द्वितीयोऽध्यायः

चतुर्थी वल्ली

७४६७‘एषः सर्वेषु भूतेषु गूढो आत्मा न प्रकाशते। दृश्यते तु अग्र्यया बुद्ध्या’(क.उ.१.३.१२) इति उक्तम्। कः पुनः प्रतिबन्धोऽग्र्यायाः बुद्धेः, येन तदभावात् आत्मा न दृश्यते इति तददर्शनकारणप्रदर्शनार्था वल्ली आरभ्यते; विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्धकारणे तदपनयनाय यत्नः आरब्धुं शक्यते, न अन्यथा इति —

७५पराञ्चि पराक् अञ्चन्ति गच्छन्ति इति, खानि तदुपलक्षितानि श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि खानि इति उच्यन्ते। तानि पराञ्चि एव शब्दादिविषयप्रकाशनाय प्रवर्तन्ते। यस्मात् एवंस्वभावकानि तानि व्यतृणत् हिंसितवान् हननं कृतवान् इत्यर्थः। कोऽसौ ? स्वयम्भूः परमेश्वरः स्वयं एव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति। तस्मात् पराङ् पराग्रूपान् अनात्मभूतान् शब्दादीन् पश्यति उपलभते उपलब्धा न अन्तरात्मन् न अन्तरात्मानं इत्यर्थः। एवंस्वभावे अपि सति लोकस्य कश्चित् नद्याः प्रतिस्रोतःप्रवर्तनं इव धीरः धीमान् विवेकी प्रत्यगात्मानं प्रत्यक् च असौ आत्मा च इति प्रत्यगात्मा। प्रतीचि एव आत्मशब्दो रूढो लोके, न अन्यत्र। व्युत्पत्तिपक्षे अपि तत्र एव आत्मशब्दो वर्तते; ‘यत् च आप्नोति यत् आदत्ते यत् च अत्ति विषयान् इह। यत् च अस्य सन्ततो भावः तस्मात् आत्मा इति कीर्त्यते’; इति आत्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात्। तं प्रत्यगात्मानं स्वस्वभावं ऐक्षत् अपश्यत् पश्यति इत्यर्थः, छन्दसि कालानियमात्। कथं पश्यति इति, उच्यते — आवृत्तचक्षुः आवृत्तं व्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकं इन्द्रियजातं अशेषविषयात् यस्य सः आवृत्तचक्षुः। सः एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पश्यति। न हि बाह्यविषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मेक्षणं च एकस्य सम्भवति। किं इच्छन् पुनः इत्थं महता प्रयासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यति इति, उच्यते। अमृतत्वं अमरणधर्मत्वं नित्यस्वभावतां इच्छन् आत्मनः इत्यर्थः॥

७६यत् तावत् स्वाभाविकं पराक् एव अनात्मदर्शनं तत् आत्मदर्शनस्य प्रतिबन्धकारणं अविद्या तत्प्रतिकूलत्वात् या च पराक्षु एव अविद्योपप्रदर्शितेषु दृष्टादृष्टेषु भोगेषु तृष्णा ताभ्यां अविद्यातृष्णाभ्यां प्रतिबद्धात्मदर्शनाः पराचः बहिर्गतान् एव कामान् काम्यान् विषयान् अनुयन्ति अनुगच्छन्ति बालाः अल्पप्रज्ञाः ते तेन कारणेन मृत्योः अविद्याकामकर्मसमुदायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य विस्तीर्णस्य सर्वतो व्याप्तस्य पाशं पश्यते बध्यते येन तं पाशं देहेन्द्रियादिसंयोगवियोगलक्षणम्। अनवरतं जन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थव्रातं प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः। यतः एवं अथ तस्मात् धीराः विवेकिनः प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं अमृतत्वं ध्रुवं विदित्वा। देवाद्यमृतत्वं हि अध्रुवं, इदं तु प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं ध्रुवं, ‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’ इति श्रुतेः। तत् एवंभूतं कूटस्थं अविचाल्यं अमृतत्वं विदित्वा अध्रुवेषु सर्वपदार्थेषु अनित्येषु निर्धार्य, ब्राह्मणाः इह संसारे अनर्थप्राये न प्रार्थयन्ते किञ्चित् अपि प्रत्यगात्मदर्शनप्रतिकूलत्वात्। पुत्रवित्तलोकैषणाभ्यो व्युत्तिष्ठन्ति एव इत्यभिप्रायः॥

७७यद्विज्ञानात् न किञ्चित् अन्यत् प्रार्थयन्ते ब्राह्मणाः, कथं तदधिगमः इति, उच्यते — ६८येन विज्ञानस्वभावेन आत्मना रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शान् च मैथुनान् मैथुननिमित्तान् सुखप्रत्ययान् विजानाति विस्पष्टं जानाति सर्वो लोकः। ननु न एवं प्रसिद्धिः लोकस्य आत्मना देहादिविलक्षणेन अहं विजानामि इति। देहादिसङ्घातोऽहं विजानामि इति तु सर्वो लोकोऽवगच्छति। ६९न तु एवं देहादिसङ्घातस्य अपि शब्दादिस्वरूपत्वाविशेषात् विज्ञेयत्वाविशेषात् च न युक्तं विज्ञातृत्वम्। ७०यदि हि देहादिसङ्घातो रूपाद्यात्मकः सन् रूपादीन् विजानीयात्, तर्हि बाह्याः अपि रूपादयोऽन्योन्यं स्वं स्वं रूपं च विजानीयुः। न च एतत् अस्ति। तस्मात् देहादिलक्षणान् च रूपादीन् एतेन एव देहादिव्यतिरिक्तेन एव विज्ञानस्वभावेन आत्मना विजानाति लोकः। यथा येन लोहो दहति सोऽग्निः इति तद्वत् आत्मनोऽविज्ञेयम्। किं अत्र अस्मिन् लोके परिशिष्यते न किञ्चित् परिशिष्यते सर्वं एव तु आत्मना विज्ञेयं, यस्य आत्मनोऽविज्ञेयं न किञ्चित् परिशिष्यते, सः आत्मा सर्वज्ञः। एतत् वै तत्। किं तत् यत् नचिकेतसा पृष्टं देवादिभिः अपि विचिकित्सितं धर्मादिभ्योऽन्यत् विष्णोः परमं पदं यस्मात् परं नास्ति तत् वै एतत् अधिगतं इत्यर्थः॥

७८अतिसूक्ष्मत्वात् दुर्विज्ञेयं इति मत्वा एतं एव अर्थं पुनः पुनः आह — स्वप्नान्तं स्वप्नमध्यं स्वप्नविज्ञेयं इति एतत्। तथा जागरितान्तं जागरितमध्यं जागरितविज्ञेयं च। उभौ स्वप्नजागरितान्तौ येन आत्मना अनुपश्यति लोकः इति सर्वं पूर्ववत्। तं महान्तं विभुं आत्मानं मत्वा अवगम्य आत्मभावेन साक्षात् अहं अस्मि परमात्मा इति धीरः न शोचति॥

७९किञ्च, यः कश्चित् इमं मध् कर्मफलभुजं जीवं प्राणादिकलापस्य धारयितारं आत्मानं वेद विजानाति अन्तिकात् अन्तिके समीपे ईशानं ईशितारं भूतभव्यस्य कालत्रयस्य, ततः तद्विज्ञानात् ऊर्ध्वं आत्मानं न विजुगुप्सते न गोपायितुं इच्छति, अभयप्राप्तत्वात्। यावत् हि भयमध्यस्थोऽनित्यं आत्मानं मन्यते तावत् गोपायितुं इच्छति आत्मानम्। यदा तु नित्यं अद्वैतं आत्मानं विजानाति, तदा कः किं कुतो वा गोपायितुं इच्छेत्। एतत् वै तत् इति पूर्ववत्॥

८०यः प्रत्यगात्मेश्वरभावेन निर्दिष्टः, सः सर्वात्मा इति एतत् दर्शयति — यः कश्चित् मुमुक्षुः पूर्वं प्रथमं तपसः ज्ञानादिलक्षणात् ब्रह्मणः इति एतत्; जातं उत्पन्नं हिरण्यगर्भम्। किं अपेक्ष्य पूर्वं इति, आह — अद्भ्यः पूर्वं अप्सहितेभ्यः पञ्चभूतेभ्यः, न केवलाभ्योऽद्भ्यो इत्यभिप्रायः। अजायत उत्पन्नः यः तं प्रथमजं देवादिशरीराणि उत्पाद्य सर्वप्राणिगुहां हृदयाकाशं प्रविश्य तिष्ठन्तं शब्दादीन् उपलभमानं भूतेभिः भूतैः कार्यकरणलक्षणैः सह तिष्ठन्तं यो व्यपश्यत यः पश्यति इति एतत्; यः एवं पश्यति, सः एतत् एव पश्यति — ७१यत् तत् प्रकृतं ब्रह्म॥

८१७२किञ्च, या सर्वदेवतामयी सर्वदेवतात्मिका प्राणेन हिरण्यगर्भरूपेण परस्मात् ब्रह्मणः सम्भवति शब्दादीनां अदनात् अदितिः तां पूर्ववत् गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं अदितिम्। तां एव विशिनष्टि — या भूतेभिः भूतैः समन्विता व्यजायत उत्पन्ना इति एतत्॥

८२किञ्च, यः अधियज्ञं उत्तराधरारण्योः निहितः स्थितः जातवेदाः अग्निः पुनः सर्वहविषां भोक्ता अध्यात्मं च योगिभिः, गर्भः इव गर्भिणीभिः अन्तर्वत्नीभिः अगर्हितान्नभोजनादिना यथा गर्भः सुभृतः सुष्ठु सम्यग्भृतो लोके, इत्थं एव ऋत्विग्भिः योगिभिः च सुभृतः इति एतत्। किञ्च, दिवे दिवे अहनि अहनि ईड्यः स्तुत्यो वन्द्यः च कर्मिभिः योगिभिः च अध्वरे हृदये च जागृवद्भिः जागरणशीलैः अप्रमत्तैः इति एतत्। हविष्मद्भिः आज्यादिमद्भिः ध्यानभावनावद्भिः च मनुष्येभिः मनुष्यैः अग्निः; एतत् वै तत् तत् एव प्रकृतं ब्रह्म॥

८३किञ्च, यतः च यस्मात् प्राणात् उदेति उत्तिष्ठति सूर्यः, अस्तं निम्लोचनं तिरोधानं यत्र यस्मिन् एव च प्राणे अहनि अहनि गच्छति, तं प्राणं आत्मानं देवाः सर्वे अग्न्यादि अधिदैवं वागादयः च अध्यात्मं सर्वे विश्वे अराः इव रथनाभौ अर्पिताः सम्प्रवेशिताः स्थितिकाले। सोऽपि ब्रह्म एव। तत् एतत्सर्वात्मकं ब्रह्म, तत् उ न अत्येति न अतीत्य तदात्मकतां तदन्यत्वं गच्छति, कश्चन कश्चित् अपि एतत् वै तत्॥

८४७३यत् ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वर्तमानं तत्तदुपाधित्वात् अब्रह्मवत् अवभासमानं संसारी अन्यत् परस्मात् ब्रह्मणः इति मा भूत् कस्यचित् आशङ्का इति इदं आह — यत् एव इह कार्यकारणोपाधिसमन्वितं संसारधर्मवत् अवभासमानं अविवेकिनां, तत् एव स्वात्मस्थं अमुत्र नित्यविज्ञानघनस्वभावं सर्वसंसारधर्मवर्जितं ब्रह्म। यत् च अमुत्र अमुष्मिन् आत्मनि स्थितं, तत् अनु इह तत् एव इह कार्यकरणनामरूपोपाधिं अनु विभाव्यमानं न अन्यत्। तत्र एवं सति उपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणया अविद्यया मोहितः सन् यः इह ब्रह्मणि अनानाभूते परस्मात् अन्योऽहं मत्तोऽन्यत् परं ब्रह्म इति नाना इव भिन्नं इव पश्यति उपलभते, सः मृत्योः मरणात् मृत्युं मरणं पुनः पुनः जननमरणभावं आप्नोति प्रतिपद्यते। तस्मात् तथा न पश्येत्। विज्ञानैकरसं नैरन्तर्येण आकाशवत् परिपूर्णं ब्रह्म एव अहं अस्मि इति पश्येत् इति वाक्यार्थः॥

८५७४प्राक् एकत्वविज्ञानात् आचार्यागमसंस्कृतेन मनसा एव इदं ब्रह्मैकरसं आप्तव्यं आत्मा एव न अन्यत् अस्ति इति। आप्ते च नानात्वप्रत्युपस्थापिकायाः अविद्यायाः निवृत्तत्वात् इह ब्रह्मणि नाना नास्ति किञ्चन अणुमात्रं अपि। यः तु पुनः अविद्यातिमिरदृष्टिं न मुञ्चति इह ब्रह्मणि नाना इव पश्यति, सः मृत्योः मृत्युं गच्छति एव स्वल्पं अपि भेदं अध्यारोपयन् इत्यर्थः॥

८६७५पुनः अपि तत् एव प्रकृतं ब्रह्म आह — अङ्गुष्ठमात्रः अङ्गुष्ठपरिमाणः। अङ्गुष्ठपरिमाणं हृदयपुण्डरीकं तच्छिद्रवर्त्यन्तःकरणोपाधिः अङ्गुष्ठमात्रः अङ्गुष्ठमात्रवंशपर्वमध्यवर्त्यम्बरवत्। पुरुषः पूर्णं अनेन सर्वं इति। मध्ये आत्मनि शरीरे तिष्ठति यः तं आत्मानं ईशानं भूतभव्यस्य विदित्वा, न तत इत्यादि पूर्ववत्॥

८७किञ्च, अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः ज्योतिः इव अधूमकः, अधूमकं इति युक्तं ज्योतिःपरत्वात्। यः तु एवं लक्षितो योगिभिः हृदये ईशानः भूतभव्यस्य सः एव नित्यः कूटस्थः अद्य इदानीं प्राणिषु वर्तमानः सः उ श्वोऽपि वर्तिष्यते, न अन्यः तत्समोऽन्यः च जनिष्यत इत्यर्थः। अनेन ‘न अयं अस्ति इति च एके’(क.उ.१.१.२०) इति अयं पक्षो न्यायतोऽप्राप्तोऽपि स्ववचनेन श्रुत्या प्रत्युक्तः, तथा क्षणभङ्गवादः च।

८८पुनः अपि भेददर्शनापवादं ब्रह्मणे आह — यथा उदकं दुर्गे दुर्गमे देशे उच्छ्रिते वृष्टं सिक्तं पर्वतेषु पर्ववत्सु निम्नप्रदेशेषु विधावति विकीर्णं सत् विनश्यति, एवं धर्मान् आत्मनोऽभिन्नान् पृथक् पश्यन् पृथक् एव प्रतिशरीरं पश्यन् तान् एव शरीरभेदानुवर्तिनः अनुविधावति। शरीरभेदं एव पृथक् पुनः पुनः प्रतिपद्यत इत्यर्थः॥

८९अस्य पुनः विद्यावतो विध्वस्तोपाधिकृतभेददर्शनस्य विशुद्धविज्ञानघनैकरसं अद्वयं आत्मानं पश्यतो विजानतो मुनेः मननशीलस्य आत्मस्वरूपं कथं सम्भवति इति, उच्यते — यथा उदकं शुद्धे प्रसन्ने शुद्धं प्रसन्नं आसिक्तं प्रक्षिप्तं एकरसं एव न अन्यथा, तादृक् एव भवति आत्मा अपि एवं एव भवति एकत्वं विजानतो मुनेः मननशीलस्य हे गौतम। तस्मात् कुतार्किकभेददृष्टिं नास्तिककुदृष्टिं च उज्झित्वा मातृपितृसहस्रेभ्योऽपि हितैषिणा वेदेन उपदिष्टं आत्मैकत्वदर्शनं शान्तदर्पैः आदरणीयं इत्यर्थः॥

इति चतुर्थवल्लीभाष्यम्॥

पञ्चमी वल्ली

९०७६पुनः अपि प्रकारान्तरेण ब्रह्मतत्त्वनिर्धारणार्थोऽयं आरम्भः, दुर्विज्ञेयत्वात् ब्रह्मणः — पुरं पुरं इव पुरम्। द्वारद्वारपालाधिष्ठात्राद्यनेकपुरोपकरणसम्पत्तिदर्शनात् शरीरं पुरम्। पुरं च सोपकरणं स्वात्मना असंहतस्वतन्त्रस्वाम्यर्थं दृष्टम्। तथा इदं पुरसामान्यात् अनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मना असंहतराजस्थानीयस्वाम्यर्थं भवितुं अर्हति। तत् च इदं शरीराख्यं पुरं एकादशद्वारं; एकादश द्वाराणि अस्य — सप्त शीर्षण्यानि, नाभ्या सह अर्वाञ्चि त्रीणि, शिरसि एकं, तैः एकादशद्वारं पुरम्। कस्य ? अजस्य जन्मादिविक्रियारहितस्य आत्मनो राजस्थानीयस्य पुरधर्मविलक्षणस्य। अवक्रचेतसः अवक्रं अकुटिलं आदित्यप्रकाशवन् नित्यं एव अवस्थितं एकरूपं चेतो विज्ञानं अस्य इति अवक्रचेताः तस्य अवक्रचेतसः राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः यस्य इदं पुरं तं परमेश्वरं पुरस्वामिनं अनुष्ठाय ध्यात्वा। ध्यानं हि तस्य अनुष्ठानं सम्यग्विज्ञानपूर्वकम्। तं सर्वैषणाविनिर्मुक्तः सन् समं सर्वभूतस्थं ध्यात्वा न शोचति। तद्विज्ञानात् अभयप्राप्तेः शोकावसराभावात् कुतो भयेक्षा। इह एव अविद्याकृतकामकर्मबन्धनैः विमुक्तो भवति। विमुक्तः च सन् विमुच्यते; पुनः शरीरं न गृह्णाति इत्यर्थः॥

९१सः तु न एकपुरवर्ति एव आत्मा किं तर्हि सर्वपुरवर्ती। कथं ? हंसः हन्ति गच्छति इति। शुचिषत् शुचौ दिवि आदित्यात्मना सीदति इति। वसुः वासयति सर्वान् इति। वाय्वात्मना अन्तरिक्षे सीदति इति अन्तरिक्षसत्। होता अग्निः, ‘अग्निः वै होता’ इति श्रुतेः। वेद्यां पृथिव्यां सीदति इति वेदिषत्, ‘इयं वेदिः परोऽन्तः पृथिव्याः’(ऋ.मं.१.२२.१६४.३५) इति मन्त्रवर्णात्। अतिथिः सोमः सन् दुरोणे कलशे सीदति इति दुरोणसत्। ब्राह्मणोऽतिथिरूपेण वा दुरोणेषु गृहेषु सीदति इति दुरोणसत्। नृषत् नृषु मनुष्येषु सीदति इति नृषत्। वरसत् वरेषु देवेषु सीदति इति वरसत्। ऋतसत् ऋतं सत्यं यज्ञो वा, तस्मिन् सीदति इति ऋतसत्। व्योमसत् व्योम्नि आकाशे सीदति इति व्योमसत्। अब्जाः अप्सु शङ्खशुक्तिमकरादिरुपेण जायते इति अब्जाः। गोजाः गवि पृथिव्यां व्रीहियवादिरूपेण जायते इति गोजाः। ऋतजाः यज्ञाङ्गरूपेण जायते इति ऋतजाः। अद्रिजाः पर्वतेभ्यो नद्यादिरूपेण जायते इति अद्रिजाः। सर्वात्मा अपि सन् ऋतं अवितथस्वभावः एव। बृहत् महान्, सर्वकारणत्वात्। ७७यदा अपि आदित्य एव मन्त्रेण उच्यते तदा अपि आत्मस्वरूपत्वं आदित्यस्य अङ्गीकृतं इति ब्रह्मणि व्याख्याने अपि अविरोधः। सर्वव्याप्येक एव आत्मा जगतः, न आत्मभेद इति मन्त्रार्थः॥

९२७८आत्मनः स्वरूपाधिगमे लिङ्गं उच्यते — ऊर्ध्वं हृदयात् प्राणं प्राणवृत्तिं वायुं उन्नयति ऊर्ध्वं गमयति। तथा अपानं प्रत्यक् अधः अस्यति क्षिपति यः इति वाक्यशेषः। तं मध्ये हृदयपुण्डरीकाकाशे आसीनं बुद्धौ अभिव्यक्तं विज्ञानप्रकाशनं वामनं वननीयं सम्भजनीयं विश्वे सर्वे देवाः चक्षुरादयः प्राणाः रूपादिविज्ञानं बलिं उपाहरन्तो विश इव राजानं उपासते तादर्थ्येन अनुपरतव्यापाराः भवन्ति इत्यर्थः। यदर्था यत्प्रयुक्ताः च सर्वे वायुकरणव्यापाराः, सोऽन्यः सिद्धः इति वाक्यार्थः॥

९३७९किञ्च, अस्य शरीरस्थस्य आत्मनः विस्रंसमानस्य भ्रंशमानस्य देहिनो देहवतः। विस्रंसनशब्दार्थं आह — देहात् विमुच्यमानस्य इति। किं अत्र परिशिष्यते प्राणादिकलापे न किञ्चन परिशिष्यते; अत्र देहे पुरस्वामिविद्रवण इव पुरवासिनां यस्य आत्मनोऽपगमे क्षणमात्रात् कार्यकरणकलापरूपं सर्वं इदं हतबलं विध्वस्तं भवति विनष्टं भवति, सोऽन्यः सिद्धः आत्मा॥

९४८०स्यात् मतं प्राणापानाद्यपगमात् एव इदं विध्वस्तं भवति न तु व्यतिरिक्तात्मापगमात्, प्राणादिभिः एव इह मर्त्यो जीवति इति; न एतत् अस्ति — न प्राणेन न अपानेन चक्षुरादिना वा मर्त्यः मनुष्यो देहवान् कश्चन जीवति न कोऽपि जीवति। न हि एषां परार्थानां संहत्यकारित्वात् जीवनहेतुत्वं उपपद्यते। ८१स्वार्थेन असंहतेन परेण संहतानां अवस्थानं न दृष्टं केनचित् अप्रयुक्तं यथा गृहादीनां लोके; तथा प्राणादीनां अपि संहतत्वात् भवितुं अर्हति। अतः इतरेण तु इतरेण एव संहतप्राणादिविलक्षणेन तु सर्वे संहताः सन्तः जीवन्ति प्राणान् धारयन्ति। यस्मिन् संहतविलक्षणे आत्मनि सति परस्मिन् एतौ प्राणापानौ चक्षुरादिभिः संहतौ उपाश्रितौ यस्य असंहतस्य अर्थे प्राणापानादिः सर्वं व्यापारं कुर्वन् वर्तते संहतः सन् सः ततोऽन्यः सिद्धः इत्यभिप्रायः॥

९५८२हन्त इदानीं पुनः अपि ते तुभ्यं इदं गुह्यं गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरन्तनं प्रवक्ष्यामि। यद्विज्ञानात् सर्वसंसारोपरमो भवति, अविज्ञानात् च यस्य मरणं प्राप्य यथा च आत्मा भवति यथा आत्मा संसरति तथा शृणु हे गौतम॥

९६योनिं योनिद्वारं शुक्रबीजसमन्विताः सन्तः अन्ये केचित् अविद्यावन्तो मूढाः प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय शरीरग्रहणार्थं देहिनः देहवन्तः योनिं प्रविशन्ति इत्यर्थः। स्थाणुं वृक्षादिस्थावरभावं अन्ये अत्यन्ताधमाः मरणं प्राप्य अनुसंयन्ति अनुगच्छन्ति। यथाकर्म यदि अस्य कर्म तत् यथाकर्म यैः यादृशं कर्म इह जन्मनि कृतं तद्वशेन इति एतत्। तथा यथाश्रुतं यादृशं च विज्ञानं उपार्जितं तदनुरूपं एव शरीरं प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः; ‘यथाप्रज्ञं हि सम्भवाः’(ऐ.आ.२.३.२) इति श्रुत्यन्तरात्॥

९७यत् प्रतिज्ञातं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि इति तत् आह — यः एषः सुप्तेषु प्राणादिषु जागर्ति न स्वपिति; कथं ? कामं कामं तं तं अभिप्रेतं स्त्र्याद्यर्थं अविद्यया निर्मिमाणः निष्पादयन्, जागर्ति पुरुषः यः, तत् एव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं तत् ब्रह्म न अन्यत् गुह्यं ब्रह्म अस्ति। तत् एव अमृतं अविनाशि उच्यते सर्वशास्त्रेषु। किञ्च, पृथिव्यादयो लोकाः तस्मिन् एव सर्वे ब्रह्मणि श्रिताः आश्रिताः, सर्वलोककारणत्वात् तस्य। तत् उ न अत्येति कश्चन इत्यादि पूर्ववत् एव॥

९८८३अतः कुतार्किकपाषण्डबुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपन्नं अपि आत्मैकत्वविज्ञानं असकृत् उच्यमानं अपि अनृजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसि न अधीयत इति तत्प्रतिपादने आदरवती पुनः पुनः आह श्रुतिः — अग्निः यथा एकः एव प्रकाशात्मा सन् भुवनं, भवन्ति अस्मिन् भूतानि इति भुवनं, अयं लोकः, तं इमं प्रविष्टः अनुप्रविष्टः, रूपं रूपं प्रति, दार्वादिदाह्यभेदं प्रतीति अर्थः, प्रतिरूपः तत्र तत्र प्रतिरूपवान् दाह्यभेदेन बहुविधो बभूव; एकः एव तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं सर्वेषां भूतानां अभ्यन्तर आत्मा अतिसूक्ष्मत्वात् दार्वादिषु इव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात् प्रतिरूपो बभूव बहिः च स्वेन अविकृतेन रूपेण आकाशवत्॥

९९तथा अन्यो दृष्टान्तः — वायुः यथा एकः इत्यादि। प्राणात्मना देहेषु अनुप्रविष्टः। रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव इत्यादि समानम्॥

१००८४एकस्य सर्वात्मत्वे संसारदुःखित्वं परस्य एव स्यात् इति प्राप्ते, इदं उच्यते — सूर्यः यथा चक्षुषः आलोकेन उपकारं कुर्वन् मूत्रपुरीषाद्यशुचिप्रकाशनेन तद्दर्शिनः सर्वलोकस्य चक्षुः अपि सन् न लिप्यते चाक्षुषैः अशुच्यादिदर्शननिमित्तैः आध्यात्मिकैः पापदोषैः बाह्यैः च अशुच्यादिसंसर्गदोषैः एकः सन्, तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः। ८५लोको हि अविद्यया स्वात्मनि अध्यस्तया कामकर्मोद्भवं दुःखं अनुभवति। न तु सा परमार्थतः स्वात्मनि। यथा रज्जुशुक्तिकोषरगगनेषु सर्परजतोदकमलानि न रज्ज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति, संसर्गिणि विपरीतबुद्ध्यध्यासनिमित्तात् तु तद्दोषवत् विभाव्यन्ते; न तद्दोषैः तेषां लेपः, विपरीतबुद्ध्यध्यासबाह्या हि ते; तथा आत्मनि सर्वो लोकः क्रियाकारकफलात्मकं विज्ञानं सर्पादिस्थानीयं विपरीतं अध्यस्य तत् निमित्तं जन्ममरणादिदुःखं अनुभवति; न तु आत्मा सर्वलोकात्मा अपि सन् विपरीताध्यारोपनिमित्तेन लिप्यते लोकदुःखेन। कुतः ? बाह्यः रज्ज्वादिवत् एव विपरीतबुद्ध्यध्यासबाह्यो हि सः इति॥

१०१८६किञ्च, सः हि परमेश्वरः सर्वगतः स्वतन्त्रः एकः, न तत्समोऽभ्यधिको वा अन्योऽस्ति। वशी, सर्वं हि अस्य जगद्वशे वर्तते। कुतः ? सर्वभूतान्तरात्मा। यतः एकं एव सदा एकरसं आत्मानं विशुद्धविज्ञानघनरूपं नामरूपाद्यशुद्धोपाधिभेदवशेन बहुधा अनेकप्रकारेण यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेण अचिन्त्यशक्तित्वात्, तत् आत्मस्थं स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेण अभिव्यक्तं इति एतत् — न हि शरीरस्य आधारत्वं आत्मनः, आकाशवत् अमूर्तत्वात्; आदर्शस्थं मुखं इति यद्वत् — तं एतं ईश्वरं आत्मानं ये निवृत्तबाह्यवृत्तयः अनुपश्यन्ति आचार्यागमोपदेशं अनु साक्षात् अनुभवन्ति धीराः विवेकिनः, तेषां परमेश्वरभूतानां शाश्वतं नित्यं सुखं आत्मानन्दलक्षणं भवति, न इतरेषां बाह्यासक्तबुद्धीनां अविवेकिनां स्वात्मभूतं अपि, अविद्याव्यवधानात्॥

१०२८७किञ्च, नित्यः अविनाशी नित्यानां अविनाशिनाम्। ८८चेतनः चेतनानां चेतयितॄणां ब्रह्मादीनां प्राणिनाम्। अग्निनिमित्तं इव दाहकत्वं अनग्नीनां उदकादीनां आत्मचैतन्यनिमित्तं एव चेतयितृत्वं अन्येषाम्। ८९किञ्च, सः सर्वज्ञः सर्वेश्वरः कामिनां संसारिणां कर्मानुरूपं कामान् कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्तान् च कामान् यः एको बहूनां अनेकेषां अनायासेन विदधाति प्रयच्छति इति एतत्। तं आत्मस्थं ये अनुपश्यन्ति धीराः, तेषां शान्तिः उपरतिः शाश्वती नित्या स्वात्मभूता एव स्यात्। न इतरेषां अनेवंविधानाम्॥

१०३९०यत् तत् आत्मविज्ञानसुखं अनिर्देश्यं निर्देष्टुं अशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरुषवाङ्मनसयोः अगोचरं अपि सन्निवृत्तैषणा ये ब्राह्मणाः ते तत् एतत् प्रत्यक्षं एव इति मन्यन्ते, ९१कथं नु केन प्रकारेण तत् सुखं अहं विजानीयां इदं इति आत्मबुद्धिविषयं आपादयेयं यथा निवृत्तविषयैषणा यतयः। किं उ तत् भाति दीप्यते प्रकाशात्मकं तत् यतोऽस्मद्बुद्धिगोचरत्वेन विभाति विस्पष्टं दृश्यते किं वा न इति॥

१०४अत्र उत्तरं इदं — भाति च विभाति च इति। कथं ? न तत्र तस्मिन् स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यः भाति तत् ब्रह्म न प्रकाशयति इत्यर्थः। तथा न चन्द्रतारकं, न इमाः विद्युतो भान्ति, कुतः अयं अस्मद्दृष्टिगोचरः अग्निः। किं बहुना ? यत् इदं आदित्यादिकं भाति तत् तं एव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमानं अनुभाति अनुदीप्यते। यथा जलोल्मुकादि अग्निसंयोगात् अग्निं दहन्तं अनुदहति न स्वतः, तद्वत्। तस्य एव भासा दीप्त्या सर्वं इदं सूर्यादि विभाति। यत् एवं तत् एव ब्रह्म भाति च विभाति च। कार्यगतेन विविधेन भासा तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतोऽवगम्यते। न हि स्वतोऽविद्यमानं भासनं अन्यस्य कर्तुं शक्यं, घटादीनां अन्यावभासकत्वादर्शनात् भारूपाणां च आदित्यादीनां तद्दर्शनात्॥

इति पञ्चमवल्लीभाष्यम्॥

षष्ठी वल्ली

१०५९२तूलावधारणेन एव मूलावधारणं वृक्षस्य यथा क्रियते लोके, एवं संसारकार्यवृक्षावधारणेन तन्मूलस्य ब्रह्मणः स्वरूपावदिधारयिषया इयं षष्ठी वल्ली आरभ्यते। ऊर्ध्वमूलः ऊर्ध्वं मूलं यत् तत् विष्णोः परमं पदं अस्य इति सोऽयं अव्यक्तादिस्थावरान्तः संसारवृक्षः ऊर्ध्वमूलः। वृक्षः च ९३व्रश्चनात् विनश्वरत्वात्। ९४अविच्छिन्नजन्मजरामरणशोकाद्यनेकानर्थात्मकः प्रतिक्षणं अन्यथास्वभावः ९५मायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिवत् दृष्टनष्टस्वरूपत्वात् अवसाने च वृक्षवत् अभावात्मकः कदलीस्तम्भवन् निःसारः अनेकशतपाषण्डबुद्धिविकल्पास्पदः ९६तत्त्वविजिज्ञासुभिः अनिर्धारितेदन्तत्त्वः वेदान्तनिर्धारितपरब्रह्ममूलसारः अविद्याकामकर्माव्यक्तबीजप्रभवः अपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मकहिरण्यगर्भाङ्कुरः सर्वप्राणिलिङ्गभेदस्कन्धः तत्तत्तृष्णाजलासेकोद्भूतदर्पः बुद्धीन्द्रियविषयप्रवालाङ्कुरः श्रुतिस्मृतिन्यायविद्योपदेशपलाशः यज्ञदानतपआद्यनेकक्रियासुपुष्पः सुखदुःखवेदनानेकरसः प्राण्युपजीव्यानन्तफलः तत्तृष्णासलिलावसेकप्ररूढजटिलीकृतदृढबद्धमूलः सत्यनामादिसप्तलोकब्रह्मादिभूतपक्षिकृतनीडः प्राणिसुखदुःखोद्भूतहर्षशोकजातनृत्यगीतवादित्रक्ष्वेलितास्फोटितहसिताक्रुष्टरुदितहाहामुञ्चमुञ्चेत्याद्यनेकशब्दकृततुमुलीभूतमहारवः वेदान्तविहितब्रह्मात्मदर्शनासङ्गशस्त्रकृतोच्छेदः एषः संसारवृक्ष अश्वत्थः अश्वत्थवत् कामकर्मवातेरितनित्यप्रचलितस्वभावः। स्वर्गनरकतिर्यक्प्रेतादिभिः शाखाभिः अवाक्शाखः, अवाञ्चः शाखा यस्य सः, सनातनः अनादित्वात् चिरप्रवृत्तः। यत् अस्य संसारवृक्षस्य मूलं तत् एव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं ज्योतिष्मत् चैतन्यात्मज्योतिःस्वभावं तत् एव ब्रह्म सर्वमहत्त्वात्। तत् एव अमृतं अविनाशस्वभावं उच्यते कथ्यते सत्यत्वात्। वाचारम्भणं विकारो नामधेयं अनृतं अन्यत् अतः मर्त्यम्। तस्मिन् परमार्थसत्ये ब्रह्मणि लोकाः गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमाः परमार्थदर्शनाभावावगमनाः श्रिताः आश्रिताः सर्वे समस्ताः उत्पत्तिस्थितिलयेषु। तत् उ तत् ब्रह्म न अत्येति न अतिवर्तते मृदादिकं इव घटादिकार्यं कश्चन कश्चित् अपि विकारः। एतत् वै तत्॥

१०६९७यद्विज्ञानात् अमृताः भवन्ति इत्युच्यते, जगतो मूलं तत् एव नास्ति ब्रह्म; असतः एव इदं निःसृतं इति, तत् न — यत् इदं किञ्च यत् किञ्च इदं जगत् सर्वं प्राणे परस्मिन् ब्रह्मणि सति एजति कम्पते, तत एव निःसृतं निर्गतं सत् प्रचलति नियमेन चेष्टते। यत् एवं जगदुत्पत्त्यादिकारणं ब्रह्म तत् महत् भयं, महत् च तत् भयं च बिभेति अस्मात् इति महत् भयं, वज्रं उद्यतं उद्यतं इव वज्रं; यथा वज्रोद्यतकरं स्वामिनं अभिमुखीभूतं दृष्ट्वा भृत्याः नियमेन तच्छासने वर्तन्ते, तथा इदं चन्द्रादित्यग्रहनक्षत्रतारकादिलक्षणं जगत् सेश्वरं नियमेन क्षणं अपि अविश्रान्तं वर्तते इति उक्तं भवति। ये एतत् विदुः स्वात्मप्रवृत्तिसाक्षिभूतं एकं ब्रह्म अमृताः अमरणधर्माणः ते भवन्ति॥

१०७कथं तद्भयात् जगत् वर्तते इति, आह — भयात् भीत्या अस्य परमेश्वरस्य अग्निः तपति; भयात् तपति सूर्यः, भयात् इन्द्रः च वायुः च मृत्युः धावति पञ्चमः। न हि, ईश्वराणां लोकपालानां समर्थानां सतां नियन्ता चेत् वज्रोद्यतकरवत् न स्यात्, स्वामिभयभीतानां इव भृत्यानां नियता प्रवृत्तिः उपपद्यते॥

१०८९८तत् च इह जीवन् एव चेत् यदि अशकत् शक्तः सन् जानाति इति एतत्, भयकारणं ब्रह्म बोद्धुं अवगन्तुं, प्राक् पूर्वं शरीरस्य विस्रसः अवस्रंसनात् पतनात् संसारबन्धनात् विमुच्यते। न चेत् अशकत् बोद्धुं, ततः अनवबोधात् सर्गेषु, सृज्यन्ते येषु स्रष्टव्याः प्राणिनः इति सर्गाः पृथिव्यादयो लोकाः तेषु सर्गेषु, लोकेषु शरीरत्वाय शरीरभावाय कल्पते समर्थो भवति; शरीरं गृह्णाति इत्यर्थः। तस्मात् शरीरविस्रंसनात् प्राक् आत्मावबोधाय यत्नः आस्थेयः यस्मात् इह एव आत्मनो दर्शनं आदर्शस्थस्य इव मुखस्य स्पष्टं उपपद्यते, न लोकान्तरेषु ब्रह्मलोकात् अन्यत्र। सः च दुष्प्रापः॥

१०९कथं इति, उच्यते — यथा आदर्शे प्रतिबिम्बभूतं आत्मानं पश्यति लोकः अत्यन्तविविक्तं, तथा इह आत्मनि स्वबुद्धौ आदर्शवत् निर्मलीभूतायां विविक्तं आत्मनो दर्शनं भवति इत्यर्थः। यथा स्वप्ने अविविक्तं जाग्रद्वासनोद्भूतं, तथा पितृलोके अविविक्तं एव दर्शनं आत्मनः कर्मफलोपभोगासक्तत्वात्। यथा च अप्सु अविविक्तावयवं आत्मस्वरूपं परि इव ददृशे परिदृश्यते इव, तथा गन्धर्वलोके अविविक्तं एव दर्शनं आत्मनः एवं च लोकान्तरेषु अपि शास्त्रप्रामाण्यात् अवगम्यते। छायातपयोः इव अत्यन्तविविक्तं ब्रह्मलोक एव एकस्मिन्। सः च दुष्प्रापः, अत्यन्तविशिष्टकर्मज्ञानसाध्यत्वात्। तस्मात् आत्मदर्शनाय इह एव यत्नः कर्तव्यं इत्यभिप्रायः॥

११०कथं असौ बोद्धव्यः, किं वा तदवबोधे प्रयोजनं इति, उच्यते — इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां स्वस्वविषयग्रहणप्रयोजनेन स्वकारणेभ्यः आकाशादिभ्यः पृथक् उत्पद्यमानानां अत्यन्तविशुद्धात् केवलात् चिन्मात्रात्मस्वरूपात् पृथग्भावं स्वभावविलक्षणात्मकतां, तथा तेषां एव इन्द्रियाणां उदयास्तमयौ च उत्पत्तिप्रलयौ जाग्रत्स्वप्नावस्थाप्रतिपत्त्या न आत्मनः इति मत्वा ज्ञात्वा विवेकतो धीरः धीमान् न शोचति, आत्मनो नित्यैकस्वभावत्वाव्यभिचारात् शोककारणत्वानुपपत्तेः। तथा च श्रुत्यन्तरं ‘तरति शोकं आत्मवित्’(छा.उ.७.१.३) इति॥

१११यस्मात् आत्मनः इन्द्रियाणां पृथग्भावः उक्तो न असौ बहिः अधिगन्तव्यः यस्मात् प्रत्यगात्मा सः सर्वस्य; तत् कथं इति, उच्यते — इन्द्रियेभ्यः परं मनः इत्यादि। ९९अर्थानां इह इन्द्रियसमानजातीयत्वात् इन्द्रियग्रहणेन एव ग्रहणम्। पूर्ववत् अन्यत्। सत्त्वशब्दात् बुद्धिः इह उच्यते॥

११२अव्यक्तात् तु परः पुरुषः व्यापकः, व्यापकस्य अपि आकाशादेः सर्वस्य कारणत्वात्। अलिङ्गः १००लिङ्ग्यते गम्यते येन तत् लिङ्गं बुद्धि आदि, तत् अविद्यमानं यस्य सोऽयं अलिङ्गः एव च; सर्वसंसारधर्मवर्जितः इति एतत्। यं ज्ञात्वा आचार्यतः शास्त्रतः च मुच्यते जन्तुः अविद्यादिहृदयग्रन्थिभिः जीवन् एव; पतिते अपि शरीरे अमृतत्वं च गच्छति। सोऽलिङ्गः परोऽव्यक्तात् पुरुषः इति पूर्वेण एव सम्बन्धः॥

११३कथं तर्हि तस्य अलिङ्गस्य दर्शनं उपपद्यते इति, उच्यते — १०१न सन्दृशे सन्दर्शनविषये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनः अस्य रूपम्। अतः न चक्षुषा सर्वेन्द्रियेण, चक्षुर्ग्रहणस्य उपलक्षणार्थत्वात्, पश्यति न उपलभते कश्चन कश्चित् अपि एनं प्रकृतं आत्मानम्। १०२कथं तर्हि तं पश्येत् इति, उच्यते — हृदा हृत्स्थया बुद्ध्या, मनीषा १०३मनसः सङ्कल्पादिरूपस्य ईष्टे नियन्तृत्वेन इति मनीट् तया मनीषा १०४विकल्पवर्जितया बुद्ध्या। १०५मनसा मननरूपेण सम्यग्दर्शनेन अभिक्लृप्तः अभिसमर्थितः अभिप्रकाशितः इति एतत्। आत्मा ज्ञातुं शक्यः इति वाक्यशेषः। तं आत्मानं ब्रह्म एतत् ये विदुः अमृताः ते भवन्ति॥

११४१०६सा हृन्मनीट् कथं प्राप्यते इति तदर्थो योगः उच्यते — यदा यस्मिन् काले स्वविषयेभ्यो निवर्तितानि आत्मनि एव पञ्च ज्ञानानि — ज्ञानार्थत्वात् श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि ज्ञानानि उच्यन्ते — अवतिष्ठन्ते सह मनसा १०७यत् अनुगतानि, येन सङ्कल्पादिव्यावृत्तेन अन्तःकरणेन। बुद्धिः च अध्यवसायलक्षणा न विचेष्टति स्वव्यापारेषु न विचेष्टते न व्याप्रियते, तां आहुः परमां गतिम्॥

११५तां ईदृशीं तत् अवस्थां योगं इति मन्यन्ते वियोगं एव सन्तम्। १०८सर्वानर्थसंयोगवियोगलक्षणा हि इयं अवस्था योगिनः। एतस्यां हि अवस्थायां अविद्याध्यारोपणवर्जितस्वरूपप्रतिष्ठः आत्मा स्थिरां इन्द्रियधारणां स्थिरां अचलां इन्द्रियधारणां बाह्यान्तःकरणानां धारणं इत्यर्थः। अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समाधानं प्रति नित्यं यत्नवान् तदा तस्मिन् काले, यदा एव प्रवृत्तयोगो भवति इति सामर्थ्यात् अवगम्यते। न हि बुद्ध्यादिचेष्टाभावे प्रमादसम्भवोऽस्ति। तस्मात् प्राक् एव बुद्ध्यादिचेष्टोपरमात् अप्रमादो विधीयते। १०९अथवा, यदा एव इन्द्रियाणां स्थिरा धारणा, तदानीं एव निरङ्कुशं अप्रमत्तत्वं इति अतः अभिधीयते अप्रमत्तः तदा भवति इति। ११०कुतः ? योगो हि यस्मात् प्रभवाप्ययौ उपजनापायधर्मकः इत्यर्थः। अतः अपायपरिहाराय अप्रमादः कर्तव्यं इत्यभिप्रायः॥

११६१११बुद्ध्यादिचेष्टाविषयं चेत् ब्रह्म इदं तत् इति विशेषतो गृह्येत, बुद्ध्याद्युपरमे च ग्रहणकारणाभावात् अनुपलभ्यमानं नास्ति एव ब्रह्म। यत् हि करणगोचरं तत् अस्ति इति प्रसिद्धं लोके विपरीतं च असत् इति। अतः च अनर्थको योगोऽनुपलभ्यमानत्वात् वा नास्ति इति उपलब्धव्यं ब्रह्म इति एवं प्राप्ते, इदं उच्यते। सत्यम्। नैव वाचा न मनसा न चक्षुषा न अन्यैः अपि इन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यते इत्यर्थः। तथापि सर्वविशेषरहितोऽपि जगतो मूलं इति अवगतत्वात् अस्ति एव, कार्यप्रविलापनस्य अस्तित्वनिष्ठत्वात्। ११२तथा हि इदं कार्यं सौक्ष्म्यतारतम्यपारम्पर्येण अनुगम्यमानं सद्बुद्धिनिष्ठां एव अवगमयति। ११३यदा अपि विषयप्रविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिः, तदा अपि सा सत्प्रत्ययगर्भा एव विलीयते। ११४बुद्धिः हि नः प्रमाणं सदसतोः याथात्म्यावगमे। ११५मूलं चेत् जगतो न स्यात् असदन्वितं एव इदं कार्यं असत् असत् इति एव गृह्येत, न तु एतत् अस्ति; सत् सत् इति एव तु गृह्यते; यथा मृदादिकार्यं घटादि मृदाद्यन्वितम्। तस्मात् जगतो मूलं आत्मा अस्ति इति एव उपलब्धव्यः। ११६कस्मात् ? ११७अस्ति इति ब्रुवतः अस्तित्ववादिनः आगमार्थानुसारिणः श्रद्दधानात् अन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलं आत्मा निरन्वयं एव इदं कार्यं अभावान्तं प्रविलीयते इति मन्यमाने विपरीतदर्शिनि, कथं तत् ब्रह्म तत्त्वत उपलभ्यते; न कथञ्चन उपलभ्यते इत्यर्थः॥

११७तस्मात् अपोह्य असद्वादिपक्षं आसुरं अस्ति इति एव आत्मा उपलब्धव्यः सत्कार्यबुद्ध्याद्युपाधिभिः। ११८यदा तु तद्रहितोऽविक्रियः आत्मा कार्यं च कारणव्यतिरेकेण नास्ति ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) इति श्रुतेः, तदा तस्य निरुपाधिकस्य अलिङ्गस्य सदसदादिप्रत्ययविषयत्ववर्जितस्य आत्मनः तत्त्वभावो भवति। तेन च रूपेण आत्मा उपलब्धव्यः इति अनुवर्तते। ११९तत्र अपि उभयोः सोपाधिकनिरुपाधिकयोः अस्तित्वतत्त्वभावयोः — निर्धारणार्था षष्ठी — पूर्वं अस्ति इति एव उपलब्धस्य आत्मनः सत्कार्योपाधिकृतास्तित्वप्रत्ययेन उपलब्धस्य इत्यर्थः। पश्चात् प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिरूपः आत्मनः तत्त्वभावः विदिताविदिताभ्यां अन्योऽद्वयस्वभावः न इति न इति इति अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदृश्ये अनात्म्ये निरुक्ते अनिलयने इत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टः प्रसीदति अभिमुखीभवति। आत्मप्रकाशनाय पूर्वं अस्ति इति उपलब्धवतः इति एतत्॥

११८एवं परमार्थात्मदर्शिनो यदा यस्मिन् काले १२०सर्वे कामाः कामयितव्यस्य अन्यस्य अभावात् प्रमुच्यन्ते विशीर्यन्ते; ये अस्य प्राक् प्रतिबोधात् विदुषो हृदि बुद्धौ श्रिताः आश्रिताः; १२१बुद्धिः हि कामानां आश्रयः न आत्मा, ‘कामः सङ्कल्पः’(बृ.उ.१.५.३) इत्यादिश्रुत्यन्तरात् च; अथ तदा मर्त्यः प्राक् प्रबोधात् आसीत् सः प्रबोधोत्तरकालं अविद्याकामकर्मलक्षणस्य मृत्योः विनाशात् अमृतो भवति गमनप्रयोजकस्य मृत्योः विनाशात् गमनानुपपत्तेः। अत्र इह एव प्रदीपनिर्वाणवत् सर्वबन्धनोपशमात् ब्रह्म समश्नुते ब्रह्म एव भवति इत्यर्थः॥

११९१२२कदा पुनः कामानां मूलतो विनाशः इति, उच्यते — यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते भेदं उपयान्ति विनश्यन्ति हृदयस्य बुद्धेः इह जीवत एव ग्रन्थयो ग्रन्थिवत् दृढबन्धनरूपाः अविद्याप्रत्ययाः इत्यर्थः। अहं इदं शरीरं मम इदं धनं सुखी दुःखी च अहं इति एवमादिलक्षणाः तद्विपरीतात् ब्रह्मात्मप्रत्ययोपजननात् ब्रह्म एव अहं अस्मि असंसारी इति विनष्टेषु अविद्याग्रन्थिषु तन्निमित्ताः कामाः मूलतो विनश्यन्ति। अथ मर्त्योऽमृतो भवति एतावत् हि एतावत् एव एतावन्मात्रं न अधिकं अस्ति इति आशङ्का कर्तव्या। अनुशासनं अनुशिष्टः उपदेशः सर्ववेदान्तानां इति वाक्यशेषः॥

१२०१२३निरस्ताशेषविशेषव्यापिब्रह्मात्मप्रतिपत्त्या प्रभिन्नसमस्ताविद्यादिग्रन्थेः जीवत एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो न गतिः विद्यते, ‘अत्र ब्रह्म समश्नुते’(क.उ.२.३.१४) इति उक्तत्वात् ‘न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’(बृ.उ.४.४.६) इति श्रुत्यन्तरात् च। ये पुनः मन्दब्रह्मविदो विद्यान्तरशीलिनः च ब्रह्मलोकभाजः ये च तद्विपरीताः संसारभाजः, तेषां एषः गतिविशेषः उच्यते प्रकृतोत्कृष्टब्रह्मविद्याफलस्तुतये। किञ्च अन्यत्, अग्निविद्या पृष्टा प्रत्युक्ता च। तस्याः च फलप्राप्तिप्रकारो वक्तव्यः इति मन्त्रारम्भः। तत्र — शतं च शतसङ्ख्याकाः एका च सुषुम्ना नाम पुरुषस्य हृदयात् विनिःसृताः नाड्यः सिराः; तासां मध्ये मूर्धानं भित्त्वा अभिनिःसृता निर्गता एका सुषुम्ना नाम। तया अन्तकाले हृदये आत्मानं वशीकृत्य योजयेत्। तया नाड्या ऊर्ध्वं उपरि आयन् गच्छन् आदित्यद्वारेण अमृतत्वं अमरणधर्मत्वं आपेक्षिकं — ‘आभूतसम्प्लवं स्थानं अमृतत्वं हि भाष्यते’(वि.पु.२.८.९७) इति स्मृतेः — ब्रह्मणा वा सह कालान्तरेण मुख्यं अमृतत्वं एति भुक्त्वा भोगान् अनुपमान् ब्रह्मलोकगतान्। विष्वङ् नानागतयः अन्या नाड्यः उत्क्रमणे उत्क्रमणनिमित्तं भवन्ति संसारप्रतिपत्त्यर्था एव भवन्ति इत्यर्थः॥

१२१इदानीं सर्ववल्ल्यर्थोपसंहारार्थं आह — अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अन्तरात्मा सदा जनानां सम्बन्धिनि हृदये संनिविष्टः यथाव्याख्यातः; तं स्वात् आत्मीयात् शरीरात् प्रवृहेत् उद्यच्छेत् निष्कर्षेत् पृथक् कुर्यात् इत्यर्थः। किं इव इति, उच्यते — मुञ्जात् इव इषीकां अन्तःस्थां धैर्येण अप्रमादेन। तं शरीरात् निष्कृष्टं चिन्मात्रं विद्यात् विजानीयात् शुक्रं शुद्धं अमृतं यथा उक्तं ब्रह्म इति। द्विर्वचनं उपनिषत्परिसमाप्त्यर्थं, इतिशब्दः च॥

१२२विद्यास्तुत्यर्थोऽयं आख्यायिकार्थोपसंहारः अधुना उच्यते — मृत्युप्रोक्तां एतां यथा उक्तां ब्रह्मविद्यां योगविधिं च कृत्स्नं समस्तं सोपकरणं सफलं इति एतत्। नचिकेताः अथ वरप्रदानात् मृत्योः लब्ध्वा प्राप्य इत्यर्थः। किं ? ब्रह्म प्राप्तोऽभूत् मुक्तोऽभवत् इत्यर्थः। कथं ? विद्याप्राप्त्या विरजाः विगतरजाः विगतधर्माधर्मः विमृत्युः विगतकामाविद्यः च सन् पूर्वं इत्यर्थः। न केवलं नचिकेताः एव, अन्योऽपि यः एवं नचिकेतोवत् आत्मवित् अध्यात्मं एव निरुपचरितं प्रत्यक्स्वरूपं प्राप्यतत्त्वं एव इत्यभिप्रायः। न अन्यत् रूपं अप्रत्यग्रूपम्। तत् एवं अध्यात्मं एवं उक्तेन प्रकारेण वेद विजानाति इति एवंवित्, सोऽपि विरजाः सन् ब्रह्म प्राप्य विमृत्युः भवति इति वाक्यशेषः॥

१२३१२४अथ शिष्याचार्ययोः प्रमादकृतान्यायेन विद्याग्रहणप्रतिपादननिमित्तदोषप्रशमनार्था इयं शान्तिः उच्यते — सह नौ आवां अवतु पालयतु विद्यास्वरूपप्रकाशनेन। कः ? सः एव परमेश्वरः उपनिषत्प्रकाशितः। किञ्च, सह नौ भुनक्तु तत्फलप्रकाशनेन नौ पालयतु। सह एव आवां विद्याकृतं वीर्यं सामर्थ्यं करवावहै निष्पादयावहै। किञ्च, तेजस्विनौ तेजस्विनोः आवयोः यत् अधीतं तत् स्वधीतं अस्तु। अथवा, तेजस्वि नौ आवाभ्यां यत् अधीतं तत् अतीव तेजस्वि वीर्यवत् अस्तु इत्यर्थः। मा विद्विषावहै शिष्याचार्यौ अन्योन्यं प्रमादकृतान्यायाध्ययनाध्यापनदोषनिमित्तं द्वेषं मा करवावहै इत्यर्थः। शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति त्रिर्वचनं सर्वदोषोपशमनार्थम्॥

१२४इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्॥

इति षष्ठी वल्ली॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः॥