर्माङ्गं पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फलसाधनं; श्रद्धा यत्पूर्वकः सर्वपुरुषार्थसाधनप्रयोगः चित्तप्रसादः आस्तिक्यबुद्धिः; तथा सत्यं अनृतवर्जनं यथाभूतार्थवचनं च अपीडाकरं; ब्रह्मचर्यं मैथुनासमाचारः; विधिः च इतिकर्तव्यता॥

३३किञ्च, सप्त शीर्षण्याः प्राणाः तस्मात् एव पुरुषात् प्रभवन्ति। तेषां सप्त अर्चिषः दीप्तयः स्वस्वविषयावद्योतनानि। तथा सप्त समिधः सप्तविषयाः; विषयैः हि समिध्यन्ते प्राणाः। सप्त होमाः; तद्विषयविज्ञानानि, ‘यत् अस्य विज्ञानं तत् जुहोति’(तै.ना.८०) इति श्रुत्यन्तरात्। किञ्च, सप्त इमे लोकाः इन्द्रियस्थानानि, येषु चरन्ति सञ्चरन्ति प्राणाः इति विशेषणात्। प्राणाः येषु चरन्ति इति प्राणानां विशेषणं इदं प्राणापानादिनिवृत्त्यर्थम्। गुहायां शरीरे हृदये वा स्वापकाले शेरते इति गुहाशयाः। निहिताः स्थापिता धात्रा सप्त सप्त प्रतिप्राणिभेदम्। यानि च ६५आत्मयाजिनां विदुषां कर्माणि कर्मफलानि च अविदुषां च कर्माणि तत्साधनानि कर्मफलानि च सर्वं च एतत् परस्मात् एव पुरुषात् सर्वज्ञात् प्रसूतं इति प्रकरणार्थः॥

३४अतः पुरुषात् समुद्राः सर्वे क्षाराद्याः। गिरयः च हिमवदादयः अस्मात् एव पुरुषात् सर्वे। स्यन्दन्ते स्रवन्ति गङ्गाद्याः सिन्धवः नद्यः सर्वरूपाः बहुरूपाः। अस्मात् एव पुरुषात् सर्वाः ओषधयः व्रीहियवाद्याः। रसः च मधुरादिः षड्विधः, येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितः तिष्ठते तिष्ठति हि अन्तरात्मा लिङ्गं सूक्ष्मं शरीरम्। तत् हि अन्तराले शरीरस्य आत्मनः च आत्मवत् वर्तते इति अन्तरात्मा॥

३५६६एवं पुरुषात् सर्वं इदं सम्प्रसूतम्। अतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयं अनृतं पुरुषः इति एव सत्यं; अतः पुरुषः एव इदं विश्वं सर्वम्। न विश्वं नाम पुरुषात् अन्यत् किञ्चित् अस्ति। अतो यत् उक्तं तत् एव इदं अभिहितं ‘कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति’(मु.उ.१.१.३) इति; एतस्मिन् हि परस्मिन् आत्मनि सर्वकारणे पुरुषे विज्ञाते, पुरुषः एव इदं विश्वं न अन्यत् अस्ति इति विज्ञातं भवति इति। किं पुनः इदं विश्वं इत्युच्यते — कर्म अग्निहोत्रादिलक्षणं; तपः ज्ञानं तत्कृतं फलं अन्यत् एव तावत् हि इदं सर्वं; तत् च एतत् ब्रह्मणः कार्यं; तस्मात् सर्वं ब्रह्म परामृतं परमं अमृतं अहं एव इति यो वेद निहितं स्थितं गुहायां हृदि सर्वप्राणिनां, सः एवं विज्ञानात् अविद्याग्रन्थिं ग्रन्थिं इव दृढीभूतां अविद्यावासनां विकिरति विक्षिपति विनाशयति इह जीवन् एव, न मृतः सन् हे सोम्य प्रियदर्शन॥

इति द्वितीयमुण्डके प्रथमखण्डशभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

३६६७अरूपं सत् अक्षरं केन प्रकारेण ६८विज्ञेयं इत्युच्यते — आविः प्रकाशं, सन्निहितं, वागाद्युपाधिभिः — ज्वलति भ्राजति इति श्रुत्यन्तरात् — शब्दादीन् उपलभमानवत् अवभासते; दर्शनश्रवणमननविज्ञानाद्युपाधिधर्मैः आविर्भूतं सत् लक्ष्यते हृदि सर्वप्राणिनाम्। यत् एतत् आविर्भूतं ब्रह्म ६९सन्निहितं सम्यक् स्थितं हृदि, तत् गुहाचरं नाम गुहायां चरति इति दर्शनश्रवणादिप्रकारैः गुहाचरं इति प्रख्यातम्। महत् सर्वमहत्त्वात्, पदं पद्यते सर्वेण इति, सर्वपदार्थास्पदत्वात्। कथं ७०तत् महत् पदं इति, उच्यते ? यतः अत्र अस्मिन् ब्रह्मणि एतत् सर्वं समर्पितं सम्प्रवेशितं रथनाभौ इव अराः — एजत् चलत्पक्ष्यादि, प्राणत् प्राणिति इति प्राणापानादिमन्मनुष्यपश्वादि, निमिषत् च यत् निमेषादिक्रियावत्, यत् च अनिमिषत्; च — शब्दात् समस्तं एतत् अत्र एव ब्रह्मणि समर्पितम्। एतत् यदास्पदं सर्वं जानथ हे शिष्याः, अवगच्छत तदात्मभूतं भवतां; सत् असत् सदसत्स्वरूपं सदसतोः मूर्तामूर्तयोः स्थूलसूक्ष्मयोः, तद्व्यतिरेकेण अभावात्। वरेण्यं वरणीयं, तत् एव हि सर्वस्य नित्यत्वात् प्रार्थनीयं; परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात् प्रजानां इति व्यवहितेन सम्बन्धः; यत् लौकिकविज्ञानागोचरं इत्यर्थः। यत् वरिष्ठं वरतमं सर्वपदार्थेषु वरेषु; तत् हि एकं ब्रह्म अतिशयेन वरं सर्वदोषरहितत्वात्॥

३७७१किञ्च, यत् अर्चिमत् दीप्तिमत्; तत् दीप्त्या हि आदित्यादि दीप्यते इति दीप्तिमत् ब्रह्म। किञ्च, ७२यत् अणुभ्यः श्यामाकादिभ्योऽपि अणु च सूक्ष्मम्। ७३च — शब्दात् स्थूलेभ्योऽपि अतिशयेन स्थूलं पृथिव्यादिभ्यः। ७४यस्मिन् लोकाः भूरादयः निहिताः स्थिताः, ये च लोकिनः लोकनिवासिनः मनुष्यादयः; चैतन्याश्रया हि सर्वे प्रसिद्धाः; ७५तत् एतत् सर्वाश्रयं अक्षरं ब्रह्म सः प्राणः तत् उ वाङ्मनः वाक् च मनः च सर्वाणि च करणानि तत् उ अन्तः चैतन्यं; चैतन्याश्रयो हि प्राणेन्द्रियादिसर्वसङ्घातः, ‘प्राणस्य प्राणं’(बृ.उ.४.४.१०) इति श्रुत्यन्तरात्। यत् प्राणादीनां अन्तः चैतन्यं अक्षरं तत् एतत् सत्यं अवितथं, अतः अमृतं अविनाशि तत् वेद्धव्यं मनसा ताडयितव्यम्। तस्मिन् मनसः समाधानं कर्तव्यं इत्यर्थः। यस्मात् एवं हे सोम्य, विद्धि अक्षरे चेतः समाधत्स्व॥

३८७६कथं वेद्धव्यं इति, उच्यते — धनुः इष्वासनं गृहीत्वा आदाय औपनिषदं उपनिषत्सु भवं प्रसिद्धं महास्त्रं महत् च तत् अस्त्रं च महास्त्रं धनुः, तस्मिन् शरं; किंविशिष्टं इत्याह — उपासानिशितं सन्तताभिध्यानेन तनूकृतं, संस्कृतं इति एतत्; सन्दधीत(सन्धयीत) सन्धानं कुर्यात्। सन्धाय च आयम्य आकृष्य सेन्द्रियं अन्तःकरणं स्वविषयात् विनिवर्त्य लक्ष्य एव आवर्जितं कृत्वा इत्यर्थः। न हि हस्तेन इव धनुषः आयमनं इह सम्भवति। तद्भावगतेन तस्मिन् ब्रह्मणि अक्षरे लक्ष्ये भावना भावः तद्गतेन चेतसा, लक्ष्यं तत् एव यथोक्तलक्षणं अक्षरं सोम्य, विद्धि॥

३९यत् उक्तं धनुरादि, तत् उच्यते — प्रणवः ओङ्कारः धनुः। यथा इष्वासनं लक्ष्ये शरस्य प्रवेशकारणं, तथा आत्मशरस्य अक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणं ओङ्कारः। प्रणवेन हि अभ्यस्यमानेन संस्क्रियमाणः तदालम्बनोऽप्रतिबन्धेन अक्षरे अवतिष्ठते। यथा धनुषा अस्तः इषुः लक्ष्ये। अतः प्रणवो धनुः इव धनुः। शरो हि आत्मा उपाधिलक्षणः परः एव जले सूर्यादिवत् इह प्रविष्टो देहे सर्वबौद्धप्रत्ययसाक्षितया; सः शर इव स्वात्मनि एव अर्पितोऽक्षरे ब्रह्मणि; अतः ब्रह्म तत् लक्ष्यं उच्यते लक्ष्य इव मनः समाधित्सुभिः आत्मभावेन लक्ष्यमाणत्वात्। तत्र एवं सति अप्रमत्तेन बाह्यविषयोपलब्धितृष्णाप्रमादवर्जितेन सर्वतो विरक्तेन जितेन्द्रियेण एकाग्रचित्तेन वेद्धव्यं ब्रह्म लक्ष्यम्। ततः तद्वेधनात् ऊर्ध्वं शरवत् तन्मयः भवेत्; यथा शरस्य लक्ष्यैकात्मत्वं फलं भवति, तथा देहाद्यात्मताप्रत्ययतिरस्करणेन अक्षरैकात्मत्वं फलं आपादयेत् इत्यर्थः॥

४०७७अक्षरस्य एव दुर्लक्ष्यत्वात् पुनः पुनर्वचनं सुलक्षणार्थम्। यस्मिन् अक्षरे पुरुषे द्यौः पृथिवी च अन्तरिक्षं च ओतं समर्पितं मनः च सह प्राणैः करणैः अन्यैः सर्वैः, तं एव सर्वाश्रयं एकं अद्वितीयं जानथ जानीथ हे शिष्याः। आत्मानं प्रत्यक्स्वरूपं युष्माकं सर्वप्राणिनां च। ज्ञात्वा च अन्याः वाचः अपरविद्यारूपाः विमुञ्चथ विमुञ्चत परित्यजत। तत् प्रकाश्यं च सर्वं कर्म ससाधनम्। यतः ७८अमृतस्य एषः सेतुः, एतदात्मज्ञानं अमृतस्य अमृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुः इव सेतुः, संसारमहोदधेः उत्तरणहेतुत्वात्; तथा च श्रुत्यन्तरं — ‘तं एव विदित्वा अति मृत्युं एति न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इति॥

४१किञ्च, अराः इव यथा रथनाभौ समर्पिता अराः, एवं संहताः सम्प्रविष्टाः यत्र यस्मिन् हृदये सर्वतो देहव्यापिन्यः नाड्यः, तस्मिन् हृदये बुद्धिप्रत्ययसाक्षिभूतः सः एषः प्रकृत आत्मा अन्तः मध्ये चरते चरति वर्तते। पश्यन् शृण्वन् मन्वानो विजानन् बहुधा अनेकधा क्रोधहर्षादिप्रत्ययैः जायमान इव जायमानः अन्तःकरणोपाध्यनुविधायित्वात्; वदन्ति हि लौकिका हृष्टो जातः क्रुद्धो जातः इति। तं आत्मानं ओं इति एवं ओङ्कारालम्बनाः सन्तः यथोक्तकल्पनया ध्यायथ चिन्तयत। उक्तं च वक्तव्यं शिष्येभ्यः आचार्येण जानता। शिष्याः च ब्रह्मविद्याविविदिषुत्वात् निवृत्तकर्माणो मोक्षपथे प्रवृत्ताः। तेषां निर्विघ्नतया ब्रह्मप्राप्तिं आशास्ति आचार्यः — स्वस्ति निर्विघ्नं अस्तु वः युष्माकं पाराय परकूलाय; परस्तात् कस्मात् ? ७९अविद्यातमसः परस्तात्; अविद्यारहितब्रह्मात्मस्वरूपगमनाय इत्यर्थः॥

४२८०योऽसौ तमसः परस्तात् संसारमहोदधिं तीर्त्वा गन्तव्यः परविद्याविषयः, सः कस्मिन् वर्तते इत्याह — यः सर्वज्ञः सर्ववित् व्याख्यातः। तं पुनः विशिनष्टि — यस्य एषः प्रसिद्धो महिमा विभूतिः। कोऽसौ महिमा ? यस्य इमे द्यावापृथिवी शासने विधृते तिष्ठतः; सूर्याचन्द्रमसौ यस्य शासने अलातचक्रवत् अजस्रं भ्रमतः; यस्य शासने सरितः सागराः च स्वगोचरं न अतिक्रामन्ति; तथा स्थावरं जङ्गमं च यस्य शासने नियतं; तथा च ऋतवोऽयने अब्दाः च यस्य शासनं न अतिक्रामन्ति; तथा कर्तारः कर्माणि फलं च यत् शासनात् स्वं स्वं कालं न अतिवर्तन्ते, सः एषः महिमा; भुवि लोके यस्य सः एषः सर्वज्ञः एवंमहिमा देवः। दिव्ये द्योतनवति सर्वबौद्धप्रत्ययकृतद्योतने ब्रह्मपुरे। ब्रह्मणो हि अत्र चैतन्यस्वरूपेण नित्याभिव्यक्तत्वात्; ब्रह्मणः पुरं हृदयपुण्डरीकं तस्मिन् यत् व्योम, तस्मिन् व्योमनि आकाशे हृत्पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठितं इव उपलभ्यते; न हि आकाशवत् सर्वगतस्य गतिः आगतिः प्रतिष्ठा वा अन्यथा सम्भवति॥

४३सः हि आत्मा तत्रस्थो मनोवृत्तिभिः एव विभाव्यते इति मनोमयः, मनउपाधित्वात्। प्राणशरीरनेता प्राणः च तत् शरीरं च तत् प्राणशरीरं तस्य अयं नेता। अस्मात् स्थूलात् शरीरात् शरीरान्तरं सूक्ष्मं प्रति प्रतिष्ठितः अवस्थितः अन्ने भुज्यमानान्नविपरिणामे प्रतिदिनं उपचीयमाने अपचीयमाने च पिण्डरूपे अन्ने हृदयं बुद्धिं पुण्डरीकच्छिद्रे सन्निधाय समवस्थाप्य; हृदयावस्थानं एव हि आत्मनः स्थितिः, न हि आत्मनः स्थितिः अन्ने; तत् आत्मतत्त्वं विज्ञानेन विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशजनितेन ज्ञानेन शमदमध्यानसर्वत्यागवैराग्योद्भूतेन परिपश्यन्ति सर्वतः पूर्णं पश्यन्ति उपलभन्ते धीराः विवेकिनः। आनन्दरूपं सर्वानर्थदुःखायासप्रहीणं सुखरूपं अमृतं यत् विभाति विशेषेण स्वात्मनि एव भाति सर्वदा॥

४४८१अस्य परमात्मज्ञानस्य फलं इदं अभिधीयते — हृदयग्रन्थिः अविद्यावासनामयो बुद्ध्याश्रयः कामः, ‘कामाः ये अस्य हृदि श्रिताः’(बृ.उ.४.४.७), इति श्रुत्यन्तरात्। हृदयाश्रयोऽसौ, न आत्माश्रयः। भिद्यते भेदं विनाशं आयाति। छिद्यन्ते सर्वे ज्ञेयविषयाः संशयाः लौकिकानां आ मरणात् तु गङ्गास्रोतोवत् प्रवृत्ता विच्छेदं आयान्ति। अस्य विच्छिन्नसंशयस्य निवृत्ताविद्यस्य यानि विज्ञानोत्पत्तेः प्राक्कृतानि जन्मान्तरे च अप्रवृत्तफलानि ज्ञानोत्पत्तिसहभावीनि च क्षीयन्ते कर्माणि, न तु एतज्जन्मारम्भकाणि, प्रवृत्तफलत्वात्। तस्मिन् सर्वज्ञे असंसारिणि परावरे परं च कारणात्मना अवरं च कार्यात्मना तस्मिन् परावरे साक्षात् अहं अस्मि इति दृष्टे, संसारकारणोच्छेदात् मुच्यते इत्यर्थः॥

४५उक्तस्य एव अर्थस्य सङ्क्षेपाभिधायका उत्तरे मन्त्राः त्रयोऽपि — हिरण्मये ज्योतिर्मये बुद्धिविज्ञानप्रकाशे परे कोशे कोशः इव असेः। आत्मस्वरूपोपलब्धिस्थानत्वात् परं तत्सर्वाभ्यन्तरत्वात्, तस्मिन् विरजं अविद्याद्यशेषदोषरजोमलवर्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् सर्वात्मत्वात् च निष्कलं निर्गताः कला यस्मात् तत् निष्कलं निरवयवं इत्यर्थः। यस्मात् विरजं निष्कलं च अतः तत् शुभ्रं शुद्धं ज्योतिषां सर्वप्रकाशात्मनां अग्न्यादीनां अपि तत् ज्योतिः अवभासकम्। अग्न्यादीनां अपि ज्योतिष्ट्वं अन्तर्गतब्रह्मात्मचैतन्यज्योतिर्निमित्तं इत्यर्थः। तत् हि परं ज्योतिः यत् अन्यानवभास्यं आत्मज्योतिः, तत् यत् आत्मविदः आत्मानं स्वं शब्दादिविषयबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणं ये विवेकिनो विदुः विजानन्ति, ते आत्मविदः तत् विदुः, आत्मप्रत्ययानुसारिणः। यस्मात् परं ज्योतिः तस्मात् तु एव तत् विदुः, न इतरे बाह्यार्थप्रत्ययानुसारिणः॥८२

४६८३कथं तत् ‘ज्योतिषां ज्योतिः’ इति, उच्यते — न तत्र तस्मिन् स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यो भाति, तत् ब्रह्म न प्रकाशयति इत्यर्थः। सः हि तस्य एव भासा सर्वं अन्यत् अनात्मजातं प्रकाशयति; न तु तस्य स्वतः प्रकाशनसामर्थ्यम्। तथा न चन्द्रतारकं, न इमाः विद्युतः भान्ति, कुतोऽयं अग्निः अस्मद्गोचरः। किं बहुना। यत् इदं जगत् भाति, तत् तं एव परमेश्वरं स्वतो भारूपत्वात् भान्तं दीप्यमानं अनुभाति अनुदीप्यते। यथा जलं उल्मुकादि वा अग्निसंयोगात् अग्निं दहन्तं अनुदहति, न स्वतः; तद्वत् तस्य एव भासा दीप्त्या सर्वं इदं सूर्यादि जगत् विभाति। यतः एवं तत् एव ब्रह्म भाति च विभाति च कार्यगतेन विविधेन भासा; अतः तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतोऽवगम्यते। न हि स्वतोऽविद्यमानं भासनं अन्यस्य कर्तुं शक्नोति। घटादीनां अन्यावभासकत्वादर्शनात् भारूपाणां च आदित्यादीनां तद्दर्शनात्॥

४७यत् तज्ज्योतिषां ज्योतिः ब्रह्म, तत् एव सत्यं; सर्वं तत् विकारः वाचारम्भणं विकारो नामधेयमात्रं अनृतं इतरत् इति एतं अर्थं विस्तरेण हेतुतः प्रतिपादितं निगमनस्थानीयेन मन्त्रेण पुनः उपसंहरति — ब्रह्म एव उक्तलक्षणं, इदं यत् पुरस्तात् अग्रे अब्रह्म इव अविद्यादृष्टीनां प्रत्यवभासमानं तथा पश्चात् ब्रह्म तथा दक्षिणतः च तथा उत्तरेण तथा एव अधस्तात् ऊर्ध्वं च सर्वतोऽन्यत् इव कार्याकारेण प्रसृतं प्रगतं नामरूपवत् अवभासमानम्। किं बहुना, ब्रह्म एव इदं विश्वं समस्तं इदं जगत् वरिष्ठं वरतमम्। अब्रह्मप्रत्ययः सर्वोऽविद्यामात्रो रज्ज्वां इव सर्पप्रत्ययः। ब्रह्म एव एकं परमार्थसत्यं इति वेदानुशासनम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ मुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम्॥