तृतीयः प्रश्नः

३११३४अथ ह एनं कौसल्यः च आश्वलायनः प्रपच्छ। १३५प्राणैः हि एवं निर्धारिततत्त्वः १३६उपलब्धमहिमा अपि संहतत्वात् स्यात् अस्य कार्यत्वं; अतः पृच्छामि। हे भगवन्, कुतः कस्मात् कारणात् एषः यथावधृतः प्राणः जायते। जातः च कथं केन वृत्तिविशेषेण आयाति अस्मिन् शरीरे; किंनिमित्तकं अस्य १३७शरीरग्रहणं इत्यर्थः। प्रविष्टः च शरीरे आत्मानं वा प्रविभज्य प्रविभागं कृत्वा कथं केन १३८प्रकारेण प्रातिष्ठते प्रतितिष्ठति। केन वा वृत्तिविशेषेण अस्मात् शरीरात् उत्क्रमते उत्क्रामति। कथं बाह्यं अधिभूतं अधिदैवतं च अभिधत्ते धारयति; कथं अध्यात्मं इति, धारयति इति शेषः॥

३२एवं पृष्टः तस्मै सः ह उवाच आचार्यः। प्राण एव १३९तावत् दुर्विज्ञेयत्वात् विषमप्रश्नार्हः; तस्य अपि जन्मादि त्वं पृच्छसि; अतः १४०अतिप्रश्नान् पृच्छसि। ब्रह्मिष्ठोऽसि इति १४१अतिशयेन त्वं ब्रह्मवित्, अतः तुष्टोऽहं, तस्मात् ते तुभ्यं अहं ब्रवीमि यत् पृष्टं शृणु॥

३३आत्मनः १४२परस्मात् पुरुषात् अक्षरात् सत्यात् एषः उक्तः प्राणः जायते। १४३कथं इति अत्र दृष्टान्तः। यथा लोके एषा पुरुषे शिरःपाण्यादिलक्षणे निमित्ते १४४छाया नैमित्तिकी जायते, तद्वत् १४५एतस्मिन् ब्रह्मणि एतत् प्राणाख्यं छायास्थानीयं अनृतरूपं तत्त्वं सत्ये पुरुषे आततं समर्पितं इति एतत्। १४६छाया इव देहे मनोकृतेन मनःकृतेन मनःसङ्कल्पेच्छादिनिष्पन्नकर्मनिमित्तेन इति एतत्। वक्ष्यति हि पुण्येन पुण्यं इत्यादि। १४७‘तत् एव सक्तः सह कर्मणा एति’(बृ.उ.४.४.६) इति श्रुत्यन्तरात्। आयाति आगच्छति अस्मिन् शरीरे॥

३४१४८यथा येन प्रकारेण लोके राजा सम्राट् एव ग्रामादिषु अधिकृतान् विनियुङ्क्ते। कथं ? एतान् ग्रामान् एतान् ग्रामान् अधितिष्ठस्व इति। एवं एव यथा अयं दृष्टान्तः। एषः मुख्यः प्राणः १४९इतरान् प्राणान् चक्षुरादीन् आत्मभेदान् च पृथक्पृथक् एव यथास्थानं संनिधत्ते विनियुङ्क्ते॥

३५तत्र विभागः। पायूपस्थे पायुः च उपस्थः च पायूपस्थं तस्मिन्। अपानं आत्मभेद मूत्रपुरीषाद्यपनयनं कुर्वन् संनिधत्ते तिष्ठति। तथा चक्षुः श्रोत्रे चक्षुः च श्रोत्रं च चक्षुःश्रोत्रं तस्मिन् चक्षुःश्रोत्रे। मुखनासिकाभ्यां मुखं च नासिका च मुखनासिके ताभ्यां मुखनासिकाभ्यां निर्गच्छन् प्राणः स्वयं सम्राट्स्थानीयः प्रातिष्ठते प्रतितिष्ठति। १५०मध्ये तु प्राणापानयोः स्थानयोः नाभ्यां, समानः अशितं पीतं च समं नयति इति समानः। १५१एषः हि यस्मात् यत् एतत् हुतं भुक्तं पीतं १५२च आत्माग्नौ प्रक्षिप्तं अन्नं समं नयति, १५३तस्मात् अशितपीतेन्धनात् अग्नेः औदर्यात् हृदयदेशं १५४प्राप्तात् एताः सप्तसङ्ख्याका अर्चिषः दीप्तयो निर्गच्छन्त्यो भवन्ति। शीर्षण्यप्राणद्वारा दर्शनश्रवणादिलक्षणरूपादिविषयप्रकाश इत्यभिप्रायः॥

३६१५५हृदि हि एषः पुण्डरीकाकारमांसपिण्डपरिच्छिन्ने हृदयाकाशे एषः आत्मा १५६आत्मसंयुक्तो लिङ्गात्मा, जीवात्मा इत्यर्थः; १५७अत्र अस्मिन् हृदये एतत् एकशतं एकोत्तरशतं सङ्ख्यया प्रधाननाडीनां भवति। १५८तासां शतं शतं एकैकस्याः प्रधाननाड्या भेदाः; १५९पुनः अपि द्वासप्ततिः द्वासप्ततिः द्वे द्वे सहस्रे अधिके सप्ततिः च सहस्राणि, १६०सहस्राणां द्वासप्ततिः, १६१प्रतिशाखानाडीसहस्राणि १६२प्रतिप्रतिनाडीशतं सङ्ख्यया प्रधाननाडीनां सहस्राणि भवन्ति। १६३आसु नाडीषु व्यानो वायुः चरति। व्यानो व्यापनात्। १६४आदित्यात् इव रश्मयो हृदयात् सर्वतोगामिनीभिः नाडीभिः सर्वदेहं संव्याप्य व्यानो वर्तते। १६५सन्धिस्कन्धमर्मदेशेषु विशेषेण १६६प्राणापानवृत्त्योः च मध्ये १६७उद्भूतवृत्तिः वीर्यवत्कर्मकर्ता भवति॥

३७अथ १६८या तु तत्र एकशतानां नाडीनां मध्ये ऊर्ध्वगा सुषुम्नाख्या नाडी, तया एकया ऊर्ध्वः सन् उदानः वायुः आपादतलमस्तकवृत्तिः सञ्चरन् पुण्येन कर्मणा शास्त्रविहितेन पुण्यं लोकं देवादिस्थानलक्षणं नयति प्रापयति। पापेन तद्विपरीतेन पापं नरकं तिर्यग्योन्यादिलक्षणम्। १६९उभाभ्यां समप्रधानाभ्यां पुण्यपापाभ्यां एव मनुष्यलोकं नयति इति अनुवर्तते॥

३८१७०आदित्यः ह वै प्रसिद्धो हि अधिदैवतं बाह्यः प्राणः सः एषः उदयति उद्गच्छति। एषः हि एनं आध्यात्मिकं चक्षुषि भवं चाक्षुषं प्राणं प्रकाशेन अनुगृह्णानः रूपोपलब्धौ चक्षुषः आलोकं कुर्वन् इत्यर्थः। तथा पृथिव्यां अभिमानिनी १७१या देवता प्रसिद्धा सा एषा पुरुषस्य अपानं अपानवृत्तिं अवष्टभ्य आकृष्य १७२वशीकृत्य अध १७३एव अपकर्षणेन अनुग्रहं कुर्वती वर्तते इत्यर्थः। १७४अन्यथा हि शरीरं गुरुत्वात् पतेत् सावकाशे वा उद्गच्छेत्। १७५यत् एतत् अन्तरा मध्ये द्यावापृथिव्योः १७६यः आकाशः तत्स्थो वायुः आकाश उच्यते, १७७मञ्चस्थवत्। १७८सः समानः १७९समानं अनुगृह्णानो वर्तते इत्यर्थः। १८०समानस्य अन्तराकाशस्थत्वसामान्यात्। १८१सामान्येन च यो बाह्यो वायुः सः व्याप्तिसामान्यात् व्यानः व्यानं अनुगृह्णानो वर्तते इत्यभिप्रायः॥

३९१८२यत् बाह्यं ह वाव प्रसिद्धं १८३सामान्यं तेजः तच्छरीरे उदानः उदानं वायुं अनुगृह्णाति स्वेन प्रकाशेन इत्यभिप्रायः। १८४यस्मात् तेजःस्वभावो बाह्यतेजोनुगृहीत उत्क्रान्तिकर्ता तस्मात् यदा लौकिकः पुरुषः उपशान्ततेजाः भवति, उपशान्तं १८५स्वाभाविकं तेजो यस्य सः। तदा तं क्षीणायुष मुमूर्षुं विद्यात्। सः पुनः भवं शरीरान्तरं प्रतिपद्यते। १८६कथं ? १८७सह इन्द्रियैः मनसि सम्पद्यमानैः प्रविशद्भिः वागादिभिः॥

४०१८८मरणकाले १८९यच्चित्तो भवति तेन एषः जीवः चित्तेन सङ्कल्पेन इन्द्रियैः सह प्राणं मुख्यप्राणवृत्तिं आयाति। मरणकाले क्षीणेन्द्रियवृत्तिः सन्मुख्यया प्राणवृत्त्या एव अवतिष्ठत इत्यर्थः। १९०तदा हि वदन्ति ज्ञातयः उच्छ्वसिति जीवति इति। सः च प्राणः तेजसा उदानवृत्ति युक्तः सन् सह आत्मना स्वामिना भोक्ता १९१सः एवं उदानः उदानवृत्त्या एव युक्तः प्राणः तं भोक्तारं पुण्यपापकर्मवशात् १९२यथासङ्कल्पितं यथा अभिप्रेतं लोकं नयति प्रापयति॥

४११९३यः कश्चित् एवं विद्वान् यथोक्तविशेषणैः विशिष्टं उत्पत्त्यादिभिः प्राणं वेद जानाति तस्य इदं फलं ऐहिकं आमुष्मिकं च उच्यते। न ह अस्य नैव अस्य विदुषः प्रजा पुत्रपौत्रादिलक्षणा हीयते छिद्यते। १९४पतिते च शरीरे १९५प्राणसायुज्यतया अमृतः अमरणधर्मा भवति; तत् एतस्मिन् अर्थे सङ्क्षेपाभिधायकः एषः श्लोकः मन्त्रो भवति॥

४२उत्पत्तिं परमात्मनः प्राणस्य १९६आयतिं आगमनं मनोकृतेन अस्मिन् शरीरे स्थानं स्थितिं च पायूपस्थादिस्थानेषु विभुत्व च स्वाम्यं एव सम्राट् इव प्राणवृत्तिभेदानां पञ्चधा स्थापनम्। बाह्यं आदित्यादिरूपेण अध्यात्मं चैव चक्षुराद्याकारेण अवस्थानं विज्ञाय एवं प्राणं अमृतं अश्नुते इति। विज्ञाय अमृतं अश्नुते इति द्विर्वचनं प्रश्नार्थपरिसमाप्त्यर्थम्॥

इति तृतीयप्रश्नभाष्यम्॥