पञ्चमः प्रश्नः

५४३१८अथ ह एनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ। ३१९अथ इदानीं ३२०परापरब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वेन ओङ्कारस्य उपासनविधित्सया प्रश्नः आरभ्यते। सः यः कश्चित् ह वै भगवन्, मनुष्येषु मनुष्याणां मध्ये ३२१तत् अद्भुतं इव प्रायणान्तं मरणान्तं यावज्जीवं इति एतत्; ओङ्कारं अभिध्यायीत आभिमुख्येन चिन्तयेत्। ३२२बाह्यविषयेभ्यः उपसंहृतकरणः समाहितचित्तो भक्त्यावेशितब्रह्मभावे ओङ्कारे ३२३आत्मप्रत्ययसन्तानाविच्छेदो भिन्नजातीयप्रत्ययान्तराखिलीकृतो ३२४निवातस्थदीपशिखासमोऽभिध्यानशब्दार्थः। ३२५सत्यब्रह्मचर्याहिंसापरिग्रहत्यागसंन्यासशौचसन्तोषामायावित्वाद्यनेकयमनियमानुगृहीतः सः एवं यावज्जीवव्रतधारणः, कतमं वाव, ३२६अनेके हि ज्ञानकर्मभिः जेतव्या लोकाः तिष्ठन्ति; तेषु तेन ओङ्काराभिध्यानेन कतमं सः लोकं जयति इति॥

५५पृष्टवते तस्मै सः ह ३२७उवाच पिप्पलादः — एतत् वै सत्यकाम। ३२८एतत् ब्रह्म वै ३२९परं च अपरं च ब्रह्म परं सत्यं अक्षरं पुरुषाख्यं अपरं च प्राणाख्यं प्रथमजं यत् तत् ओङ्कार एव ओङ्कारात्मकं ३३०ओङ्कारप्रतीकत्वात्। ३३१परं हि ब्रह्म ३३२शब्दाद्युपलक्षणानर्हं ३३३सर्वधर्मविशेषवर्जितं, अतो न ३३४शक्यं अतीन्द्रियगोचरत्वात् केवलेन मनसा अवगाहितुम्। ३३५ओङ्कारे तु विष्ण्वादिप्रतिमास्थानीये भक्त्यावेशितब्रह्मभावे ध्यायिनां ३३६तत् प्रसीदति इति अवगम्यते ३३७शास्त्रप्रामाण्यात्। ३३८तथा परं च ब्रह्म। ३३९तस्मात् परं च अपरं च ब्रह्म यत् ओङ्कार इति उपचर्यते। ३४०तस्मात् एवं विद्वान् एतेन एव आत्मप्राप्तिसाधनेन एव ३४१ओङ्काराभिध्यानेन एकतरं परं अपरं वा अन्वेति ब्रह्म अनुगच्छति; ३४२नेदिष्ठं हि आलम्बनं ओङ्कारो ब्रह्मणः॥

५६३४३सः यदि अपि ओङ्कारस्य ३४४सकलमात्राविभागज्ञो न भवति, तथा अपि ओङ्काराभिध्यानप्रभावात् विशिष्टां एव गतिं गच्छति; एतदेकदेशज्ञानवैगुण्यतया ओङ्कारशरणः कर्मज्ञानोभयभ्रष्टो न दुर्गतिं गच्छति; किं तर्हि, ३४५यदि एवं ओङ्कारं एव ३४६एकमात्राविभागज्ञः एव केवलः अभिध्यायीत एकमात्रं सदा ध्यायीत, सः तेन एव ३४७एकमात्राविशिष्टोङ्काराभिध्यानेन एव संवेदितः ३४८सम्बोधितः तूर्णं क्षिप्रं एव जगत्यां पृथिव्यां अभिसम्पद्यते। ३४९किं ? ३५०मनुष्यलोकम्। ३५१अनेकानि हि जन्मानि जगत्यां सम्भवन्ति। ३५२तत्र तं साधकं जगत्यां मनुष्यलोकं एव उपनयन्ते उपनिगमयन्ति ऋचः। ३५३ऋग्वेदरूपा हि ओङ्कारस्य प्रथमा एकमात्रा। ३५४तेन सः तत्र मनुष्यजन्मनि द्विजाग्र्यः सन् तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च सम्पन्नः महिमानं विभूतिं अनुभवति न ३५५वीतश्रद्धो यथेष्टचेष्टो भवति; ३५६योगभ्रष्टः कदाचित् अपि न दुर्गतिं गच्छति॥

५७अथ पुनः यदि द्विमात्राविभागज्ञो ३५७द्विमात्रेण विशिष्टं ओङ्कारं अभिध्यायीत ३५८स्वप्नात्मके मनसि मननीये यजुर्मये सौमदैवत्ये सम्पद्यते एकाग्रतया आत्मभावं गच्छति, सः एवं सम्पन्नो मृतः अन्तरिक्षं अन्तरिक्षाधारं द्वितीयमात्रारूपं द्वितीयमात्रारूपैः एव यजुर्भिः उन्नीयते सोमलोकं सौम्यं जन्मप्रापयन्ति तं यजूंषि इत्यर्थः। सः तत्र विभूतिं अनुभूय सोमलोके मनुष्यलोकं प्रति पुनः आवर्तते॥

५८३५९यः पुनः एतं ओङ्कारं त्रिमात्रेण ३६०त्रिमात्राविषयविज्ञानविशिष्टेन ओं इति एतेन एव अक्षरेण परं सूर्यान्तर्गतं पुरुषं ३६१प्रतीकत्वेन अभिध्यायीत तेन अभिध्यानेन ३६२प्रतीकत्वेन हि आलम्बनत्वं प्रकृतं ओङ्कारस्य परं च अपरं च ब्रह्म इति ३६३अभेदश्रुतेः, ओङ्कारं इति च ३६४द्वितीया अनेकशः श्रुता बाध्येत अन्यथा। ३६५यद्यपि तृतीयाभिधानत्वेन करणत्वं उपपद्यते, ३६६तथापि ३६७प्रकृतानुरोधात् त्रिमात्रं परं पुरुषं इति द्वितीया एव परिणेया ३६८‘त्यजेत् एकं कुलस्य अर्थे’ इति न्यायेन। ३६९सः तृतीयमात्रारूपे तेजसि सूर्ये सम्पन्नो भवति ध्यायमानः, मृतोऽपि सूर्यात् सोमलोकात् इव न पुनः आवर्तते; किन्तु सूर्ये सम्पन्नमात्र एव। यथा पादोदरः सर्पः त्वचा विनिर्मुच्यते जीर्णत्वग्विनिर्मुक्तः सः पुनर्नवो भवति। एवं ह वै एषः यथा दृष्टान्तः सः पाप्मना सर्पत्वक्स्थानीयेन अशुद्धिरूपेण विनिर्मुक्तः सः सामभिः तृतीयमात्रारूपैः ऊर्ध्वं उन्नीयते ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो लोकं सत्याख्यम्। ३७०सः हिरण्यगर्भः सर्वेषां संसारिणां जीवानां आत्मभूतः। सः हि अन्तरात्मा ३७१लिङ्गरूपेण सर्वभूतानाम्। ३७२तस्मिन् हि लिङ्गात्मनि संहताः सर्वे जीवाः। तस्मात् सः जीवघनः ३७३सः विद्वान् त्रिमात्रोङ्काराभिज्ञः एतस्मात् जीवघनात् हिरण्यगर्भात् परात् परं परमात्माख्यं पुरुषं ईक्षते पुरिशयं सर्वशरीरानुप्रविष्टं पश्यति ध्यायमानः। तत् एतौ अस्मिन् यथोक्तार्थप्रकाशकौ श्लोकौ मन्त्रौ भवतः॥

५९३७४तिस्रः त्रिसङ्ख्याका अकारोकारमकाराख्याः ओङ्कारस्य मात्राः। मृत्युमत्यः मृत्युः यासां विद्यते ताः मृत्युमत्यः ३७५मृत्युगोचरात् अनतिक्रान्ताः मृत्युगोचरा एव इत्यर्थः। ताः आत्मनो ध्यानक्रियासु प्रयुक्ताः। ३७६किञ्च, अन्योन्यसक्ताः इतरेतरसम्बद्धाः। अनविप्रयुक्ताः विशेषेण एकैकविषय एव प्रयुक्ता विप्रयुक्ताः, न तथा विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ताः, न अविप्रयुक्ता अनविप्रयुक्ताः। किं तर्हि, विशेषेण एकस्मिन् ध्यानकाले तिसृषु क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु ३७७जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तस्थानपुरुषाभिध्यानलक्षणासु योगक्रियासु युक्तासु सम्यक् प्रयुक्तासु सम्यक् ध्यानकाले प्रयोजितासु न कम्पते न चलति ज्ञः योगी ३७८यथोक्तविभागज्ञः ओङ्कारस्य इत्यर्थः। न तस्य एवंविदः चलनं उपपद्यते। यस्मात् जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तपुरुषाः सह स्थानैः मात्रात्रयरूपेण ओङ्कारात्मरूपेण दृष्टाः; सः हि एवं विद्वान् सर्वात्मभूतः ओङ्कारमयः ३७९कुतो वा चलेत् कस्मिन् वा॥

६०सर्वार्थसङ्ग्रहार्थो द्वितीयो मन्त्रः — ऋग्भिः एतं लोकं मनुष्योपलक्षितम्। यजुर्भिः अन्तरिक्षं सोमाधिष्ठितम्। सामभिः यत् तत् ब्रह्मलोक इति तृतीयं कवयः मेधाविनो विद्यावन्तः एव न अविद्वांसः वेदयन्ते। तं त्रिविधं लोकं ओङ्कारेण साधनेन अपरब्रह्मलक्षणं अन्वेति अनुगच्छति विद्वान्। ३८०तेन एव ओङ्कारेण यत् तत् परं ब्रह्म अक्षरं सत्यं पुरुषाख्यं शान्तं विमुक्तजाग्रत्स्वप्नसुषुप्तादिविशेषं सर्वप्रपञ्चविवर्जितं, अतः एव अजरं जरावर्जितं अमृतं मृत्युवर्जितं अतः एव। यस्मात् जरादिविक्रियारहितं अतः अभयम्। यस्मात् एव अभयं तस्मात् परं निरतिशयम्। तत् अपि ओङ्कारेण एव आयतनेन गमनसाधनेन अन्वेति इत्यर्थः। इतिशब्दो वाक्यपरिसमाप्त्यर्थः॥

इति पञ्चमप्रश्नभाष्यम्॥