द्वितीयः प्रश्नः

१८९८प्राणोऽत्ता प्रजापतिः इति उक्तम्। तस्य प्रजापतित्वं अत्तृत्वं ९९च अस्मिन् शरीरे अवधारयितव्यं इति अयं प्रश्नः आरभ्यते। अथ अनन्तरं ह किल एनं भार्गवः वैदर्भिः पप्रच्छ — हे भगवन् कति एव देवाः प्रजां १००शरीरलक्षणां विधारयन्ते विशेषेण धारयन्ते। कतरे बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियविभक्तानां एतत् प्रकाशनं १०१स्वमाहात्म्यप्रख्यापनं प्रकाशयन्ते। कः असौ पुनः एषां वरिष्ठः प्रधानः कार्यकरणलक्षणानां इति॥

१९एवं पृष्टवते तस्मै सः ह उवाच — आकाशः ह वै १०२एषः देवः वायुः अग्निः आपः पृथिवी इति एतानि पञ्च महाभूतानि शरीरारम्भकाणि वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं इत्यादीनि १०३कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियाणि च। कार्यलक्षणाः करणलक्षणाः च ते देवाः आत्मनो १०४माहात्म्यं प्रकाश्यं प्रकाश्य अभिवदन्ति स्पर्धमानाः अहंश्रेष्ठतायै। कथं वदन्ति ? वयं एतत् १०५बाणं कार्यकरणसङ्घात अवष्टभ्य प्रासादं इव स्तम्भादयः अविशिथिलीकृत्य विधारयामः विस्पष्टं धारयामः। मया एव एकेन अयं सङ्घातो ध्रियते इति एकैकस्य अभिप्रायः॥

२०तान् एवं अभिमानवतः वरिष्ठः मुख्यः प्राणः उवाच उक्तवान् — मा मा एवं मोहं आपद्यथ अविवेकितया अभिमानं मा कुरुत; यस्मात् अहं एव एतद्बाणं अवष्टभ्य विधारयामि पञ्चधा आत्मानं प्रविभज्य प्राणादिवृत्तिभेदं स्वस्य कृत्वा विधारयामि इति उक्तवति च तस्मिन् ते अश्रद्दधानाः अप्रत्ययवन्तः बभूवुः — १०६कथं एतत् एवं इति॥

२१सः च प्राणः तेषां अश्रद्दधानतां आलक्ष्य अभिमानात् ऊर्ध्वं उत्क्रामत इव उत्क्रामति इव १०७उत्क्रान्तवान् इव सः १०८रोषात् निरपेक्षः। तस्मिन् उत्क्रामति यत् वृत्तं १०९तद्दृष्टान्तेन प्रत्यक्षीकरोति — तस्मिन् उत्क्रामति सति अथ अनन्तरं एव इतरे सर्व एव प्राणाः चक्षुरादयः उत्क्रामन्ते उत्क्रामन्ति उच्चक्रमुः। तस्मिन् च प्राणे प्रतिष्ठमाने तूष्णीं भवति अनुत्क्रामति सति, सर्व एव प्रातिष्ठन्ते तूष्णीं व्यवस्थिता बभूवुः। तत् यथा लोके मक्षिकाः मधुकराः स्वराजानं मधुकरराजानं उत्क्रामन्तं प्रति सर्वा एव उत्क्रामन्ते तस्मिन् च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्ते प्रतितिष्ठन्ति। यथा अयं दृष्टान्तः एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च इत्यादयः ते उत्सृज्य अश्रद्दधानतां बुद्ध्वा प्राणमाहात्म्यं प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति स्तुवन्ति॥

२२कथं ? एषः प्राणः अग्निः सन् तपति ज्वलति। तथा एषः ११०सूर्यः सन् प्रकाशते। तथा एषः पर्जन्यः सन् वर्षति। किञ्च मघवान् इन्द्रः सन् प्रजाः पालयति जिघांसति असुररक्षांसि। किञ्च, एषः वायुः १११आवहप्रवहादिभेदः। किञ्च, एषः पृथिवी रयिः देवः सर्वस्य जगतः सत् मूर्तं असत् अमूर्तं च अमृतं च यत् देवानां स्थितिकारणम्॥

२३किं बहुना ? अराः इव रथनाभौ ११२श्रद्धादि नामान्तं सर्वं स्थितिकाले प्राणे एव प्रतिष्ठितम्। तथा ऋचः यजूंषि सामानि इति त्रिविधा मन्त्राः तत्साध्यः च यज्ञः क्षत्त्रं च सर्वस्य ११३पालयितृ ब्रह्म च ११४यज्ञादिकर्मकर्तृत्वे अधिकृतं च एषः एव प्राणः सर्वम्॥

२४११५किञ्च, यः प्रजापतिः अपि सः त्वं एव गर्भे चरसि, पितुः मातुः च ११६प्रतिरूपः सन् प्रतिजायसे; ११७प्रजापतित्वात् एव प्राक् एव सिद्धं तव मातृपितृत्वं; ११८सर्वदेहदेह्याकृतिच्छन्नः एकः प्राणः सर्वात्मा असि इत्यर्थः। तुभ्यं त्वदर्थाय इमाः मनुष्याद्याः प्रजाः तु हे प्राण चक्षुरादिद्वारैः बलिं हरन्ति, यः त्वं प्राणैः चक्षुरादिभिः सह प्रतितिष्ठसि सर्वशरीरेषु, अतः तुभ्यं बलिं हरन्ति इति युक्तम्। ११९भोक्ता असि यतः त्वं तव एव अन्यत् सर्वं भोज्यम्॥

२५किञ्च, देवानां इन्द्रादीनां असि भवसि त्वं वह्नितमः १२०हविषां प्रापयितृतमः। पितॄणां नान्दीमुखे श्राद्धे या पितृभ्यो दीयते स्वधा अन्नं सा देवप्रदानं अपेक्ष्य १२१प्रथमा भवति। तस्याः अपि पितृभ्यः प्रापयिता त्वं एव इत्यर्थः। किञ्च, ऋषीणां चक्षुरादीनां प्राणानां अथर्वाङ्गिरसां १२२अङ्गिरसभूतानां अथर्वणां — ‘तेषां एव प्राणो वा अथर्वा’ इति श्रुतेः — चरितं चेष्टितं सत्यं अवितथं देहधारणाद्युपकारलक्षणं त्वं एव असि॥

२६किञ्च, १२३इन्द्रः परमेश्वरः त्वं हे प्राण, तेजसा वीर्येण रुद्रोऽसि संहरन् जगत्। स्थितौ च परि समन्तात् रक्षिता पालयिता; परिरक्षिता त्वं एव जगतः १२४सौम्येन रूपेण। त्वं अन्तरिक्षे अजस्रं चरसि उदयास्तमयाभ्यां सूर्यः त्वं एव च सर्वेषां ज्योतिषां पतिः॥

२७यदा पर्जन्यो भूत्वा अभिवर्षसि त्वं, अथ तदा अन्नं प्राप्य इमाः प्रजाः प्राणते प्राणचेष्टा कुर्वन्ति इत्यर्थः। अथवा, हे प्राण, ते तव इमाः प्रजाः स्वात्मभूताः त्वदन्नसंवर्धिताः त्वदभिवर्षणदर्शनमात्रेण च आनन्दरूपाः सुखं प्राप्ता इव सत्यः तिष्ठन्ति। कामाय इच्छातः अन्नं भविष्यति इति एवं अभिप्रायः॥

२८किञ्च, प्रथमजत्वात् अन्यस्य १२५संस्कर्तुः अभावात् असंस्कृतो व्रात्यः त्वं, १२६स्वभावतः एव शुद्ध इत्यभिप्रायः। हे प्राण, एकर्षिः त्वं आथर्वणानां प्रसिद्धः एकर्षिनामा अग्निः सन् अत्ता सर्वहविषाम्। त्वं एव विश्वस्य सर्वस्य सतो विद्यमानस्य पतिः सत्पतिः; साधुः वा पतिः सत्पतिः। वयं पुनः आद्यस्य तव अदनीयस्य हविषो दातारः। त्वं १२७पिता मातरिश्वा हे मातरिश्वन्, नः अस्माकं अथवा, मातरिश्वनः १२८वायोः पिता त्वम्। १२९अतः च सर्वस्य एव जगतः पितृत्वं सिद्धम्॥

२९किं बहुना ? या ते त्वदीयाः १३०तनूः वाचि प्रतिष्ठिता वक्तृत्वेन वदनचेष्टां कुर्वती, या च श्रोत्रे या चक्षुषि या च मनसि सङ्कल्पादिव्यापारेण सन्तता समनुगता तनूः, तां शिवां शान्तां कुरु; मा उत्क्रमीः १३१उत्क्रमणेन अशिवां मा कार्षीः इत्यर्थः॥

३०किं बहुना। अस्मिन् लोके प्राणस्य एव वशे सर्वं इदं यत् किञ्चित् उपभोगजातं त्रिदिवे तृतीयस्यां दिवि च यत् प्रतिष्ठितं देवाद्युपभोगलक्षणं तस्य अपि प्राण एव ईशिता रक्षिता। अतो माता इव पुत्रान् अस्मान् रक्षस्व पालयस्व। त्वन्निमित्ता हि १३२ब्राह्म्यः क्षात्त्र्यः च श्रियः ताः त्वं श्रीः च श्रियः च प्रज्ञां च त्वत्स्थितिनिमित्तां विधेहि नः विधत्स्व इत्यर्थः। १३३इति एवं सर्वात्मतया वागादिभिः प्राणैः स्तुत्या गमितमहिमा प्राणः प्रजापतिः एव इति अवधृतम्॥

इति द्वितीयप्रश्नभाष्यम्॥