द्वितीयः खण्डः

१११एवं हेयोपादेयविपरीतः त्वं आत्मा ब्रह्म इति प्रत्यायितः शिष्यः अहं एव ब्रह्म इति सुष्ठु वेद अहं इति मा गृह्णीयात् इति आशयात् आह आचार्यः शिष्यबुद्धिविचालनार्थं(१) — यदि इत्यादि। २ननु इष्टा एव सु वेद अहं(२) इति निश्चिता प्रतिपत्तिः। ३सत्यं, इष्टा निश्चिता प्रतिपत्तिः; न हि सु वेद अहं इति। ४यत् हि वेद्यं वस्तु विषयीभवति, तत् सुष्ठु वेदितुं शक्यं, दाह्यं इव दग्धुं अग्नेः दग्धुः न तु अग्नेः स्वरूपं एव। ५१५सर्वस्य(३) हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्म इति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः। ६इह च तत् एव प्रतिपादितं प्रश्नप्रतिवचनोक्त्या ‘श्रोत्रस्य श्रोत्रं’(के.उ.१.२)(४) इत्याद्यया। ७‘यत् वाचा अनभ्युदितं’(के.उ.१.५)(५) इति च विशेषतोऽवधारितम्। ८ब्रह्मवित्सम्प्रदायनिश्चयः च उक्तः ‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’(के.उ.१.४)(६) इति। ९उपन्यस्तं उपसंहरिष्यति च ‘अविज्ञातं विजानतां विज्ञातं अविजानतां’(के.उ.२.३)(७) इति। १०तस्मात् युक्तं एव शिष्यस्य सुवेद इति बुद्धिं निराकर्तुम्। ११न हि वेदिता वेदितुः वेदितुं शक्यः, अग्निः दग्धुः इव दग्धुं अग्नेः। १२न च अन्यो(८) वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यं अन्यत् स्यात् ब्रह्म। १३‘न अन्यत् अतः अस्ति विज्ञातृ’(बृ.उ.३.८.११)(९) इति अन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते। १४तस्मात् सुष्ठु वेद अहं ब्रह्म इति प्रतिपत्तिः मिथ्या एव। १५तस्मात् युक्तं एव आह आचार्यो यदि इत्यादि। १६यदि कदाचित् मन्यसे सुवेद इति सुष्ठु वेद अहं ब्रह्म इति। ५२१७कदाचित् यथाश्रुतं दुर्विज्ञेयं अपि क्षीणदोषः सुमेधाः(१०) कश्चित् प्रतिपद्यते कश्चित् न इति साशङ्कं आह यदि इत्यादि। १८दृष्टं च ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एषः आत्मा इति ह उवाच एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म’(छा.उ.८.७.४)(११) इति उक्ते प्राजापत्यः पण्डितोऽपि असुरराट् विरोचनः स्वभावदोषवशात्(१२) अनुपपद्यमानं अपि विपरीतमर्थं शरीरं आत्मा इति प्रतिपन्नः(१३)। १९तथा इन्द्रो देवराट् ५३सकृत् द्विः त्रिः उक्तं च अप्रतिपद्यमानः स्वभावदोषक्षयं अपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये प्रथमोक्तं एव ब्रह्म प्रतिपन्नवान्। २०लोके अपि एकस्मात् गुरोः शृण्वतां कश्चित् यथावत् प्रतिपद्यते कश्चित् अयथावत् कश्चित् विपरीतं कश्चित् न प्रतिपद्यते। २१किमु वक्तव्यं अतीन्द्रियं आत्मतत्त्वम्(१४)। २२अत्र हि विप्रतिपन्नाः सदसद्वादिनः(१५) तार्किकाः सर्वे। २३तस्मात् विदितं ब्रह्म इति सुनिश्चितोक्तं(१६) अपि विषमप्रतिपत्तित्वात् यदि मन्यसे इत्यादि साशङ्कं वचनं युक्तं एव आचार्यस्य। २४दभ्रं अल्पं एव अपि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम्। २५किं अनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि ५४महान्ति अर्भकाणि च, येन आह दभ्रं एव इत्यादि ? २६बाढम्(१७)। २७अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि, न स्वतः। २८स्वतस्तु ‘अशब्दं अस्पर्शं अरूपं अव्ययं तथा अरसं नित्यं अगन्धवत् च यत्’(क.उ.१.३.१५)(१८) इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते। ५५२९ननु येन एव धर्मेण यत् रूप्यते तत् एव तस्य स्वरूपं इति ब्रह्मणोऽपि येन विशेषेण निरूपणं तत् एव तस्य स्वरूपं स्यात्। ३०अतः उच्यते — ५६चैतन्यं, पृथिव्यादीनां अन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति, तथा श्रोत्रादीनां अन्तःकरणस्य च धर्मो न भवति इति ब्रह्मणो रूपं इति ब्रह्म रूप्यते चैतन्येन(१९)। ५७३१तथा च उक्तम्। ३२‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.७)(२०) ‘विज्ञानघनः एव’(बृ.उ.२.४.१२)(२१) ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१)(२२) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’(ऐ.उ.३.१.३)(२३) इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु। ३३सत्यं एवं; तथापि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेण एव विज्ञानादिशब्दैः निर्दिश्यते, ५८तदनुकारित्वात् देहादिवृद्धिसङ्कोचच्छेदादिषु ५९नाशेषु च, न स्वतः। ३४स्वतस्तु ‘अविज्ञातं विजानतां विज्ञातं अविजानतां’ इति स्थितं भविष्यति। ३५‘यत् अस्य ब्रह्मणो रूपं’ इति पूर्वेण सम्बन्धः(२४)। ३६न केवलं अध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्य अस्य ब्रह्मणो रूपं त्वं अल्पं वेत्थ; यत् अपि अधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नस्य अस्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं, तदपि नूनं दभ्रं एव वेत्थ इति मन्ये अहम्। ३७यत् अध्यात्मं यत् अधिदैवं यत् अपि देवेषु तत् अपि च उपाधिपरिच्छिन्नत्वात् दभ्रत्वात् न निवर्तते। ३८यत् तु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेषं शान्तं अनन्तं एकं अद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म, न तत् सुवेद्यं इत्यभिप्रायः। ३९यतः एवं अथ नु तस्मात् मन्ये अद्यापि मीमांस्यं विचार्यं एव(२५) ते तव ब्रह्म। ४०एवं आचार्योक्तः शिष्यः एकान्ते उपविष्टः समाहितः सन्, यथोक्तं आचार्येण आगममर्थतो विचार्य, ६०तर्कतः च निर्धार्य, स्वानुभवं कृत्वा(२६), आचार्यसकाशं उपगम्य, उवाच — मन्ये(२७) अहं अथ इदानीं विदितं ब्रह्म इति॥

१२१कथं इति, शृणु — न अहं मन्ये सुवेद इति, नैव अहं मन्ये सु वेद ब्रह्म इति। २नैव तर्हि विदितं त्वया ब्रह्म इति उक्ते आह — नो न वेद इति वेद च। ३वेद च इति च—शब्दात् न वेद च। ४ननु(१) विप्रतिषिद्धं नाह मन्ये सुवेद इति, नो न वेद इति, वेद च इति। ५यदि न मन्यसे सुवेद इति, कथं मन्यसे वेद च इति। ६अथ मन्यसे वेद एव इति, कथं न मन्यसे सुवेद इति। ७एकं वस्तु येन ज्ञायते, तेन एव तत् एव वस्तु न सुविज्ञायते इति विप्रतिषिद्धं संशयविपर्ययौ वर्जयित्वा(२)। ८न च ब्रह्म संशयितत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वा इति नियन्तुं शक्यम्। ९संशयविपर्ययौ हि सर्वत्र अनर्थकरत्वेन एव प्रसिद्धौ। १०एवं आचार्येण विचाल्यमानोऽपि(३) शिष्यो न विचचाल, ‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’(के.उ.१.४) इति(४) आचार्योक्तागमसम्प्रदायबलात् उपपत्त्यनुभवबलात् च; जगर्ज(५) च ब्रह्मविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन् आत्मनः। ११कथं इत्युच्यते — यः यः कश्चित् नः अस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तत् मदुक्तं वचनं तत्त्वतो वेद, सः तत् ब्रह्म वेद(६)। १२किं पुनः तत् वचनं इति अतः आह — नो न वेद इति वेद ६१च इति। १३यत् एव ‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’ इति उक्तं, तत् एव वस्तु अनुमानानुभवाभ्यां(७) संयोज्य निश्चितं वाक्यान्तरेण नो न वेद इति वेद च इति अवोचत् आचार्यबुद्धिसंवादार्थं मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहार्थं(८) च। ६२१४तथा च गर्जितं उपपन्नं भवति ‘यो नः तत् वेद तत् वेद’ इति॥

१३१शिष्याचार्यसंवादात् प्रतिनिवृत्य स्वेन रूपेण श्रुतिः(१) समस्तसंवादनिर्वृत्तं अर्थं एव बोधयति — यस्य अमतं इत्यादिना। २यस्य ब्रह्मविदः अमतं अविज्ञातं अविदितं ब्रह्म इति मतं अभिप्रायः निश्चयः, तस्य मतं ज्ञातं(२) सम्यक् ब्रह्म इत्यभिप्रायः। ३यस्य पुनः मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्म इति निश्चयः, न वेद एव सः न ब्रह्म विजानाति सः। ४विद्वदविदुषोः यथोक्तौ पक्षौ अवधारयति — अविज्ञातं विजानतां इति, अविज्ञातं अमतं अविदितं एव ब्रह्म विजानतां सम्यग्विदितवतां इति एतत्। ५विज्ञातं विदितं ब्रह्म अविजानतां असम्यग्दर्शिनां, इन्द्रियमनोबुद्धिषु एव आत्मदर्शिनां इत्यर्थः; न तु अत्यन्तं एव अव्युत्पन्नबुद्धीनां(३)। ६न हि तेषां विज्ञातं अस्माभिः ब्रह्म इति मतिः भवति। ७इन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिषु आत्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भात्, बुद्ध्याद्युपाधेः च विज्ञातत्वात् विदितं ब्रह्म इति उपपद्यते भ्रान्तिः इति अतः(४) असम्यग्दर्शनं पूर्वपक्षत्वेन उपन्यस्यते — विज्ञातं अविजानतां इति। ६३८अथवा हेत्वर्थः उत्तरार्धोऽविज्ञातं इत्यादिः॥

१४६४१‘अविज्ञातं विजानतां’(के.उ.२.३)(१) इति अवधृतम्। २यदि ब्रह्म अत्यन्तं एव अविज्ञातं, लौकिकानां ब्रह्मविदां च अविशेषः प्राप्तः। ३‘अविज्ञातं विजानतां’ इति च परस्परविरुद्धम्। ४कथं तु तत् ब्रह्म सम्यक् विदितं भवति इति एवमर्थं आह — ६५प्रतिबोधविदितं बोधं बोधं प्रति विदितम्। ५बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्ययाः(२) उच्यन्ते। ६सर्वे प्रत्ययाः विषयीभवन्ति यस्य, सः आत्मा सर्वबोधान् प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैः एव प्रत्ययेषु अविशिष्टतया लक्ष्यते; न अन्यत् द्वारं(३) अन्तरात्मनो विज्ञानाय(४)। ७अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया(५) विदितं ब्रह्म यदा, तदा तत् मतं तत् सम्यग्दर्शनं इत्यर्थः ६६सर्वप्रत्ययदर्शित्वे च उपजननापायवर्जितदृक्स्वरूपता नित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वं आत्मत्वं निर्विशेषता एकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत्, लक्षणभेदाभावात् व्योम्नः इव घटगिरिगुहादिषु। ६७८विदिताविदिताभ्यां अन्यत् ब्रह्म इति आगमवाक्यार्थः एवं परिशुद्धः एव उपसंहृतो भवति। ९‘दृष्टेः द्रष्टा श्रुतेः श्रोता मतेः मन्ता विज्ञातेः विज्ञाता’(बृ.उ.३.४.२)(६) इति हि श्रुत्यन्तरम्। ६८१०यदा पुनः बोधक्रियाकर्ता इति बोधक्रियालक्षणेन तत्कर्तारं विजानाति इति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितं इति व्याख्यायते, यथा यो वृक्षशाखाः चालयति सः वायुः इति तद्वत्; तदा(७) बोधक्रियाशक्तिमान् आत्मा द्रव्यं(८), न बोधस्वरूपः एव। ११बोधः तु जायते विनश्यति च। १२यदा बोधो जायते, तदा बोधक्रियया सविशेषः। १३यदा बोधो नश्यति, तदा नष्टबोधो द्रव्यमात्रं निर्विशेषः। १४तत्र एवं सति विक्रियात्मकः सावयवोऽनित्योऽशुद्धः इत्यादयो दोषाः न परिहर्तुं शक्यन्ते। १५यत् अपि काणादानां आत्ममनःसंयोगजो बोधः आत्मनि समवैति; अतः आत्मनि बोद्धृत्वं, न तु विक्रियात्मकः आत्मा; द्रव्यमात्रः तु भवति घटः इव रागसमवायी(९)। १६अस्मिन् पक्षे अपि अचेतनं द्रव्यमात्रं ब्रह्म इति ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२७) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ इत्याद्याः श्रुतयो बाधिताः स्युः। ६९१७आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावात् ७०नित्यसंयुक्तत्वात् च मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानुपपत्तिः अपरिहार्या स्यात्। ७११८संसर्गधर्मित्वं च आत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्धं कल्पितं स्यात्। १९‘असङ्गो न हि सज्जते’(बृ.उ.३.९.२६)(१०), ‘असक्तं सर्वभृत्’(भ.गी.१३.१४)(११) इति हि श्रुतिस्मृती। ७२२०न्यायः च — गुणवत् गुणवता संसृज्यते, न अतुल्यजातीयम्(१२)। २१अतः निर्गुणं निर्विशेषं सर्वविलक्षणं केनचित् अपि अतुल्यजातीयेन संसृज्यते इति एतत् न्यायविरुद्धं भवेत्। २२तस्मात् नित्यालुप्तज्ञानस्वरूपज्योतिः आत्मा ब्रह्म इति अयं अर्थः सर्वबोधबोद्धृत्वे आत्मनः सिध्यति, न अन्यथा। २३तस्मात् ‘प्रतिबोधविदितं मतं’ इति यथाव्याख्यातः एव अर्थोऽस्माभिः। ७३२४यत् पुनः स्वसंवेद्यता(१३) प्रतिबोधविदितं इति अस्य वाक्यस्य अर्थो वर्ण्यते, ७४तत्र भवति सोपाधिकत्वे आत्मनो बुद्ध्युपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्य आत्मना आत्मानं वेत्ति इति संव्यवहारः(१४) — ‘आत्मनि एव आत्मानं पश्यति’(बृ.उ.४.४.२३)(१५) ‘स्वयं एव आत्मना आत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम’(भ.गी.१०.१५)(१६) इति। २५न तु निरुपाधिकस्य आत्मनः एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा सम्भवति। ७५२६संवेदनस्वरूपत्वात् संवेदनान्तरापेक्षा च न सम्भवति, यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षायाः न सम्भवः तद्वत्। ७६२७बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात्; ‘न हि विज्ञातुः विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात्’(बृ.उ.४.३.३०)(१७) ‘नित्यं विभुं सर्वगतं’(मु.उ.१.१.६)(१८) ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतोऽभयः’(बृ.उ.४.४.२५)(१९) इत्याद्याः श्रुतयो बाध्येरन्। ७७२८यत् पुनः प्रतिबोधशब्देन ७८निर्निमित्तो बोधः प्रतिबोधः यथा सुप्तस्य इति अर्थं परिकल्पयन्ति, सकृत् विज्ञानं प्रतिबोधः इति अपरे; निर्निमित्तः सनिमित्तः सकृत् वा असकृत् वा प्रतिबोधः एव हि सः। ७९२९अमृतत्वं अमरणभावं स्वात्मनि अवस्थानं मोक्षं हि यस्मात् विन्दते लभते यथोक्तात् प्रतिबोधात् प्रतिबोधविदितात्मकात्, तस्मात् प्रतिबोधविदितं एव मतं(२०) इत्यभिप्रायः। ८०३०बोधस्य हि प्रत्यगात्मविषयत्वं च मतं अमृतत्वे हेतुः। ८१३१न हि आत्मनोऽनात्मत्वं अमृतत्वं भवति। ८२३२आत्मत्वात् आत्मनोऽमृतत्वं निर्निमित्तं एव। ८३३३एवं मर्त्यत्वं आत्मनो यत् अविद्यया अनात्मत्वप्रतिपत्तिः। ३४कथं पुनः यथोक्तया आत्मविद्यया अमृतत्वं विन्दते इति अतः आह — आत्मना स्वेन(२१) रूपेण विन्दते लभते वीर्यं बलं सामर्थ्यम्। ३५धनसहायमन्त्रौषधितपोयोगकृतं वीर्यं मृत्युं न शक्नोति अभिभवितुं, अनित्यवस्तुकृतत्वात्; आत्मविद्याकृतं तु वीर्यं आत्मना एव विन्दते, न अन्येन इति अतः अनन्यसाधनत्वात् आत्मविद्यावीर्यस्य तत् एव वीर्यं मृत्युं शक्नोति अभिभवितुम्। ३६यतः एवं आत्मविद्याकृतं वीर्यं आत्मना एव विन्दते, अतः विद्यया आत्मविषयया विन्दते अमृतं अमृतत्वम्। ३७‘न अयं आत्मा बलहीनेन लभ्यः’(मु.उ.३.२.४)(२२) इति आथर्वणे। ३८अतः समर्थो हेतुः(२३) अमृतत्वं हि विन्दते इति॥

१५८४१कष्टा खलु सुरनरतिर्यक्प्रेतादिषु संसारदुःखबहुलेषु प्राणिनिकायेषु जन्मजरामरणरोगादिसम्प्राप्तिः(१) अज्ञानात्। २अतः इह एव चेत्(२) मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन् यदि अवेदीत् आत्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान् यथोक्तेन प्रकारेण, अथ तदा अस्ति सत्यं मनुष्यजन्मनि अस्मिन् अविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो वा परमार्थता वा सत्यं विद्यते। ३न चेत् इह अवेदीत् इति, न चेत् इह जीवन् चेत् अधिकृतः अवेदीत् न विदितवान्, तदा महती दीर्घा अनन्ता विनष्टिः विनाशनं जन्मजरामरणादिप्रबन्धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिः। ४तस्मात् एवं गुणदोषौ विजानन्तो ब्राह्मणाः भूतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु(३) स्थावरेषु चरेषु च एकं आत्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाय(४) साक्षात्कृत्य धीराः धीमन्तः प्रेत्य व्यावृत्य(५) ममाहम्भावलक्षणात् अविद्यारूपात् अस्मात् लोकात् उपरम्य सर्वात्मैकभावं अद्वैतं आपन्नाः सन्तः अमृताः भवन्ति ब्रह्म एव भवन्ति इत्यर्थः। ५‘सः यो ह वै तत् परं ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९)(६) इति श्रुतेः॥

इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥