चतुर्थः प्रश्नः

४३१९७अथ ह एनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ १९८प्रश्नत्रयेण अपरविद्यागोचरं सर्वं परिसमाप्य १९९संसारं २००व्याकृतविषयं २०१साध्यसाधनलक्षणं अनित्यम्। अथ इदानीं २०२–२०४साध्यसाधनविलक्षणं अप्राणं अमनोगोचरं अतीन्द्रियं अविषयं २०५शिवं २०६–२०७शान्तं अविकृतं अक्षरं २०८सत्यं २०९परविद्यागम्यं २१०पुरुषाख्यं २११सबाह्याभ्यन्तरं अजं वक्तव्यं इति उत्तरं २१२प्रश्नत्रयं आरभ्यते। २१३तत्र सुदीप्तात् इव अग्नेः यस्मात् परस्मात् अक्षरात् सर्वे भावाः विस्फुलिङ्गाः इव जायन्ते तत्र २१४चैव अपियन्ति इति उक्तं द्वितीये मुण्डके; के ते सर्वे भावाः अक्षरात् विस्फुलिङ्गाः इव विभज्यन्ते। कथं वा विभक्ताः सन्तः तत्र एव अपियन्ति। किंलक्षणं वा तत् अक्षरं इति। २१५एतद्विवक्षा अधुना प्रश्नान् उद्भावयति — भगवन्, एतस्मिन् पुरुषे शिरःपाण्यादिमति कानि करणानि स्वपन्ति स्वापं कुर्वन्ति स्वव्यापारात् उपरमन्ते; कानि च अस्मिन् जाग्रति जागरणं अनिद्रावस्थां स्वव्यापारं कुर्वन्ति। कतरः २१६कार्यकरणलक्षणयोः एषः देवः स्वप्नान् पश्यति। स्वप्नो नाम जाग्रद्दर्शनात् निवृत्तस्य जाग्रद्वत् अन्तःशरीरे यद्दर्शनम्। २१७तत् किं कार्यलक्षणेन देवेन निर्वर्त्यते, किं वा करणलक्षणेन केनचित् इत्यभिप्रायः। उपरते च जाग्रत्स्वप्नव्यापारे २१८यत् प्रसन्नं २१९निरायासलक्षणं अनाबाधं सुखं कस्य २२०एतत् भवति। २२१तस्मिन् काले जाग्रत्स्वप्नव्यापारात् उपरताः सन्तः कस्मिन् नु सर्वे २२२सम्यक् एकीभूताः सम्प्रतिष्ठिताः। २२३मधुनि रसवत् समुद्रप्रविष्टनद्यादिवत् च २२४विवेकानर्हाः प्रतिष्ठिता भवन्ति सङ्गताः सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति इत्यर्थः। २२५ननु न्यस्तदात्रादिकरणवत् स्वव्यापारात् उपरतानि पृथक्पृथक् एव २२६स्वात्मनि अवतिष्ठन्ते इति एतत् युक्तं; कुतः प्राप्तिः २२७सुषुप्तपुरुषाणां करणानां कस्मिंश्चित् एकीभावगमनाशङ्कायाः प्रष्टुः ? २२८युक्ता एव तु आशङ्का; यतः संहतानि करणानि स्वाम्यर्थानि परतन्त्राणि च जाग्रद्विषये; तस्मात् स्वापे अपि संहतानां पारतन्त्र्येण एव कस्मिंश्चित् सङ्गतिः न्याय्या इति; २२९तस्मात् आशङ्कानुरूप एव प्रश्नोऽयम्। २३०अत्र तु कार्यकरणसङ्घातो यस्मिन् च प्रलीनः सुषुप्तप्रलयकालयोः, तद्विशेषं बुभुत्सोः सः को नु स्यात् इति कस्मिन् सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति इति॥

४४तस्मै सः ह उवाच आचार्यः। शृणु हे गार्ग्य, यत् त्वया पृष्टम्। यथा मरीचयः रश्मयः अर्कस्य आदित्यस्य अस्तं अदर्शनं गच्छतः सर्वाः अशेषतः एतस्मिन् तेजोमण्डले तेजोराशिरूपे एकीभवन्ति विवेकानर्हत्वं अविशेषतां गच्छन्ति, ताः मरीचयः तस्य एव अर्कस्य पुनः पुनः उदयतः उद्गच्छतः प्रचरन्ति २३१विकीर्यन्ते यथा अयं दृष्टान्तः। एवं ह वै तत् सर्वं विषयेन्द्रियादिजातं परे प्रकृष्टे देवे द्योतनवति मनसि चक्षुरादिदेवानां मनस्तन्त्रत्वात् परो देवो मनः, तस्मिन् स्वप्नकाले एकीभवति मण्डले मरीचिवत् अविशेषतां गच्छति। जिजागरिषोः च रश्मिवन् मण्डलात् मनसः एव प्रचरन्ति स्वव्यापाराय प्रतिष्ठन्ते २३२यस्मात् स्वप्नकाले श्रोत्रादीनि शब्दाद्युपलब्धिकरणानि मनसि एकीभूतानि इव करणव्यापारात् उपरतानि तेन तस्मात् तर्हि तस्मिन् स्वापकाले एषः देवदत्तादिलक्षणः पुरुषः न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते न अभिवदते न आदत्ते न आनन्दयते न विसृजते २३३न इयायते स्वपिति इति आचक्षते लौकिकाः॥

४५२३४सुप्तवत्सु श्रोत्रादिषु करणेषु एतस्मिन् पुरे नवद्वारे देहे प्राणाग्नयः प्राणाः एव पञ्च २३५वायवोऽग्नयः इव अग्नयः जाग्रति। अग्निसामान्यं हि आह — गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानः कथं इति, आह। २३६यस्मात् गार्हपत्यात् अग्नेः अग्निहोत्रकाले इतरोऽग्निः आहवनीयः प्रणीयते प्रणयनात्, प्रणीयते अस्मात् इति २३७प्रणयनो गार्हपत्योऽग्निः, २३८तथा सुप्तस्य अपानवृत्तेः प्रणीयते इव प्राणो मुखनासिकाभ्यां सञ्चरति अतः आहवनीयस्थानीयः प्राणः। २३९व्यानः तु हृदयात् दक्षिणसुषिरद्वारेण निर्गमात् दक्षिणदिक्सम्बन्धात् अन्वाहार्यपचनः दक्षिणाग्निः॥

४६२४०अत्र च होता अग्निहोत्रस्य २४१यत् यस्मात् उच्छ्वासनिःश्वासौ अग्निहोत्राहुती इव नित्यं द्वित्वसामान्यात् एव तु एतौ आहुती समं साम्येन शरीरस्थितिभावाय नयति यो २४२वायुः अग्निस्थानीयोऽपि २४३होता च आहुत्योः नेतृत्वात्। कोऽसौ ? सः समानः। २४४अतः च विदुषः स्वापोऽपि अग्निहोत्रहवनं एव। तस्मात् विद्वान् न अकर्मी इति एवं मन्तव्य इत्यभिप्रायः। २४५सर्वदा सर्वाणि च भूतानि विचिन्वन्ति अपि स्वपतः इति हि वाजसनेयके। २४६अत्र हि जाग्रत्सु प्राणाग्निषु उपसंहृत्य बाह्यकरणानि विषयान् च अग्निहोत्रफलं इव स्वर्गं ब्रह्म जिगमिषुः मनो ह वाव यजमानः जागर्ति। २४७–२४८यजमानवत् कार्यकरणेषु प्राधान्येन संव्यवहारात् स्वर्गं इव ब्रह्म प्रति प्रस्थितत्वात् यजमानो मनः कल्प्यते। २४९इष्टफलं यागफलं एव उदानः वायुः। उदाननिमित्तत्वात् इष्टफलप्राप्तेः। २५०कथं ? सः उदानः एनं मनआख्यं यजमानं स्वप्नवृत्तिरूपात् अपि प्रच्याव्य अहरहः सुषुप्तिकाले २५१स्वर्गं इव ब्रह्म अक्षरं गमयति। अतो यागफलस्थानीयः उदानः॥

४७२५२एवं विदुषः श्रोत्राद्युपरमकालात् आरभ्य यावत् सुप्तोत्थितो भवति तावत् सर्वयागफलानुभव एव, न अविदुषां इव अनर्थाय इति २५३विद्वत्ता स्तूयते। २५४न हि विदुषः एव श्रोत्रादीनि स्वपन्ति, प्राणाग्नयो वा जाग्रति। जाग्रत्स्वप्नयोः मनः स्वातन्त्र्यं अनुभवत् अहरहः सुषुप्तं वा प्रतिपद्यते। समानं हि सर्वप्राणिनां पर्यायेण जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तगमनं; अतो २५५विद्वत्तास्तुतिः एव इयं उपपद्यते। यत् पृष्टं कतरः एषः देवः स्वप्नान् पश्यति इति; तत् आह — अत्र २५६उपरतेषु श्रोत्रादिषु देहरक्षायै जाग्रत्सु प्राणादिवायुषु प्राक् सुषुप्तिप्रतिपत्तेः एतस्मिन् अन्तराल एषः देवः अर्करश्मिवत् स्वात्मनि संहृतश्रोत्रादिकरणः स्वप्ने महिमानं विभूतिं २५७विषयविषयिलक्षणं अनेकात्मभावगमनं अनुभवति प्रतिपद्यते। २५८ननु महिमानुभवने करणं मनोऽनुभवितुः; तत् कथं स्वातन्त्र्येण अनुभवति इत्युच्यते ? स्वतन्त्र हि क्षेत्रज्ञः। न एषः दोषः। क्षेत्रज्ञस्य स्वातन्त्र्यस्य मनउपाधिकृतत्वात्। न हि क्षेत्रज्ञः परमार्थतः स्वतः स्वपिति जागर्ति वा। २५९मनउपाधिकृतं एव तस्य जागरणं स्वप्नः च। उक्तं वाजसनेयके ‘स धीः स्वप्नो भूत्वा’(बृ.मा.४.३.७) ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इत्यादि। तस्मात् मनसो विभूत्यनुभवे स्वातन्त्र्यवचनं न्याय्यं एव। २६०मनउपाधिसहितत्वे स्वप्नकाले क्षेत्रज्ञस्य २६१स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं बाध्येत इति केचित्। २६२तत् न। २६३श्रुत्यर्थापरिज्ञानकृता भ्रान्तिः तेषाम्। २६४यस्मात् स्वयञ्ज्योतिष्ट्वादिव्यवहारोऽपि आमोक्षान्तः सर्वोऽपि अविद्याविषयः एव मनआद्युपाधिजनितः; २६५‘यत्र वा अन्यत् इव २६६स्यात् तत्र अन्योऽन्यत् पश्येत् मात्रासंसर्गः तु अस्य भवति’(बृ.उ.४.३.३१), ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१५) इत्यादिश्रुतिभ्यः। २६७अतो मन्दब्रह्मविदां एव इयं आशङ्का, न तु एकात्मविदाम्। २६८ननु एवं सति ‘अत्र अयं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिः’(बृ.उ.४.३.१४) इति विशेषणं अनर्थकं भवति। २६९अत्र उच्यते। अत्यल्पं इदं उच्यते ‘यः एषोऽन्तः हृदये आकाशः तस्मिन् शेते’(बृ.उ.२.१.१७) इति अन्तर्हृदयपरिच्छेदकरणे २७०सुतरां स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं बाध्येत। २७१सत्यमेवं; अयं दोषो यद्यपि स्यात् स्वप्ने २७२केवलतया स्वयञ्ज्योतिष्ट्वेन अर्धं तावत् अपनीतं २७३भारस्य इति चेत्, २७४न; तत्र अपि ‘पुरीतति नाडीषु शेते’ इति श्रुतेः २७५पुरीतन्नाडीसम्बन्धात् अत्र अपि पुरुषस्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वेन अर्धभारापनयाभिप्रायो मृषा एव। २७६कथं तर्हि ‘अत्र अयं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिः’ इति ? २७७अन्यशाखात्वात् अनपेक्षा सा श्रुतिः इति चेत्, २७८न; अर्थैकत्वस्य इष्टत्वात्। एको हि आत्मा सर्ववेदान्तानां अर्थो विजिज्ञापयिषितो बुभुत्सितः च। तस्मात् युक्ता स्वप्ने आत्मनः स्वयञ्ज्योतिष्ट्वोपपत्तिः वक्तुं, २७९श्रुतेः यथार्थतत्त्वप्रकाशकत्वात्। २८०एवं तर्हि शृणु श्रुत्यर्थं हित्वा सर्वं अभिमानं; न हि अभिमानेन वर्षशतेन अपि श्रुत्यर्थो ज्ञातुं शक्यते सर्वैः पण्डितंमन्यैः। २८१यथा हृदयाकाशे पुरीतति नाडीषु च स्वपतः तत्सम्बन्धाभावात् ततो विविच्य दर्शयितुं शक्यते इति आत्मनः स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं न बाध्यते। एवं २८२मनसि अविद्याकामकर्मनिमित्तोद्भूतवासनावति २८३कर्मनिमित्ता वासना अविद्यया अन्यत् वस्त्वन्तरं इव पश्यतः सर्वकार्यकरणेभ्यः प्रविविक्तस्य द्रष्टुः वासनाभ्यो दृश्यरूपाभ्योऽन्यत्वेन २८४स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं सुदर्पितेन अपि तार्किकेण केन वारयितुं शक्यते ? २८५तस्मात् साधु उक्तं मनसि प्रलीनेषु करणेषु अप्रलीने च मनसि मनोमयः स्वप्नान् पश्यति इति। २८६कथं महिमानं अनुभवति इति २८७उच्यते। २८८यत् मित्रं पुत्रादि वा पूर्वं दृष्टं तद्वासनावासितः पुत्रमित्रादिवासनासमुद्भूतं पुत्रं मित्रं इव वा अविद्यया पश्यति इति एवं मन्यते। शृणोति २८९तथा श्रुतं अर्थं तद्वासनया अनु शृणोति इव। देशदिगन्तरैः च देशान्तरैः दिगन्तरैः च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः तत् प्रत्यनुभवति इव अविद्यया। तथा दृष्टं च अस्मिन् जन्मनि अदृष्टं च जन्मान्तरदृष्टं इत्यर्थः। २९०अत्यन्तादृष्टे वासनानुपपत्तेः। एवं श्रुतं च अश्रुतं च अनुभूतं च अस्मिन् जन्मनि २९१केवलेन मनसा अननुभूतं च मनसा एव जन्मान्तरे अनुभूतं इत्यर्थः। सत् च परमार्थोदकादि। असत् च मरीच्युदकादि। किं बहुना, उक्तानुक्तं सर्वं पश्यति २९२सर्वः पश्यति सर्वमनोवासनोपाधिः सन् एवं सर्वकरणात्मा मनोदेवः स्वप्नान् पश्यति॥

४८२९३सः यदा मनोरूपो देवो यस्मिन् काले सौरेण २९४पित्ताख्येन तेजसा नाडीशयेन सर्वतः अभिभूतो भवति २९५तिरस्कृतवासनाद्वारो भवति, तदा सह करणैः मनसो २९६रश्मयो हृदि उपसंहृता भवन्ति। यदा मनो २९७दार्वग्निवत् अविशेषविज्ञानरूपेण कृत्स्नं शरीरं व्याप्य अवतिष्ठते, २९८तदा सुषुप्तो भवति। अत्र एतस्मिन् काले एषः मनआख्यो देवः स्वप्नान् न पश्यति दर्शनद्वारस्य निरुद्धत्वात् तेजसा। अथ तदा एतस्मिन् शरीरे एतत्सुखं भवति २९९यत् विज्ञानं निराबाधं अविशेषेण शरीरव्यापकं प्रसन्नं भवति इत्यर्थः॥

४९३००एतस्मिन् काले अविद्याकामकर्मनिबन्धनानि कार्यकरणानि शान्तानि भवन्ति। तेषु ३०१शान्तेषु आत्मस्वरूपं उपाधिभिः अन्यथा विभाव्यमानं अद्वयं एकं शिवं शान्तं भवति इति एतां एव अवस्थां ३०२पृथिव्याद्यविद्याकृतमात्रानुप्रवेशेन दर्शयितुं दृष्टान्तं आह — सः दृष्टान्तः यथा येन प्रकारेण हि सोम्य प्रियदर्शन, वयांसि पक्षिणः वासार्थं वृक्षं वासोवृक्षं प्रति सम्प्रतिष्ठन्ते गच्छन्ति, एवं यथा दृष्टान्तः ह वै तत् वक्ष्यमाणं सर्वं परे आत्मनि अक्षरे सम्प्रतिष्ठते॥

५०किं तत् सर्वं ? पृथिवी च स्थूलाः पञ्चगुणा तत् कारणं च पृथिवीमात्रा गन्धतन्मात्रा, तथा आपः च अपोमात्रा च, तेजः च तेजोमात्रा च, वायुः च वायुमात्रा च, आकाशः च आकाशमात्रा च, ३०३स्थूलानि च सूक्ष्माणि च भूतानि इत्यर्थः। तथा चक्षुः च इन्द्रियं रूपं च द्रष्टव्यं च, श्रोत्रं च श्रोतव्यं च, घ्राणं च घ्रातव्यं च, रसः च रसयितव्यं च, त्वक् च स्पर्शयितव्यं च, वाक् च वक्तव्यं च, हस्तौ च आदातव्यं च, उपस्थः च आनन्दयितव्यं च, पायुः च विसर्जयितव्यं च, पादौ च गन्तव्यं च; बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि तदर्थाः च उक्ताः। मनः च पूर्वोक्तम्। मन्तव्यं च तद्विषयः। बुद्धिः च निश्चयात्मिका। बोद्धव्यं च तद्विषयः। अहङ्कारः च अभिमानलक्षणं अन्तःकरणम्। अहङ्कर्तव्यं च तद्विषयः। चित्तं च चेतनावत् अन्तःकरणम्। चेतयितव्यं च तद्विषयः। तेजः च त्वगिन्द्रियव्यतिरेकेण ३०४प्रकाशविशिष्टा या त्वक्। तया निर्भास्यो विषयो विद्योतयितव्यम्। प्राणः च सूत्रं यत् आचक्षते तेन विधारयितव्यं सङ्ग्रथनीयम्। ३०५सर्वं हि कार्यकरणजातं पारार्थ्येन संहतं नामरूपात्मकं एतावत् एव॥

५१३०६अतः परं यत् आत्मस्वरूपं जलसूर्यकादिवत् भोक्तृत्वकर्तृत्वेन इह अनुप्रविष्टं, ३०७एषः हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा, ३०८विज्ञानं विज्ञायते अनेन इति ३०९करणभूतं बुद्धि आदि, इदं तु विजानाति इति विज्ञानं कर्तृकारकरूपं, तदात्मा तत्स्वभावो विज्ञातृस्वभावः इत्यर्थः। पुरुषः कार्यकरणसङ्घातोक्तोपाधिपूरणात् पुरुषः। ३१०सः च जलसूर्यकादिप्रतिबिम्बस्य सूर्यादिप्रवेशवज् जलाद्याधारशोषे परे अक्षरे आत्मनि सम्प्रतिष्ठते॥

५२३११तदेकत्वविदः फलं आह — परं एव अक्षरं वक्ष्यमाणविशेषणं प्रतिपद्यते इति। ३१२एतत् उच्यते — सः यो ह वै तत् सर्वैषणाविनिर्मुक्तः अच्छायं तमोवर्जितं, अशरीरं नामरूपसर्वोपाधिशरीरवर्जितं, अलोहितं लोहितादिसर्वगुणवर्जितं, यतः एवं अतः शुभ्रं शुद्धं, ३१३सर्वविशेषणरहितत्वात् अक्षरं, ३१४सत्यं पुरुषाख्यं अप्राणं अमनोगोचरं शिवं शान्तं सबाह्याभ्यन्तरं अजं वेदयते विजानाति यः तु सर्वत्यागी हे सोम्य, सः सर्वज्ञः न तेन अविदितं किञ्चित् सम्भवति। ३१५पूर्वं अविद्यया असर्वज्ञः आसीत्। पुनः विद्यया अविद्यापनये ३१६सर्वः भवति। तत् अस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः मन्त्रो भवति उक्तार्थसङ्ग्राहकः॥

५३विज्ञानात्मा, सह देवैः च ३१७अग्न्यादिभिः प्राणाः चक्षुरादयः भूतानि पृथिव्यादीनि सम्प्रतिष्ठन्ति प्रविशन्ति यत्र यस्मिन् अक्षरे, तत् अक्षरं वेदयते यः तु हे सोम्य प्रियदर्शन, सः सर्वज्ञः सर्वं एव आविवेश आविशति इत्यर्थः॥

इति चतुर्थप्रश्नभाष्यम्॥