षष्ठः प्रश्नः

६१३८१अथ ह एनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ ३८२समस्तं जगत्कार्यकारणलक्षणं सह विज्ञानात्मना परस्मिन् अक्षरे सुषुप्तिकाले सम्प्रतिष्ठते इति उक्तम्। ३८३तत्सामर्थ्यात् प्रलये अपि तस्मिन् एव अक्षरे सम्प्रतिष्ठते ३८४जगत् तत एव उत्पद्यते इति च सिद्धं भवति। न हि अकारणे कार्यस्य सम्प्रतिष्ठानं उपपद्यते। उक्तं च ‘आत्मनः एषः प्राणो जायते’(प्र.उ.३.३) इति। ३८५जगतः च यत् मूलं तत्परिज्ञानात् परं श्रेयः इति सर्वोपनिषदां निश्चितोऽर्थः। ३८६अनन्तरं च उक्तं ‘सः सर्वज्ञः सर्वो भवति’(प्र.उ.४.१०) इति। ३८७वक्तव्यं च क्व तर्हि तत् अक्षरं सत्यं पुरुषाख्यं विज्ञेयं इति; ३८८तदर्थोऽयं ३८९प्रश्नः आरभ्यते। वृत्तान्वाख्यानं च विज्ञानस्य दुर्लभत्वज्ञापनेन तल्लब्ध्यर्थं मुमुक्षूणां यत्नविशेषोपादानार्थम्। हे भगवन्, हिरण्यनाभः नामतः कोसलायां भवः कौसल्यः राजपुत्रः जातितः क्षत्रियः मां उपेत्य उपगम्य एतं उच्यमानं प्रश्नं अपृच्छत। षोडशकलं षोडशसङ्ख्याकाः कला अवयवाः इव आत्मनि अविद्याध्यारोपितरूपाः यस्मिन् पुरुषे, सोऽयं षोडशकलः; तं षोडशकलं हे भारद्वाजः, पुरुषं वेत्थ त्वं विजानासि। तं अहं राजपुत्रं कुमारं पृष्टवन्तं अब्रवं उक्तवान् अस्मि — न अहं इमं वेद यं त्वं पृच्छसि इति। एवं उक्तवति अपि मयि अज्ञानं असम्भावयन्तं ३९०तं अज्ञाने कारणं अवादिषं — यदि कथञ्चित् अहं इमं त्वया पृष्टं पुरुषं अवेदिषं विदितवान् अस्मि, कथं अत्यन्तशिष्यगुणवते अर्थिने ते तुभ्यं न अवक्ष्यं न उक्तवान् अस्मि न ब्रूयां इत्यर्थः। ३९१भूयोऽपि अप्रत्ययं एव आलक्ष्य प्रत्याययितुं अब्रवं — समूलः सह मूलेन वै एषः ३९२अन्यथा सन्तं आत्मानं अन्यथा कुर्वन् यः अनृतं अयथाभूतार्थं अभिवदति, सः परिशुष्यति शोषं उपैति इहलोकपरलोकाभ्यां विच्छिद्यते विनश्यति। यतः एवं जाने तस्मात् न अर्हामि अहं अनृतं वक्तुं मूढवत्। सः राजपुत्रः एवं प्रत्यायितः तूष्णीं व्रीडितः रथं आरुह्य प्रवव्राज प्रगतवान् यथागतं एव। ३९३अतो न्यायतः उपसन्नाय योग्याय जानता विद्या वक्तव्या एव; ३९४अनृतं च न वक्तव्यं सर्वासु अपि अवस्थासु इति एतत् सिद्धं भवति। तं पुरुषं त्वा त्वां पृच्छामि मम हृदि ३९५विज्ञेयत्वेन शल्यं इव स्थितं, क्व असौ वर्तते विज्ञेयः पुरुषः इति॥

६२तस्मै सः ह उवाच। इह एव अन्तःशरीरे हृदयपुण्डरीकाकाशमध्ये हे सोम्य सः पुरुषः, न देशान्तरे विज्ञेयः। यस्मिन् एताः उच्यमानाः षोडश कलाः प्राणाद्याः प्रभवन्ति उत्पद्यन्त इति ३९६षोडशभिः कलाभिः उपाधिभूताभिः सकलः इव निष्कलः पुरुषो लक्ष्यते अविद्यया इति; ३९७तदुपाधिकलाध्यारोपापनयनेन विद्यया सः पुरुषः केवलो दर्शयितव्य इति कलानां तत्प्रभवत्वं उच्यते प्राणादीनाम्। ३९८अत्यन्तनिर्विशेषे हि अद्वये विशुद्धे तत्त्वे न शक्योऽध्यारोपं अन्तरेण प्रतिपाद्यप्रतिपादनादिव्यवहारः कर्तुं इति कलानां प्रभवस्थित्यप्ययाः ३९९आरोप्यन्ते अविद्याविषयाः। ४००चैतन्याव्यतिरेकेण एव हि कला जायमानाः तिष्ठन्त्यः प्रलीयमानाः च सर्वदा लक्ष्यन्ते। ४०१अतः एव भ्रान्ताः केचित् — अग्निसंयोगात् घृतं इव घटाद्याकारेण च ऐतन्यं एव प्रतिक्षणं जायते नश्यति इति। ४०२तन्निरोधे शून्यं एव सर्वं इति अपरे। ४०३घटादिविषयं चैतन्यं चेतयिदुः नित्यस्य आत्मनोऽनित्यं जायते विनश्यति इति अपरे। चैतन्यं ४०४भूतधर्मः इति लौकायतिकाः। ४०५अनपायोपजनधर्मकचैतन्यं आत्मा एव नामरूपाद्युपाधिधर्मैः ४०६प्रत्यवभासते ४०७‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’(ऐ.उ.३.१.३) ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) ‘विज्ञानघन एव’(बृ.उ.२.४.१२) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४०८स्वरूपव्यभिचारिषु पदार्थेषु ४०९चैतन्यस्य अव्यभिचारात् यथा यथा यो यः पदार्थो ज्ञायते, तथा तथा ज्ञायमानत्वात् एव तस्य तस्य चैतन्यस्य अव्यभिचारित्वम्। ४१०वस्तुतत्त्वं भवति किञ्चित्, न ज्ञायते इति च अनुपपन्नं; ४११रूपं च दृश्यते, न च अस्ति चक्षुः इति यथा। ४१२व्यभिचरति तु ज्ञेयं; ४१३न ज्ञानं व्यभिचरति कदाचित् अपि ज्ञेयं, ज्ञेयाभावे अपि ज्ञेयान्तरे ४१४भावात् ज्ञानस्य। ४१५न हि ज्ञाने असति ज्ञेयं नाम भवति कस्यचित्; ४१६सुषुप्ते अदर्शनात् — ज्ञानस्य अपि सुषुप्ते अभावात् ज्ञेयवत् ज्ञानस्वरूपस्य व्यभिचारः इति चेत्, ४१७न; ज्ञेयावभासकस्य ज्ञानस्य आलोकवत् ज्ञेयाभिव्यक्त्यर्थत्वात् स्वव्यङ्ग्याभावे आलोकाभावानुपपत्तिवत् अप्रतीतेषु वस्तुषु सुषुप्ते विज्ञानाभावानुपपत्तेः। ४१८न हि अन्धकारे चक्षुषो रूपानुपलब्धौ चक्षुषोऽभावः शक्यः कल्पयितुं अवैनाशिकेन। ४१९वैनाशिको ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावं ४२०कल्पयति एव इति चेत्, ४२१येन तत् अभावं कल्पयेत् तस्य अभावः केन कल्प्यते इति वक्तव्यं वैनाशिकेन; ४२२तदभावस्य अपि ४२३ज्ञेयत्वात् ज्ञानाभावे तत् अनुपपत्तेः। ज्ञानस्य ज्ञेयाव्यतिरिक्तत्वात् ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावः इति चेत्, ४२४न; अभावस्य अपि ज्ञेयत्वाभ्युपगमात् — अभावोऽपि ज्ञेयोऽभ्युपगम्यते वैनाशिकैः नित्यः च। तत् अव्यतिरिक्तं चेत् ज्ञानं नित्यं कल्पितं स्यात्। तदभावस्य च ज्ञानात्मकत्वात् अभावत्वं च वाङ्मात्रं एव; न परमार्थतोऽभावत्वं अनित्यत्वं च ज्ञानस्य। न च नित्यस्य ज्ञानस्य अभावनाममात्राध्यारोपे किञ्चित् नः छिन्नम्। अथ अभावो ज्ञेयोऽपि सन् ज्ञानव्यतिरिक्त इति चेत्, न तर्हि ज्ञेयाभावो ज्ञानाभावः। ज्ञेयं ज्ञानव्यतिरिक्तं; न तु ज्ञानं ज्ञेयव्यतिरिक्तं इति चेत्, न; शब्दमात्रत्वात् विशेषानुपपत्तेः। ज्ञेयज्ञानयोः एकत्वं चेत् अभ्युपगम्यते, ज्ञेयं ज्ञानव्यातिरिक्तं, न ज्ञेयव्यतिरिक्तं ज्ञानं इति तु शब्दमात्रं एव तत् — वह्निः अग्निव्यतिरिक्तः, अग्निः न वह्निव्यतिरिक्त इति यद्वत् — अभ्युपगम्यम्। ज्ञेयव्यतिरेके तु ज्ञानस्य ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावानुपपत्तिः सिद्धा। ज्ञेयाभावे अदर्शनात् अभावो ज्ञानस्य इति चेत्, ४२५न; सुषुप्ते ज्ञप्त्यभ्युपगमात् — वैनाशिकैः अभ्युपगम्यते हि सुषुप्ते अपि ४२६विज्ञानास्तित्वम्। ४२७तत्र अपि ज्ञेयत्वं अभ्युपगम्यते ज्ञानस्य स्वेन एव इति चेत्, ४२८न; भेदस्य सिद्धत्वात् — सिद्धं हि अभावविज्ञेयविषयस्य ज्ञानस्य अभावज्ञेयव्यतिरेकात् ज्ञेयज्ञानयोः अन्यत्वम्। ४२९न हि तत् सिद्धं मृतं इव उज्जीवयितुं पुनः अन्यथा कर्तुं शक्यते वैनाशिकशतैः अपि। ४३०ज्ञानस्य स्वाज्ञेयत्वे तत् अपि अन्येन तत् अपि अन्येन इति त्वत्पक्षे अतिप्रसङ्ग इति चेत्, ४३१न; तद्विभागोपपत्तेः सर्वस्य — ४३२यदा हि सर्वं ज्ञेयं कस्यचित्, तदा तत् व्यतिरिक्तं ज्ञानं ज्ञानं एव इति द्वितीयो विभागः एव अभ्युपगम्यते अवैनाशिकैः। न ४३३तृतीयः तद्विषय इति अनवस्थानुपपत्तिः। ४३४ज्ञानस्य स्वेन एव अविज्ञेयत्वे सर्वज्ञत्वहानिः इति चेत्, ४३५सोऽपि दोषः तस्य एव अस्तु; ४३६किं तन्निबर्हणेन अस्माकं ? ४३७अनवस्थादोषः च ज्ञानस्य ज्ञेयत्वाभ्युपगमात् — अवश्यं च वैनाशिकानां ज्ञानं ज्ञेयम्। ४३८स्वात्मना च अविज्ञेयत्वेन अनवस्था अनिवार्या। ४३९समानः एव अयं दोषः इति चेत्, ४४०न; ज्ञानस्य एकत्वोपपत्तेः — सर्वदेशकालपुरुषाद्यवस्थासु एकं एव ज्ञानं ४४१नामरूपाद्यनेकोपाधिभेदात् सवित्रादिजलादिप्रतिबिम्बवत् अनेकधा अवभासते इति। न असौ दोषः। ४४२तथा च इह इदं उच्यते। ४४३ननु श्रुतेः इह एव अन्तःशरीरे परिच्छिन्नः कुण्डबदरवत् पुरुष इति, ४४४न; प्राणादिकलाकारणत्वात् — न हि शरीरमात्रपरिच्छिन्नः प्राणश्रद्धादीनां कलानां कारणत्वं प्रतिपत्तुं शक्नुयात्। ४४५कलाकार्यत्वात् च शरीरस्य — न हि पुरुषकार्याणां कलानां कार्यं सच्छरीरं कारणकारणं स्वस्य पुरुषं कुण्डबदरं इव अभ्यन्तरीकुर्यात्। ४४६बीजवृक्षादिवत् स्यात् इति चेत् — ४४७यथा बीजकार्यं वृक्षः तत्कार्यं च फलं स्वकारणकारणं बीजं अभ्यन्तरीकरोति आम्रादि, तद्वत् पुरुषं अभ्यन्तरीकुर्यात् शरीरं स्वकारणकारणं अपि इति चेत्, ४४८न; ४४९अन्यत्वात् सावयवत्वात् च — ४५०दृष्टान्ते कारणात् बीजात् वृक्षफलसंवृत्तानि अन्यानि एव बीजानि; दार्ष्टान्तिके तु स्वकारणकारणभूतः सः एव पुरुषः शरीरे अभ्यन्तरीकृतः ४५१श्रूयते। ४५२बीजवृक्षादीनां सावयवत्वात् च स्यात् आधाराधेयत्वं; ४५३निरवयवः च पुरुषः, ४५४–४५५सावयवाः च कलाः शरीरं च। ४५६एतेन आकाशस्य अपि शरीराधारत्वं अनुपपन्नं; किं उत आकाशकारणस्य पुरुषस्य ? तस्मात् असमानो दृष्टान्तः। ४५७किं दृष्टान्तेन ? ४५८वचनात् स्यात् इति चेत्, न; वचनस्य अकारकत्वात् — न हि वचनं वस्तुनोऽन्यथाकरणे व्याप्रियते; किं तर्हि, यथाभूतार्थावद्योतने। ४५९तस्मात् अन्तःशरीर इति एतत् वचनं ४६०‘अण्डस्य अन्तः व्योम’ इतिवत् द्रष्टव्यम्। ४६१उपलब्धिनिमित्तत्वात् च — दर्शनश्रवणमननविज्ञानादिलिङ्गैः अन्तःशरीरे परिच्छिन्न इव हि उपलभ्यते पुरुषः ४६२उपलभ्यते च अत्र। अतः उच्यते — अन्तःशरीरे सोम्य सः पुरुषः इति। न पुनः आकाशकारणभूतः सन् कुण्डबदरवत् शरीरपरिच्छिन्न इति मनसा अपि इच्छति वक्तुं मूढोऽपि; किं उत प्रमाणभूता श्रुतिः॥

६३४६३यस्मिन् एताः षोडश कलाः प्रभवन्ति इति उक्तः पुरुषविशेषणार्थः कलानां प्रभवः, सः च अन्यार्थोऽपि श्रुतः केन क्रमेण ४६४स्यात् इति अतः इदं उच्यते। ४६५चेतनपूर्विका च ४६६सृष्टिः इति एवं अर्थं च। सः पुरुषः षोडशकलः पृष्टो यो भारद्वाजेन सः ईक्षां चक्रे ईक्षणं दर्शनं चक्रे — कृतवान् इत्यर्थः — सृष्टिफलक्रमादिविषयम्। कथं इति, उच्यते — कस्मिन् कर्तृविशेषे देहात् उत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि अहं एव; कस्मिन् वा शरीरे प्रतिष्ठिते अहं प्रतिष्ठास्यामि प्रतिष्ठितः स्यां इत्यर्थः। ४६७–४६८ननु आत्मा अकर्ता ४६९प्रधानं ४७०कर्तृ; अतः ४७१पुरुषार्थं प्रयोजनं उररीकृत्य प्रधानं प्रवर्तते महदाद्याकारेण; तत्र इदं अनुपपन्नं पुरुषस्य स्वातन्त्र्येण ईक्षापूर्वकं कर्तृत्ववचनं, ४७२सत्त्वादिगुणसाम्ये प्रधाने प्रमाणोपपन्ने सृष्टिकर्तरि सति ४७३ईश्वरेच्छानुवर्तिषु वा परमाणुषु सत्सु आत्मनोऽपि एकत्वेन कर्तृत्वे साधनाभावात् आत्मनः आत्मनि अनर्थकर्तृत्वानुपपत्तेः च। न हि चेतनावान् बुद्धिपूर्वकारी आत्मनः अनर्थं कुर्यात् ४७४–४७५तस्मात् पुरुषार्थेन प्रयोजनेन ईक्षापूर्वकं इव नियतक्रमेण प्रवर्तमाने अचेतने अपि प्रधाने चेतनवत् उपचारोऽयं सः ईक्षां चक्रे इत्यादिः; ४७६यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये राजा इति, ४७७तद्वत्। ४७८न; आत्मनो भोक्तृत्ववत् कर्तृत्वोपपत्तेः — यथा साङ्ख्यस्य चिन्मात्रस्य अपरिणामिनोऽपि आत्मनो भोक्तृत्वं, तद्वत् वेदवादिनां ईक्षापूर्वकं जगत्कर्तृत्वं उपपन्नं ४७९श्रुतिप्रामाण्यात्। ४८०तत्त्वान्तरपरिणामात् आत्मनोऽनित्यत्वाशुद्धत्वानेकत्वनिमित्तं चिन्मात्रस्वरूपविक्रियातः पुरुषस्य स्वात्मनि एव भोक्तृत्वे चिन्मात्रस्वरूपविक्रिया न दोषाय। भवतां पुनः वेदवादिनां सृष्टिकर्तृत्वे तत्त्वान्तरपरिणामः एव इति आत्मनोऽनित्यत्वादिसर्वदोषप्रसङ्गः इति चेत्, ४८१न; एकस्य अपि आत्मनोऽविद्याविषयनामरूपोपाध्यनुपाधिकृतविशेषाभ्युपगमात्। ४८२अविद्याकृतनामरूपोपाधिनिमित्तो हि विशेषोऽभ्युपगम्यते आत्मनो बन्धमोक्षादिशास्त्रकृतसंव्यवहाराय। परमार्थतोऽनुपाधिकृतं च तत्त्वं एकं एव अद्वितीयं उपादेयं ४८३सर्वतार्किकबुद्ध्यनवगम्यं हि अजं अभयं शिवं इष्यते। ४८४न तत्र कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वा क्रियाकारकफलं वा अस्ति, अद्वैतत्वात् सर्वभावानाम्। साङ्ख्यास्त्वविद्याध्यारोपितमेव पुरुषे कर्तृत्वं क्रियाकारकं फलं च इति ४८५कल्पयित्वा आगमबाह्यत्वात् पुनः ततः त्रस्यन्तः परमार्थतः एव भोक्तृत्वं पुरुषस्य इच्छन्ति। तत्त्वान्तरं च प्रधानं पुरुषात् बाह्यं परमार्थवस्तुभूतं एव ४८६कल्पयन्तोऽन्यतार्किककृतबुद्धिविषयाः सन्तो विहन्यन्ते। ४८७तथा इतरे तार्किकाः साङ्ख्यैः; ४८८इति एवं परस्परविरुद्धार्थकल्पनात् आमिषार्थिनः इव प्राणिनोऽन्योन्यविरुध्यमानार्थदर्शित्वात् परमार्थतत्त्वात् दूरं एव अपकृष्यन्ते। ४८९अतः तत् मतं अनादृत्य वेदान्तार्थतत्त्वं एकत्वदर्शनं प्रत्यादरवन्तो मुमुक्षवः स्युः इति तार्किकमतदोषप्रदर्शनं किञ्चित् उच्यते अस्माभिः; न तु तार्किकवत् तात्पर्येण। तथा एतत् अत्र उक्तं — विवदत्सु एव निक्षिप्य ४९०विरोधोद्भवकारणम्। तैः ४९१संरक्षितसद्बुद्धिः सुखं निर्वाति वेदवित्॥ ४९२किञ्च, ४९३भोक्तृत्वकर्तृत्वयोः विक्रिययोः विशेषानुपपत्तिः। का न अमा असौ कर्तृत्वात् जात्यन्तरभूता भोक्तृत्वविशिष्टा विक्रिया, यतो भोक्ता एव पुरुषः कल्प्यते न कर्ता; प्रधानं तु कर्त्रा इव न भोक्तृ इति। ४९४ननु उक्तं पुरुषः चिन्मात्रः एव; सः च ४९५स्वात्मस्थो विक्रियते भुञ्जानः, न ४९६तत्त्वान्तरपरिणामेन। प्रधानं तु तत्त्वान्तरपरिणामेन विक्रियते; अतो न एकं अशुद्धं अचेतनं च इत्यादिधर्मवत्। तत् विपरीतः पुरुषः। ४९७न असौ विशेषः, वाङ्मात्रत्वात्। ४९८प्राक् भोगोत्पत्तेः केवलचिन्मात्रस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं नाम विशेषो भोगोत्पत्तिकाले चेत् जायते, निवृत्ते च भोगे पुनः तद्विशेषात् अपेतः चिन्मात्र एव भवति इति चेत्; महदाद्याकारेण च परिणम्य प्रधानं ततोऽपेत्य पुनः प्रधानस्वरूपेण व्यवतिष्ठत इति ४९९अस्यां कल्पनायां न कश्चित् विशेषः इति वाङ्मात्रेण प्रधानपुरुषयोः विशिष्टविक्रिया कल्प्यते। ५००अथ भोगकाले अपि ५०१चिन्मात्रः एव प्राग्वत् पुरुषः इति चेत्, ५०२न तर्हि परमार्थतो भोगः पुरुषस्य। अथ ५०३भोगकाले चिन्मात्रस्य विक्रिया परमार्था एव, तेन भोगः पुरुषस्य इति चेत्, ५०४न; प्रधानस्य अपि भोगकाले विक्रियावत्त्वात् भोक्तृकत्वप्रसङ्गः। ५०५चिन्मात्रस्य एव विक्रिया भोक्तृत्वं इति चेत्, ५०६औष्ण्याद्यसाधारणधर्मवतां अग्न्यादीनां अभोक्तृत्वे हेत्वनुपपत्तिः। ५०७प्रधानपुरुषयोः द्वयोः युगपत् भोक्तृत्वं इति चेत्, ५०८न; प्रधानस्य पारार्थ्यानुपपत्तेः — न हि भोक्त्रोः द्वयोः इतरेतरगुणप्रधानभावः उपपद्यते प्रकाशयोः इव इतरेतरप्रकाशने। ५०९भोगधर्मवति ५१०सत्त्वाङ्गिनि चेतसि पुरुषस्य चैतन्यप्रतिबिम्बोदयात् अविक्रियस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं इति चेत्, ५११न; पुरुषस्य विशेषाभावे भोक्तृत्वकल्पनानर्थक्यात्। ५१२भोगरूपः चेत् अनर्थः पुरुषस्य न अस्मि सदा निर्विशेषत्वात् पुरुषस्य, कस्य अपनयनार्थं मोक्षसाधनं शास्त्रं प्रणीयते ? ५१३–५१४अविद्याध्यारोपितानर्थापनयनाय शास्त्रप्रणयनं इति चेत्, ५१५परमार्थतः पुरुषो भोक्ता एव, न कर्ता; प्रधानं कर्त्रा इव न भोक्तृ परमार्थसद्वस्त्वन्तरं पुरुषात् च इति इयं कल्पना आगमबाह्या व्यर्थानिर्हेतुका च ५१६इति न आदर्तव्या मुमुक्षुभिः। ५१७एकत्वे अपि शास्त्रप्रणयनाद्यानर्थक्यं इति चेत्, ५१८न; अभावात् — सत्सु हि शास्त्रप्रणेत्रादिषु तत्फलार्थिषु च शास्त्रस्य प्रणयनं अर्थवत् अनर्थकं वा इति विकल्पना स्यात्। ५१९न हि आत्मैकत्वे शास्त्रप्रणेत्रादयः ततो भिन्नाः सन्ति; तत् अभावे एवं विकल्पना एव अनुपपन्ना। ५२०अभ्युपगते आत्मैकत्वे ५२१प्रमाणार्थः च अभ्युपगतो भवता यदा आत्मैकत्वं अभ्युपगच्छता। ५२२तदभ्युपगमे च विकल्पानुपपत्तिं आह शास्त्रं ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१४) इत्यादि; ५२३शास्त्रप्रणयनाद्युपपत्तिं च आह ५२४अन्यत्र परमार्थवस्तुस्वरूपात् अविद्याविषये ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति’(बृ.उ.४.५.१४) इत्यादि विस्तरतो वाजसनेयके। ५२५अत्र च विभक्ते विद्या अविद्ये परापरे इत्यादौ एव शास्त्रस्य। ५२६अतो न तार्किकवादभटप्रवेशो ५२७वेदान्तराजप्रमाणबाहुगुप्ते इह आत्मैकत्वविषये इति। ५२८एतेन अविद्याकृतनामरूपाद्युपाधिकृतानेकशक्तिसाधनकृतभेदवत्त्वात् ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वे साधनाद्यभावो दोषः प्रत्युक्तो वेदितव्यः, परैः उक्त ५२९आत्मानर्थकर्तृत्वादिदोषः च। ५३०यः तु दृष्टान्तो राज्ञः सर्वार्थकारिणि कर्तरि भृत्ये उपचारो राजा कर्ता इति, सोऽत्र अनुपपन्नः; ‘सः ईक्षां चक्रे’ इति श्रुतेः मुख्यार्थबाधनात् प्रमाणभूतायाः। ५३१तत्र हि गौणी कल्पना शब्दस्य, यत्र मुख्यार्थो न सम्भवति। ५३२इह तु अचेतनस्य मुक्तबद्धपुरुषविशेषापेक्षया कर्तृकर्मदेशकालनिमित्तापेक्षया च बन्धमोक्षादिफलार्था नियता पुरुषं प्रति प्रवृत्तिः न उपपद्यते; ५३३यथोक्तसर्वज्ञेश्वरकर्तृत्वपक्षे तु उपपन्ना॥

६४५३४ईश्वरेण एव सर्वाधिकारी प्राणः पुरुषेण सृज्यते — ५३५कथं ? सः पुरुषः उक्तप्रकारेण ईक्षित्वा सर्वप्राणं ५३६हिरण्यगर्भाख्यं ५३७–५३८सर्वप्राणिकरणाधारं अन्तरात्मानं असृजत सृष्टवान्। ततः प्राणात् श्रद्धां सर्वप्राणिनां शुभकर्मप्रवृत्तिहेतुभूतां; ततः कर्मफलोपभोगसाधनाधिष्ठानानि ५३९कारणभूतानि महाभूतानि असृजत — खं शब्दगुणकं, ५४०वायुः स्वेन स्पर्शगुणेन शब्दगुणेन च विशिष्टो द्विगुणः, तथा ज्योतिः स्वेन रूपेण पूर्वगुणाभ्यां च विशिष्टं शब्दस्पर्शाभ्यां त्रिगुणं, तथा आपो रसगुणेन असाधारणेन पूर्वगुणानुप्रवेशेन च चतुर्गुणाः, तथा गन्धगुणेन पूर्वगुणानुप्रवेशेन च पञ्चगुणा पृथिवी, तथा ५४१तैः एव भूतैः आरब्धं इन्द्रियं द्विप्रकारं बुद्ध्यर्थं कर्मार्थं च दशसङ्ख्याकं, ५४२तस्य च ईश्वरं अन्तःस्थं संशयविकल्पादिलक्षणं मनः। एवं प्राणिनां कार्यं करणं च सृष्ट्वा तत्स्थित्यर्थं व्रीहियवादिलक्षणं अन्नं, ततः च अन्नात् अद्यमानात् वीर्यं सामर्थ्यं बलं सर्वकर्मप्रवृत्तिसाधनं, तद्वीर्यवतां च प्राणिनां तपः विशुद्धिसाधनं ५४३सङ्कीर्यमाणानां, मन्त्राः तपोविशुद्धान्तर्बहिःकरणेभ्यः कर्मसाधनभूता ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः; ततः कर्म अग्निहोत्रादिलक्षणं, ततो लोकाः कर्मणां ५४४फलं, तेषु च लोकेषु सृष्टानां प्राणिनां ५४५नाम च देवदत्तो यज्ञदत्तः इत्यादि। ५४६एवं एताः कलाः प्राणिनां अविद्यादिदोषबीजापेक्षया सृष्टाः तैमिरिकदृष्टिसृष्टाः इव द्विचन्द्रमशकमक्षिकाद्याः स्वप्नदृक्सृष्टाः इव च सर्वपदार्थाः ५४७पुनः तस्मिन् एव पुरुषे प्रलीयन्ते हित्वा नामरूपादिविभागम्॥

६५कथं ? सः दृष्टान्तः, यथा लोके इमाः नद्यः स्यन्दमानाः स्रवन्त्यः समुद्रायणाः, समुद्रः एव अयनं ५४८गतिः आत्मभावो यासां ताः समुद्रायणाः, समुद्रं प्राप्य उपगम्य अस्तं अदर्शनं ५४९नामरूपतिरस्कारं गच्छन्ति; तासां च अस्तं गतानां भिद्येते विनश्येते नामरूपे गङ्गा यमुना इत्यादिलक्षणे; तदभेदेन समुद्रः इति एवं प्रोच्यते ५५०तद्वस्तूदकलक्षणं; एवं यथा अयं दृष्टान्तः उक्तलक्षणस्य प्रकृतस्य अस्य पुरुषस्य परिद्रष्टुः परि ५५१समन्तात् द्रष्टुः दर्शनस्य कर्तुः स्वरूपभूतस्य। ५५२यथा अर्कः स्वात्मप्रकाशस्य कर्ता सर्वतः, तद्वत् इमाः षोडश प्राणाद्याः उक्ताः कलाः पुरुषायणाः ५५३नदीनां इव समुद्रः पुरुषोऽयनं आत्मभावगमनं यासां कलानां ताः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्य पुरुषात्मभावं उपगम्य तथा एव अस्तं गच्छन्ति। ५५४भिद्येते च आसां नामरूपे कलानां प्राणाद्याख्या रूपं च ५५५यथास्वम्। ५५६भेदे च ५५७नामरूपयोः यत् अनष्टं तत् तत्त्वं पुरुषः इति एवं प्रोच्यते ब्रह्मविद्भिः। ५५८यः एवं विद्वान् गुरुणा प्रदर्शितकलाप्रलयमार्गः, सः एषः विद्यया प्रविलापितासु अविद्याकामकर्मजनितासु प्राणादिकलासु अकलः अविद्याकृतकलानिमित्तो हि मृत्युः; तदपगमे अकलत्वात् एव अमृतः भवति। तत् एतस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः॥

६६अराः इव ५५९रथचक्रपरिवाराः इव रथनाभौ रथचक्रस्य नाभौ ५६०यथाप्रवेशिताः तदाश्रयाः भवन्ति यथा, तथा इत्यर्थः। कलाः प्राणाद्याः यस्मिन् पुरुषे प्रतिष्ठिताः उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु, तं पुरुषं कलानां आत्मभूतं वेद्यं वेदनीयं पूर्णत्वात् पुरुषं पुरि शयनात् वा वेद जानाति; यथा हे शिष्याः, मा वाः युष्मान् मृत्युः परिव्यथाः मा परिव्यथयतु। ५६१न चेत् विज्ञायेत पुरुषो मृत्युनिमित्तां व्यथां आपन्ना दुःखिनः एव यूयं स्थ। अतः तत् मा भूत् युष्माकं इत्यभिप्रायः॥

६७५६२तान् एवं अनुशिष्य शिष्यान् तान् ह उवाच पिप्पलादः किल एतावत् एव वेद्यं परं ब्रह्म वेद विजानामि अहं एतत्। न अतः अस्मात् परं अस्ति प्रकृष्टतरं वेदितव्यं इति एवं उक्तवान् शिष्याणां अविदितशेषास्तित्वाशङ्कानिवृत्तये कृतार्थबुद्धिजननार्थं च॥

६८ततः ते शिष्याः गुरुणा अनुशिष्टाः तं गुरुं कृतार्थाः सन्तो विद्यानिष्क्रयं अन्यत् अपश्यन्तः किं कृतवन्तः इत्युच्यते — अर्चयन्तः पूजयन्तः पादयोः ५६३पुष्पाञ्जलिप्रकिरणेन प्रणिपातेन च शिरसा। किं ऊचुः इत्याह — त्वं हि नः अस्माकं पिता ब्रह्मशरीरस्य विद्यया जनयितृत्वात् नित्यस्य अजरामरणस्य अभयस्य। यः त्वं एव अस्माकं अविद्यायाः विपरीतज्ञानात् जन्मजरामरणरोगदुःखादिग्राहात् अपारात् अविद्यामहोदधेः विद्याप्लवेन परं अपुनरावृत्तिलक्षणं मोक्षाख्यं महोदधेः इव पारं तारयसि ५६४अस्मान् इति अतः पितृत्वं तव अस्मान् प्रति उपपन्नं इतरस्मात्। ५६५इतरोऽपि हि पिता शरीरमात्रं जनयति, तथापि सः पूज्यतमो लोके; किं उ वक्तव्यं आत्यन्तिकाभयदातुः इत्यभिप्रायः। नमः परमऋषिभ्यः ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यः। नमः परमऋषिभ्यः इति द्विर्वचनं आदरार्थम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्॥